9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Dilin Zenginliği Tanımlama Konu Anlatımı

Tanımlama

Yeni bir sözcükle karşılaştığınızda ilk sorduğunuz şey nedir? “Bu ne demek?” Bir arkadaşınız size “Bisiklet nedir?” diye sorsa “İki tekerlekli, pedalla hareket eden taşıttır” dersiniz. Bu cümle bisikleti hem bir grubun içine koyar (taşıt) hem de onu o gruptaki diğerlerinden ayırır (iki tekerlekli, pedalla giden). İşte bir şeyin ne olduğunu açıklayan bu söyleyişe tanım, bu açıklama işine de tanımlama denir. Tanımlama; bir kavramın, varlığın ya da olayın ne olduğunu, hangi özelliklerle diğerlerinden ayrıldığını açık ve kısa biçimde ortaya koymaktır. Tanımlama, düşünceyi geliştirme yollarının en temelidir; çünkü bir konuyu anlatmaya başlamadan önce ne olduğunu bilmek gerekir. 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı’nda “Tanımlama” konusu; tanımın ne olduğunu, mantıksal tanımın cins-ayrım yapısını, nesnel ve öznel tanımı, iyi bir tanımın özelliklerini ve sık yapılan tanım hatalarını kapsar.

Bu konunun sonunda bir öğrencinin:

• tanımlamayı ve tanımı açıklayabilmesi,
• mantıksal tanımın cins ve ayrım ögelerini belirleyebilmesi,
• nesnel ve öznel tanımı ayırt edebilmesi,
• iyi bir tanımın özelliklerini sayabilmesi,
• tanım hatalarını (çok dar, çok geniş, döngüsel, olumsuz) fark edebilmesi,
• tanımlamayı örneklendirme, betimleme ve açıklamadan ayırabilmesi,
• verilen kavramı doğru biçimde tanımlayabilmesi

gerekir.

Tanımlama Nedir?

• Tanımlama: Bir kavramın, varlığın ya da olayın ne olduğunu açık ve kısa biçimde belirtmektir.
• Tanım: Tanımlama sonucunda ortaya çıkan söz ya da cümledir.
• Tanım “X nedir?” sorusunun cevabıdır.
• Tanımlama, düşünceyi geliştirme yollarından biridir.
• Tanımlar ders kitaplarında, sözlüklerde, ansiklopedilerde ve bilimsel yazılarda çok kullanılır.
• Tanımlar genellikle “… dır/dir, … denir, … olarak adlandırılır” kalıplarıyla kurulur.

Mantıksal Tanım: Cins ve Ayrım

Mantıksal tanım iki ögeden oluşur.

• Cins (yakın cins): Tanımlanan şeyin ait olduğu en yakın grup. “Taşıt” gibi.
• Ayrım (ayrım özelliği): Tanımlanan şeyi aynı gruptaki diğerlerinden ayıran özellik. “İki tekerlekli, pedalla giden” gibi.
• Yapı: Tanımlanan = Cins + Ayrım.
• Örnek: “Kalem (tanımlanan), yazı yazmaya yarayan (ayrım) araçtır (cins).”
• Cins ne kadar yakın seçilirse tanım o kadar iyi olur.

Nesnel ve Öznel Tanım

Nesnel (Bilimsel) Tanım

• Herkesçe aynı biçimde kabul edilen, duygu ve yorum içermeyen tanımdır.
• Bilimsel metinlerde, sözlüklerde ve ders kitaplarında görülür.
• Örnek: “Su, iki hidrojen ve bir oksijen atomundan oluşan bileşiktir.”

Öznel (Sanatsal) Tanım

• Yazarın kendi duygu, yorum ve hayal gücünü yansıtan tanımdır.
• Benzetme ve söz sanatları içerebilir.
• Edebî metinlerde ve denemelerde görülür.
• Örnek: “Şiir, ruhun söze bürünmüş hâlidir.”

İyi Bir Tanımın Özellikleri

• Tanımlanan şeyle tam örtüşmelidir: ne çok dar ne çok geniş olmalıdır.
• Açık ve anlaşılır olmalıdır; tanımlanandan daha zor sözcüklerle kurulmamalıdır.
• Kısa ve öz olmalıdır; gereksiz ayrıntıdan arınmalıdır.
• Tanımlanan sözcüğü kendi tanımında kullanmamalıdır (döngüsel olmamalıdır).
• Olumsuz değil, olumlu ifadelerle kurulmalıdır (mümkünse).
• Benzetme ve mecaz içermemelidir (nesnel tanımda).
• Cins ve ayrım ögelerini taşımalıdır (mantıksal tanımda).

Tanım Hataları

Çok Dar Tanım

• Tanımlananın kapsamının tamamını içine almaz.
• Örnek: “Kuş, uçan hayvandır.” (uçamayan kuşlar dışarıda kalır)

Çok Geniş Tanım

• Tanımlanan dışındaki varlıkları da içine alır.
• Örnek: “Kuş, kanatlı hayvandır.” (yarasa da kanatlıdır)

Döngüsel (Tekrarlı) Tanım

• Tanımlanan sözcük tanımda tekrarlanır.
• Örnek: “Okul, okuma işi yapılan yerdir.”

Olumsuz Tanım

• Şeyin ne olmadığını söyler, ne olduğunu açıklamaz.
• Örnek: “Masa, sandalye olmayan eşyadır.”

Mecazlı (Benzetmeli) Tanım

• Nesnel tanımda benzetme ve süs kullanılması hatalıdır.
• Örnek: “Kalem, düşüncenin ucundaki ok’tur.” (bilimsel tanım için hatalı)

Anlaşılmaz Tanım

• Tanımlananı daha zor sözcüklerle anlatır.

Tanımlama ile Diğer Yollar

Örneklendirme

• Tanım “nedir?” sorusuna cevap verir; örnek “nasıl?” sorusuna cevap verir.
• Örnek: “Meyve, ağaçlarda yetişen yenilebilir üründür (tanım). Elma, armut meyvedir (örnek).”

Betimleme

• Betimleme görünüşü canlandırır; tanımlama ne olduğunu söyler.

Açıklama

• Açıklama geniştir; tanımlama açıklamanın bir parçası olabilir.

Karşılaştırma

• Karşılaştırma benzerlik ve fark gösterir; tanım tek bir kavramı belirler.

Tanımlamanın Kullanıldığı Yerler

• Sözlük ve ansiklopedi maddelerinde.
• Ders kitaplarında kavramların ilk anlatımında.
• Bilimsel makalelerde terimlerin açıklanmasında.
• Konuşma ve sunumlarda konuya giriş yaparken.
• Denemelerde yazarın kavrama bakışını göstermek için (öznel tanım).

Tanım Yazma Adımları

• Tanımlanacak kavramı belirle.
• Ait olduğu en yakın grubu (cins) bul.
• Diğerlerinden ayıran özelliği (ayrım) bul.
• Cümleyi “X, ayrım + cins” biçiminde kur.
• Döngüsel, olumsuz, çok dar ya da çok geniş olup olmadığını kontrol et.
• Sade ve açık bir dille yaz.

Zor Problemler (Adım Adım)

Sınavlarda Görülen Soru Kalıpları

Aşağıdaki örnekler 9. sınıf yazılı sınav tarzı örneklerdir. Her kalıp için önce tanıma ipucu, sonra çözümlü örnek verilmiştir.

Sınavda En Önemli Bağlantılar

Sık Karıştırılan Noktalar

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Tanım Tanıma Sorusu

“Nedir?” sorusuna cevap veren ve tanım kalıbı olan cümleyi ara.

Cins-Ayrım Sorusu

Cümlenin sonundaki adı cins say, kalanı ayrım say.

Tür Sorusu

Duygu ve benzetme varsa öznel, yoksa nesnel.

Hata Sorusu

Dar, geniş, döngüsel, olumsuz ve mecazlı olup olmadığına bak.

Tanım Yazma Sorusu

Cins ve ayrımı bul, kısa ve açık yaz.

Konu Özeti

Tanımlama: bir şeyin ne olduğunu açık ve kısa söylemek.

Mantıksal tanım: cins + ayrım.

Türleri: nesnel (bilimsel) ve öznel (sanatsal).

İyi tanım: ne dar ne geniş, döngüsel olmayan, olumlu, açık, kısa.

İlişkili yollar: örneklendirme, betimleme, açıklama, karşılaştırma.