Kimyasal Maddelerin Kullanımı ve Güvenlik Konu Anlatımı

Kimyasal Maddelerin Kullanımı ve Güvenlik

Kimyasal maddeler tarım, ilaç ve temizlik başta olmak üzere günlük yaşamın ve üretimin birçok alanında kullanılır. Bu yaygın kullanım kimyasal maddelerden doğru biçimde yararlanmayı gerektirirken aynı zamanda güvenlik risklerini de beraberinde getirir. Laboratuvarlarda ve endüstriyel alanlarda kimyasal maddelerin doğru kullanılması; insan sağlığının korunması, çevresel etkilerin azaltılması ve kazaların önlenmesi açısından önemlidir.

Laboratuvar Güvenlik Kuralları

Laboratuvar ortamı dikkat ve disiplin gerektirir. Laboratuvar kurallarına uygun giyinilmeli, oyun oynanmamalı ve şaka yapılmamalıdır. Sorumlu kişi izin vermedikçe deney düzeneğine, kimyasal maddelere veya diğer malzemelere dokunulmamalıdır.

Deney için bir yönerge verilmişse bu yönerge dikkatlice okunmalı ve belirtilen yöntem dışına çıkılmamalıdır. Deney sırasında yemek yenmemeli ve içecek tüketilmemelidir. Kimyasal maddeler koklanmamalı ve tadına bakılmamalıdır.

Kimyasal maddelerle çalışırken eldiven kullanılmalı, madde kullanılmadan önce etiketi okunmalıdır. Eller yüze sürülmemeli ve ağza herhangi bir şey alınmamalıdır. Yüze dokunmadan önce ve deney sonunda eller su ve sabunla yıkanmalıdır.

Deneyi yapan kişi çalışma sırasında ortamdan ayrılmamalıdır. Isıtma işlemlerinde malzeme uygun biçimde tutulmalı ve kimyasalın çevreye sıçrama ihtimali azaltılmalıdır. Kullanılmış kaplar temizlenip yerine konulmalıdır.

Acil durum ekipmanlarının nerede olduğu ve nasıl kullanılacağı önceden öğrenilmelidir. Deney sonunda elektrikli malzemelerin fişi çekilmeli ve su vanaları kapatılmalıdır.

Kimyasal Atıkların Yönetimi

Kullanılmış kimyasal maddeler doğrudan lavaboya dökülmemeli, uygun atık kaplarına atılmalıdır. Atık çöp kutularının ağzı açık bırakılmamalıdır. Bu kurallar hem laboratuvar güvenliği hem de çevre sağlığı açısından önem taşır.

Cam Malzemelerle Çalışma

Deneylerde kırık, çatlak veya kirli cam malzeme kullanılmamalıdır. Uzun cam malzemeler taşınırken dik tutulmalıdır. Kılcal boru, termometre gibi cam malzemeler delikli tıpa veya mantara yerleştirilmeden önce vazelin gibi kayganlaştırıcı maddeler kullanılmalıdır.

Cam malzemelere aşırı kuvvet uygulanmamalıdır. Kırılan camlar elle toplanmamalı, termometre kırıklarında laboratuvar sorumlusuna veya öğretmene haber verilmelidir. Cam malzemeler kullanımdan önce ve sonra saf su ile yıkanmalıdır.

Kimyasal Maddelerle Çalışma Kuralları

Kimyasal maddeler uygun teraziyle tartılmalı ve kullanılacakları yere güvenli biçimde aktarılmalıdır. Kimyasal veya çözelti alınan şişenin kapağı işlemden sonra hemen kapatılmalıdır.

Aynı spatül veya pipet temizlenmeden başka bir madde için kullanılmamalıdır. Sıvı aktarımında pipete sıvı çekmek için puar kullanılmalı, ağızla çekme yapılmamalıdır.

Kimyasal maddeler gelişigüzel karıştırılmamalıdır. Asit çözeltisi hazırlanırken asit, pipet yardımıyla yavaşça suya eklenerek seyreltilmelidir.

Uçucu ve yanıcı maddelerin kapları açık bırakılmamalı ve bu maddeler aleve yakın tutulmamalıdır. Zehirli buhar veya gaz oluşturan maddelerle çalışılırken çeker ocak kullanılmalıdır.

Kimyasal madde etiketleri bozulmamalı, metalik laboratuvar araçları paslanmamaları için nemli bırakılmamalı ve kimyasal madde şişeleri doğrudan güneş alan yerlerde tutulmamalıdır.

Ölçüm Aletleriyle Çalışma

Kimyasal madde tartılırken terazinin içine dökülmemesine dikkat edilmelidir. Sıcaklık ölçülürken termometre, cam malzemenin veya ısıtılan kimyasalın içinde bırakılmamalıdır.

Sıvı hacimlerini ölçmek için damlalık, pipet ve mezür kullanılabilir. Beherglas doğru hacim ölçümü için kullanılmamalıdır. Mezür ile hacim okunurken mezür düz ve sabit bir yüzeyde tutulmalı, okuma tam karşıdan yapılmalıdır.

Kazalarda Uyulması Gereken Kurallar

Kimyasal maddenin cilt veya gözle teması durumunda, kimyasalın özelliğine göre cilt ve göz en az 15 dakika bol suyla yıkanmalı ve ilk yardım kuralları çerçevesinde hareket edilmelidir.

Asitlerin deriyle temasında bölge bol suyla yıkanmalı, ardından asidin özelliğine göre zayıf baz çözeltisi uygulanmalıdır. Kimyasal yanıklarda bölge önce bol suyla yıkanmalı, ağrı azalıncaya kadar temiz soğuk su veya buz uygulanmalı ve olayın durumuna göre ilk yardım kuralları izlenmelidir.

Yangında öncelikle yetkililere haber verilmelidir. Bir kişinin üzeri alev aldıysa kişinin havayla temasını kesmek amacıyla yangın battaniyesi kullanılmalıdır.

Temel Güvenlik Uyarı İşaretleri

Kimyasal maddelerin etiketlerinde uyarı, risk ve önlem bilgileri yer alır. Sağlık ve güvenlik amacıyla kullanılan bu sembollere **risk piktogramları** denir.

Kitapta verilen temel uyarı işaretleri:

• Patlayıcı madde
• Oksitleyici madde
• Zehirli madde
• Yanıcı, parlayıcı madde
• Korozif madde
• Tahriş edici madde
• Çevreye zararlı madde
• Sağlık etkisi
• Gaz
• Radyoaktif madde
• Tıbbi atık

Basınçlı gaz işareti, basınç altında gaz içeren maddeleri gösterir. Çıkan gaz çok soğuk olabilir ve ısıtıldığında patlama riski bulunabilir.

Radyoaktif madde işareti, çevresine radyasyon yayan ve canlı dokularda kalıcı hasar oluşturabilecek maddeleri belirtir. Bu alanlarda koruyucu giysi kullanılmalıdır.

Tıbbi atık işareti, sağlık ünitelerinde oluşan enfeksiyon riski taşıyan, patolojik veya kesici-delici atıkları ifade eder.

Günlük Hayatta Kullanılan Bazı Kimyasallar

Klor

Klor oda sıcaklığında gaz hâlindedir. Çamaşır suyu ile tuz ruhu gibi temizlik ürünlerinin karıştırılması sonucu ortaya çıkabilir. Solunması nefes darlığı, öksürük, göğüste ağrı, bulantı, kusma ve baş ağrısı gibi belirtilere yol açabilir.

Çamaşır Suyu

Çamaşır suyunun etken maddesi genellikle sodyum hipoklorittir. Ağartma, temizlik ve dezenfeksiyon amacıyla kullanılır ve baz özelliği gösterir. Ciltle doğrudan temas tahrişe neden olabilir.

Tuz Ruhu

Tuz ruhu, hidrojen klorürün sulu çözeltisidir. Evlerde özellikle fayans üzerindeki kireç ve organik kirlerin giderilmesinde kullanılabilir.

Kireç Çözücü

Kireç lekelerini ve birikintilerini temizlemek amacıyla kullanılan kimyasal temizleyicidir. Yapımında çeşitli asitler kullanılabilir.

Derz

Çimento esaslı derz dolguları seramikler arasını doldurmak için kullanılır. Çimentonun mineral bileşenleri asidik maddelerle tepkime verebilir.

Yağ Çözücü

Mutfak eşyalarındaki yağ tabakasını temizlemek için baz özellikli maddeler kullanılabilir. Kitapta sodyum hidroksit çözeltisi örnek verilmiştir. Doğrudan temas gözlerde yanma ve sulanma ile ciltte tahrişe neden olabilir.

Sodyum

Sodyum yumuşak ve kaygan bir metaldir. Yüksek reaktiviteye sahiptir ve su ile şiddetli tepkime vererek patlama riski oluşturabilir.

Cıva

Cıva oda sıcaklığında sıvı hâlde bulunan, toksik etkili ağır bir metaldir. Vücuda alındığında çeşitli organ ve sistemlere zarar verebilir. Sucul kaynaklardan besin zinciri yoluyla insanlara ulaşması Minamata hastalığına yol açabilir.

Kimya Laboratuvarında Kullanılan Temel Malzemeler

Beherglas

Sıvıları karıştırma, saklama ve ısıtma amacıyla kullanılır.

Erlenmayer

Titrasyon, çözelti hazırlama, saklama ve çözme işlemlerinde kullanılır.

Cam Balon

Çözelti hazırlama, saklama, ısıtma ve kaynatmada kullanılır.

Balon Joje

Boyun kısmında ölçü çizgisi bulunur. Derişimi belli çözeltilerin hazırlanması veya saklanmasında kullanılır.

Ayırma Hunisi

Heterojen sıvı-sıvı karışımların ayrılmasında kullanılır.

Mezür

Sıvıların hacmini ölçmek için kullanılır.

Soğutucu

Isıtmayla buharlaşan çözücünün gaz fazından sıvı faza dönmesini ve geri kazanılmasını sağlar.

Huni

Süzme işleminde ve sıvıları dar ağızlı kaba aktarmada kullanılır.

U Boru

Tepkime ortamları arasında bağlantı kurmak için kullanılır.

Büret

Titrasyonda derişimi bilinmeyen maddelerin derişimini belirlemek amacıyla kullanılır.

Pipet

Sıvı hacmini hassas biçimde ölçmek ve aktarmak için kullanılır.

Termometre

Sıcaklık ölçer.

Baget

Maddeleri karıştırır.

Deney Tüpü

Maddeleri karıştırma, ısıtma ve soğutma gibi işlemlerde kullanılır.

Havan

Katı maddeleri ezmek ve toz hâline getirmek için kullanılır.

Kroze

Yüksek sıcaklıkta ısıtma ve yakma işlemlerinde kullanılır.

Damlalık

Küçük hacimli sıvıları aktarmak için kullanılır.

Spatül

Toz veya küçük parçalı katıları almak için kullanılır.

Piset

Genellikle saf su veya yıkama çözeltisi için kullanılır.

Puar

Pipetin arkasına takılarak sıvı veya çözelti çekilmesini sağlar.

Saat Camı

Katı maddelerin ısıtılması ve kurutulmasında kullanılır.

İspirto Ocağı ve Bünzen Beki

Isıtma işlemlerinde kullanılır. Bünzen beki ayrıca yakma işlemlerinde de kullanılır.

Spor

Deney düzeneklerinin kurulması ve sabitlenmesinde kullanılır.

Üç Ayak

Isıtma işleminde kullanılır.

Kıskaç

Çeşitli laboratuvar malzemelerini spora sabitler.

Amyant Tel

Bünzen beki ile ısıtmada cam malzemenin alevle doğrudan temasını keser ve ısının daha yavaş ve eşit dağılmasını sağlar.

Süzgeç Kâğıdı

Katı-sıvı heterojen karışımların ayrılmasında kullanılır.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Pipetle sıvı ağızla çekilmez; puar kullanılır.
• Asit çözeltisi hazırlanırken asit suya yavaşça eklenir.
• Beherglas hassas hacim ölçümü için kullanılmaz.
• Mezürde okuma tam karşıdan yapılır.
• Çamaşır suyu ile tuz ruhu gelişigüzel karıştırılmaz.
• Sodyum suyla şiddetli tepkime verir.
• Cıva toksiktir ve besin zinciri yoluyla insanlara ulaşabilir.
• Balon joje ile cam balon aynı amaçla kullanılmaz.
• Büret titrasyonda, mezür hacim ölçümünde, pipet hassas ölçüm ve aktarmada kullanılır.
• Ayırma hunisi heterojen sıvı-sıvı karışımlar içindir.
• Süzgeç kâğıdı katı-sıvı heterojen karışımlarda kullanılır.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Önce sorunun hangi gruba ait olduğunu belirle:

1. güvenlik kuralı,
2. risk piktogramı,
3. günlük hayattaki kimyasal,
4. laboratuvar malzemesi.

Güvenlik sorularında “hangi davranış riski azaltır?” diye düşün. Malzeme sorularında ise işlemi belirle: hacim ölçme, titrasyon, süzme, ısıtma, karıştırma veya ayırma.

Konu Özeti

Kimyasal maddelerin güvenli kullanımı; etiketi okumaya, koruyucu ekipman kullanmaya, kimyasalları gelişigüzel karıştırmamaya, uygun ölçüm ve laboratuvar araçlarını kullanmaya ve kaza durumlarında doğru güvenlik adımlarını uygulamaya dayanır. Risk piktogramları maddelerin oluşturabileceği tehlikeleri önceden fark etmeyi sağlar. Laboratuvar malzemelerinin görevlerini bilmek de güvenli ve doğru çalışmanın temelidir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Laboratuvar güvenlik kurallarını açıklayabilmelisin.
• Cam ve kimyasal maddelerle çalışırken dikkat edilmesi gerekenleri ayırt edebilmelisin.
• Ölçüm ve kaza durumlarında uygulanacak temel kuralları bilmelisin.
• Temel risk piktogramlarını anlamlarıyla eşleştirebilmelisin.
• Klor, çamaşır suyu, tuz ruhu, kireç çözücü, yağ çözücü, sodyum ve cıvanın kitapta verilen özelliklerini ayırt edebilmelisin.
• Temel laboratuvar malzemelerini kullanım amaçlarıyla eşleştirebilmelisin.