Konu Anlatımı / Ders Notu
MSÜ Biyoloji Kalıtım ve Biyolojik Çeşitlilik Ders Notları
Monohibrit ve dihibrit çaprazlama, kontrol çaprazlaması, çok alellilik ve soyağacı notları.
MSÜ Biyoloji Kalıtım ve Biyolojik Çeşitlilik — Ders Notları
1. Temel tanımlar
- Gen: DNA üzerindeki kalıtsal bilgi bölgesi.
- Alel: Aynı genin alternatif biçimi. Homolog kromozomlarda aynı lokusta karşılıklı bulunur.
- Genotip: Alel birleşimi (AA, Aa, aa). Fenotip: Gözlenen veya ölçülen özellik.
- Homozigot: AA veya aa. Heterozigot: Aa.
- Tam baskınlıkta AA ve Aa baskın fenotip, aa çekinik fenotip gösterir.
- Gamet, normal diploit bireyin bir lokustaki alel çiftinden tek alel alır.
2. Monohibrit çaprazlamalar
| Çaprazlama | Yavru genotipleri | Çekinik fenotip | | --- | --- | --- | | AA × aa | %100 Aa | %0 | | Aa × Aa | 1 AA : 2 Aa : 1 aa | %25 | | Aa × aa | 1 Aa : 1 aa | %50 | | AA × Aa | 1 AA : 1 Aa | %0 |
Aa × Aa için tam baskınlıkta fenotip oranı 3:1, genotip oranı 1:2:1'dir. Baskın fenotipli yavrunun heterozigot olma koşullu olasılığı 2/3'tür. Kontrol çaprazlamasında bilinmeyen baskın fenotipli birey aa ile eşleştirilir.
3. Dihibrit ve bağımsız genler
- AaBb bireyin bağımsız gametleri: AB, Ab, aB, ab.
- AaBb × AaBb için fenotip oranı 9 A-B- : 3 A-bb : 3 aaB- : 1 aabb.
- Bu eşleşmede aabb = 1/16, A-B- = 9/16 ve tam bir karakter çekinik = 6/16.
- AaBb × aabb kontrol çaprazlamasında dört fenotipin oranı 1:1:1:1'dir.
- Bağımsız heterozigot lokus sayısı k ise gamet çeşidi 2^k'dir.
- Bağlı genlerde tam bağımsız dağılım varsayımı her zaman geçerli olmaz.
4. ABO ve Rh kan grupları
| Fenotip | Genotip | | --- | --- | | A | IᴬIᴬ veya Iᴬi | | B | IᴮIᴮ veya Iᴮi | | AB | IᴬIᴮ | | 0 | ii |
Iᴬ ve Iᴮ eş baskın, i çekiniktir. Popülasyonda üç alel, diploit bireyde iki alel bulunur. Üç alelin oluşturabileceği genotip sayısı 6'dır. Iᴬi × Iᴮi → A, B, AB, 0 eşit olasılık. AB × 0 → yalnız A veya B çocuk. Basitleştirilmiş Rh(D) modeli: DD/Dd pozitif, dd negatif. ABO ve Rh bağımsızsa olasılıkları çarp.
5. X kromozomuna bağlı çekinik özellik
- Olağan insan eşey kromozomları: XX ve XY.
- Oğul babadan Y, anneden X alır. Baba oğluna X kromozomunu geçirmez.
- XᴬXᵃ anne × XᴬY baba → oğulların yarısı XᵃY etkilenmiş olabilir.
- XᵃY baba × XᴬXᴬ anne → bütün kızlar XᴬXᵃ taşıyıcıdır.
- XᵃY baba × XᴬXᵃ anne → kızların yarısı XᵃXᵃ olabilir.
6. Soy ağacı ve olasılık
Otozomal çekinik aa çocuk, fenotipçe sağlıklı iki ebeveynden doğmuşsa normal tam baskınlık modelinde anne ve baba Aa taşıyıcıdır. Aa × Aa için her çocukta aa olasılığı 1/4'tür. İki çocuktan en az birinin aa olma olasılığı: 1−(3/4)² = 7/16. Üç çocuğun da aa olma olasılığı: (1/4)³ = 1/64.
7. Biyolojik çeşitlilik
Mutasyon, DNA dizisindeki değişikliktir. Üreme hattına geçen mutasyon gametlerle kuşağa aktarılabilir. Crossing-over, bağımsız dağılım ve döllenme alel kombinasyonlarını çeşitlendirir. Çevre fenotipi genotip değişmeden etkileyebilir; her görünüş farkı kalıtsal değildir. Kalıtsal varyasyon doğal seçilim için çeşitlilik oluşturur.
Kısa Özet
Genotip kalıtsal birleşim, fenotip ifade edilen özellik. Aa × Aa → 1:2:1 genotip, 3:1 fenotip. AaBb × AaBb → bağımsız genler için 9:3:3:1. ABO'da Iᴬ ile Iᴮ eş baskın, i çekinik. Rh okul modeli D baskın, d çekinik. X'e bağlı çekinik özellik için erkek çocuk X'ini annesinden alır. Kalıtsal varyasyon mayoz, döllenme ve mutasyonla oluşabilir; çevre de fenotipi etkiler.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
MSÜ Biyoloji Kalıtım ve Biyolojik Çeşitlilik - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
MSÜ Biyoloji Kalıtım ve Biyolojik Çeşitlilik - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
MSÜ Biyoloji Kalıtım ve Biyolojik Çeşitlilik - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
MSÜ Biyoloji Kalıtım ve Biyolojik Çeşitlilik - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene
Bu notu bu sayfada ücretsiz okuyabilirsin. PDF olarak indirmek Premium üyelere özeldir.