Yazarın Amacı, Tutumu ve Yazar-Metin İlişkisi Konu Anlatımı

Yazarın Amacı, Tutumu ve Yazar-Metin İlişkisi

Bir metni anlamak için yalnız “Ne anlatılıyor?” sorusunu cevaplamak yeterli değildir. Metni yazan kişinin **neden bu metni yazdığını**, ele aldığı kişi, olay veya konuya **nasıl yaklaştığını** ve sanatçının yaşamı, deneyimleri, ilgi alanları ile metni arasında nasıl bir bağ kurulabileceğini de değerlendirmek gerekir.

Ders kitabının **Anlam Arayışı** temasında “yazma amacı”, “yazarın tutumu” ve “yazar-metin ilişkisi” ayrı kavramlar olarak verilir. Bu kavramlar hikâye, anı ve şiir çalışmalarında metinden hareketle çözümlenir.

Yazarın Amacı Nedir?

Yazarın amacı, bir metni **hangi gerekçeyle yazdığını** anlamaya yönelik bir kavramdır.

Ders kitabında öğrenciden farklı metinlerin yazılma amaçlarını belirlemesi istenir. Örneğin bir anının neden yazılmış olabileceği sorgulanır; bir şiirin ses tonu, vurgu ve ifade biçiminden hareketle yazılma amacı belirlenmeye çalışılır. Tema sonu ölçme çalışmalarında da bir anının yazma amacı doğrudan sorulur.

Bu nedenle yazarın amacı, yalnız metnin türünü söylemek değildir. Asıl soru şudur:

**“Yazar bu metni niçin oluşturmuş olabilir?”**

Yazarın Amacını Metinden Nasıl Çıkarırız?

Yazma amacı çoğu zaman tek bir cümlede açıkça söylenmez. Okuyucu metnin bütününe bakarak çıkarım yapar.

Şunlar yardımcı olabilir:

• metinde hangi olay veya düşüncenin öne çıkarıldığı,
• yazarın hangi ayrıntılara özellikle yer verdiği,
• okurda hangi düşünce veya duygunun oluşturulmak istendiği,
• kullanılan türün ve anlatım biçiminin nasıl bir işleve sahip olduğu,
• açık ve örtük iletiler,
• metnin ana düşüncesi veya ana duygusu.

Amaç ile Konuyu Karıştırmama

**Konu**, metinde neyin anlatıldığını gösterir.

**Yazma amacı**, yazarın bu konuyu neden ele aldığını gösterir.

Örneğin bir metnin konusu “doğaya zarar veren bir fabrikanın çevrede yol açtığı değişim” olabilir. Yazarın amacı ise doğaya karşı duyarsızlığın sonuçlarına dikkat çekmek olabilir.

Konu ile amaç ilişkili olsa da aynı değildir.

Amaç ile Ana Düşünceyi Karıştırmama

**Ana düşünce**, metnin bütününde öne çıkan temel düşüncedir.

**Yazma amacı**, yazarın o metni oluşturma gerekçesidir.

Bir metnin ana düşüncesi, amacı anlamada ipucu olabilir; ancak iki kavram birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

Yazarın Tutumu Nedir?

Yazarın tutumu, yazarın ele aldığı kişi, olay, durum veya konu karşısındaki **yaklaşımını** ifade eder.

Ders kitabında:

• hikâyedeki kişilerin doğaya karşı tutumları,
• bir anı yazarının tarihî olaylara “tarihçi gözüyle mi, sanatçı gözüyle mi” yaklaştığı,
• olaylar karşısında öznel tavır takınıp takınmadığı,
• bir şairin aşka karşı nasıl bir tutum içinde olduğu

sorgulanır.

Bu çalışmalar, “tutum” kavramının yazarın konuya bakış biçimiyle ilgili olduğunu gösterir.

Yazarın Tutumunu Nasıl Belirleriz?

Yazarın tutumu metindeki çeşitli ipuçlarından çıkarılabilir:

• seçtiği kelimeler,
• olayları aktarış biçimi,
• beğeni, eleştiri veya duygularını yansıtması,
• öznel veya nesnel bir tavır göstermesi,
• hangi ayrıntıları öne çıkardığı,
• metnin genel anlatım havası.

Tutum, her zaman “Yazarın tutumu şudur.” biçiminde açıkça söylenmez. Okurun metne dayalı çıkarım yapması gerekir.

Öznel Tavır ve Yazarın Tutumu

Ders kitabındaki anı çözümlemesinde olayların nesnel biçimde aktarılıp aktarılmadığı ve yazarın olaylar karşısında **öznel bir tavır** takınıp takınmadığı sorgulanır.

Bu durum, yazarın tutumunun metindeki kişisel duygu ve değerlendirmelerden anlaşılabileceğini gösterir.

Bir yazar:

• kendi heyecanını,
• sevincini,
• üzüntüsünü,
• beğenisini,
• eleştirisini

metne yansıttığında kişisel yaklaşımı daha görünür hâle gelir.

Ancak bu konu kapsamında amaç, öznellik ve nesnellik kavramlarını ayrıntılı biçimde öğretmek değil; bunların yazarın tutumunu fark etmede kullanılabileceğini görmektir.

“Tarihçi Gözü” ve “Sanatçı Gözü”

Ders kitabında bir anıda yazarın tarihî olaylara **tarihçi gözüyle mi yoksa sanatçı gözüyle mi yaklaştığı** sorgulanır.

Bu karşılaştırmanın amacı, aynı gerçekliğin farklı biçimlerde aktarılabileceğini fark ettirmektir.

• Tarihsel bir olayı yalnız kronolojik bilgi ve doğrulanabilir ayrıntılarla aktarmak başka bir yaklaşım,
• yaşanan olayın yazar üzerindeki etkisini, heyecanını, izlenimlerini ve kişisel değerlendirmelerini de metne katmak başka bir yaklaşımdır.

Anı metninde yaşanan gerçeklik aktarılırken kişisel bakışın da etkili olabilmesi, yazarın tutumunu anlamada önemli bir ipucudur.

Yazarın Amacı ile Tutumu Arasındaki İlişki

Amaç ile tutum farklı kavramlardır; fakat birbirini etkileyebilir.

Yazarın:

• neyi amaçladığı,
• hangi yönü öne çıkardığı,
• konuya nasıl yaklaştığı

metnin anlatımında birlikte etkili olabilir.

Örneğin yazarın amacı okurun dikkatini doğanın zarar görmesine çekmekse, doğayı tahrip eden davranışları eleştiren bir tutum göstermesi bu amaçla uyumlu olabilir.

Metni Yazma Amacı ile Gerçekliği Aktarma Şekli

Ders kitabındaki karşılaştırma çalışmasında iki farklı metin;

• **yazarın tutumu ve metni yazma amacı,**
• **gerçekliği aktarma şekli,**
• **dil ve anlatım özellikleri**

bakımından karşılaştırılır.

Bu üç ölçütün yan yana verilmesi önemlidir. Çünkü yazarın amacı ve tutumu, gerçekliği metne nasıl aktardığıyla ve hangi anlatım biçimini kullandığıyla bağlantı kurabilir.

Bir hikâye, gerçeklikten hareket etse bile kurmaca bir dünyada yeniden yapılandırabilir. Bir anı ise geçmişte yaşanmış olayları yazarın kişisel bakış açısından aktarabilir. Bu farklılıklar, amaç ve tutumu anlamada metnin türünü ve gerçekliği aktarma biçimini de dikkate almak gerektiğini gösterir.

Dil ve Anlatım ile Amaç-Tutum İlişkisi

Ders kitabında yazarın tutumu ve yazma amacı, **dil ve anlatım özellikleriyle** birlikte karşılaştırılır.

Bu yaklaşım, dil ve anlatımın rastgele seçilmediğini gösterir.

Yazar:

• coşkulu,
• eleştirel,
• samimi,
• kişisel,
• daha doğrudan

bir anlatım kullanabilir. Bu seçimler metnin amacı ve yazarın yaklaşımı hakkında ipucu verebilir.

Burada kesin bir “her amaç şu dili gerektirir” kuralı yoktur. Okur, metnin bütününden hareketle amaç, tutum ve anlatım arasındaki uyumu değerlendirir.

Yazar-Metin İlişkisi Nedir?

Ders kitabı “yazar-metin ilişkisi”ni doğrudan uzun bir kuramsal tanımla vermez. Bunun yerine **Sanatçıyı Tanıyalım** ve **Benim Gözümden...** etkinlikleriyle öğrencinin bu ilişkiyi kurmasını ister.

Öğrenciden:

• sanatçının biyografisini okuması,
• incelenen metindeki özellikleri fark etmesi,
• biyografi ile metin arasında bağlantılar kurması,
• başka bir parçanın aynı sanatçıya ait olup olamayacağını gerekçelendirmesi

beklenir.

Bu nedenle bu konu kapsamında yazar-metin ilişkisi; **yazarın yaşamı, ilgi alanları, sanat anlayışı, deneyimleri veya öne çıkardığı temalar ile metindeki özellikler arasında kanıta dayalı bağlantı kurma** becerisidir.

Haldun Taner Üzerinden Yazar-Metin İlişkisi

Ders kitabındaki Haldun Taner biyografisinde onun:

• eleştirel düşünceye eserlerinde yer verdiği,
• hikâyelerinde insanın doğaya ve kendine yabancılaşmasını vurguladığı,
• toplumsal çarpıklıkları gözler önüne serdiği

belirtilir.

Öğrenciden de bu bilgilerle **Bir Kavak ve İnsanlar** hikâyesinden yaptığı çıkarımları birlikte kullanması ve hangi metnin Haldun Taner’e ait olabileceğini gerekçelendirmesi istenir.

Bu çalışma, yazarın sanat anlayışı ve metindeki konu/tutum/anlatım arasında bağlantı kurulabileceğini öğretir.

Halide Nusret Zorlutuna Üzerinden Yazar-Metin İlişkisi

Ders kitabında Halide Nusret Zorlutuna’nın biyografisinde **vatan sevgisinin** eserlerindeki önemli temalardan biri olduğu belirtilir.

Öğrenciden, bu biyografi ile **Nihayet Beklediğimiz Büyük Gün** adlı anıdan yaptığı çıkarımları birlikte kullanarak bir metnin ona ait olup olamayacağını gerekçelendirmesi istenir.

Buradaki amaç biyografiyi ezberlemek değildir. Öğrenci, yazarın yaşamı ve önem verdiği değerlerle metindeki duygu, konu ve anlatım arasında ilişki kurar.

Abdurrahim Karakoç Üzerinden Yazar-Metin İlişkisi

Ders kitabında Abdurrahim Karakoç’un şiirlerinde:

• lirizm ve samimiyet,
• toplumun genel sorunları,
• sade ve anlaşılır dil

gibi özelliklerin bulunduğu belirtilir.

Ardından öğrenciden sanatçının biyografisi ile incelenen **Mihriban** şiirinden yaptığı çıkarımları kullanarak hangi dörtlüğün şaire ait olabileceğini gerekçelendirmesi istenir.

Bu çalışma da yazar-metin ilişkisinin **metne dayalı ve gerekçeli çıkarım** yoluyla kurulması gerektiğini gösterir.

Yazarın Yaşamı Metnin Aynısı mıdır?

Yazar-metin ilişkisi kurmak, “Metindeki her olay yazarın hayatında aynen yaşanmıştır.” demek değildir.

Ders kitabındaki etkinlikler, biyografiden ve metinden **çıkarım yapmayı** ister. Özellikle hikâye gibi kurmaca metinlerde gerçeklik sanatçının hayal dünyasında yeniden kurgulanabilir.

Bu nedenle doğru yaklaşım:

• biyografideki bilgileri belirlemek,
• metindeki tema, tutum, dil veya anlatım özelliklerini belirlemek,
• aralarında desteklenen bağlantıları göstermek,
• metinde kanıtlanmayan bir şeyi kesin bilgi gibi söylememektir.

Aynı Gerçekliğe Farklı Yazarların Yaklaşması

Ders kitabının iki metni karşılaştırma çalışmasında öğrenciden yazarların:

• tutumlarını,
• yazma amaçlarını,
• gerçekliği aktarma şekillerini,
• dil ve anlatımlarını

karşılaştırması istenir.

Bu çalışma, aynı veya benzer insanî gerçekliklerin farklı sanatçılar tarafından farklı amaçlarla ve farklı tutumlarla ele alınabileceğini gösterir.

Bir yazar kurmaca bir hikâyeyle bir sorun üzerinde düşündürebilir; başka bir yazar yaşadığı bir olayı anı türünde kişisel duygularıyla aktarabilir.

Yazarın Tutumunu Belirlerken Dikkat Edilecekler

Yazarın tutumu belirlenirken:

1. Metindeki konuya bak.
2. Yazarın hangi ayrıntıları öne çıkardığını belirle.
3. Kelime seçimlerinde beğeni, eleştiri veya duygu izleri ara.
4. Olayları daha öznel mi daha nesnel mi aktardığını değerlendir.
5. Metnin genel anlatım havasını incele.
6. Sonucunu metindeki ifadelerle gerekçelendir.

Yazarın Amacını Belirlerken Dikkat Edilecekler

1. Metnin konusunu belirle.
2. Ana düşünce veya ana duyguyu bul.
3. Açık ve örtük iletilere bak.
4. Yazarın hangi ayrıntıları özellikle vurguladığını belirle.
5. Metnin türünü ve gerçekliği aktarma biçimini dikkate al.
6. “Yazar okurun neyi fark etmesini, düşünmesini veya hissetmesini istemiş olabilir?” sorusunu sor.

Amaç, metnin bütününe dayalı olmalıdır; yalnız tek bir cümleye dayanarak kesinleştirilmemelidir.

Amaç, Tutum ve Yazar-Metin İlişkisini Birlikte Okuma

Bu üç kavram birbirinden ayrı olsa da birlikte değerlendirildiğinde metnin derinliği daha iyi anlaşılır.

• **Amaç** → Yazar neden yazdı?
• **Tutum** → Konuya nasıl yaklaştı?
• **Yazar-metin ilişkisi** → Yazarın yaşamı ve sanatçı özellikleri metinde hangi izlerle ilişkilendirilebilir?

Bu soruların cevabı; konu, tema, ana düşünce, ana duygu, açık-örtük ileti, gerçekliği aktarma şekli ve dil-anlatım özellikleriyle birlikte düşünülebilir.

Sık Karıştırılan Noktalar

**Yazarın amacı = konu değildir.** Konu “ne”, amaç “neden” sorusuna cevap verir.

**Yazarın amacı = ana düşünce değildir.** Ana düşünce metnin temel düşüncesi, amaç yazarın yazma gerekçesidir.

**Yazarın tutumu = amacı değildir.** Tutum yaklaşım biçimi, amaç yazma nedenidir.

**Yazar-metin ilişkisi = metni biyografiye indirgemek değildir.** Bağlantı, metin ve biyografi kanıtlarıyla kurulmalıdır.

**Öznel tavır, yazarın tutumunu anlamada ipucu olabilir.** Ancak metnin tamamı değerlendirilmelidir.

**Yazarın yaşamındaki her olay metinde bulunmak zorunda değildir.** Özellikle kurmaca metinlerde gerçeklik yeniden kurgulanabilir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Sorunun amaç mı, tutum mu, yazar-metin ilişkisi mi istediğini belirle.
2. “Neden yazmış?” sorusunu amaç için kullan.
3. “Konuya nasıl yaklaşıyor?” sorusunu tutum için kullan.
4. Amaç belirlerken konu, ana düşünce/ana duygu ve iletilerden yararlan.
5. Tutum belirlerken kelime seçimleri, öznel değerlendirmeler ve anlatım havasını incele.
6. Yazar-metin ilişkisi için biyografi bilgisiyle metindeki özellikleri karşılaştır.
7. Metinde kanıtlanmayan bir bağlantıyı kesin bilgi gibi sunma.
8. Gerçekliği aktarma şekli ile dil ve anlatımın amaç ve tutum hakkında ipucu verebileceğini unutma.
9. Sonucunu metne dayalı gerekçeyle destekle.

Konu Özeti

Yazarın amacı, metni neden yazdığını; yazarın tutumu, ele aldığı konuya nasıl yaklaştığını gösterir. Amaç ile tutum ilişkili olabilir ancak aynı kavram değildir.

Ders kitabında bu kavramlar, farklı metinlerin “yazarın tutumu ve metni yazma amacı”, “gerçekliği aktarma şekli” ve “dil-anlatım özellikleri” bakımından karşılaştırılmasıyla öğretilir.

Yazar-metin ilişkisi ise sanatçının biyografisindeki özelliklerle incelenen metin arasında gerekçeli bağlantılar kurma yoluyla çalıştırılır. Haldun Taner, Halide Nusret Zorlutuna ve Abdurrahim Karakoç etkinliklerinde öğrenciden biyografi bilgileri ile metin özelliklerini birlikte değerlendirmesi istenir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Yazarın yazma amacını metnin bütününden çıkarabilmelisin.
• Amaç ile konuyu ayırt edebilmelisin.
• Amaç ile ana düşünceyi ayırt edebilmelisin.
• Yazarın tutumunu metindeki ipuçlarından belirleyebilmelisin.
• Amaç ile tutum arasındaki farkı açıklayabilmelisin.
• Öznel tavrın yazarın tutumuyla ilişkisini fark edebilmelisin.
• Gerçekliği aktarma şekli ile amaç/tutum arasında bağlantı kurabilmelisin.
• Dil ve anlatım özelliklerinden amaç ve tutuma ilişkin çıkarım yapabilmelisin.
• Biyografi ile metin arasında gerekçeli yazar-metin ilişkisi kurabilmelisin.
• Kurmaca metni yazarın yaşamının birebir kopyası saymaman gerektiğini bilmelisin.