Konu Anlatımı / Ders Notu
MSÜ Türkçe Fiilde Çatı Konu Anlatımı
Etken, edilgen, dönüşlü, işteş, geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen çatı.
Fiilde Çatı — Konu Anlatımı
Öğrenme Hedefi
MSÜ Türkçe sorularında fiilin öznesine ve nesnesine göre çatısını belirlemek; etken, edilgen, dönüşlü, işteş, geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen ayrımını doğru yapmak.
1. Fiilde Çatı Nedir?
Fiilde çatı, fiilin özne ve nesneyle kurduğu ilişkidir. Öznesine göre etken, edilgen, dönüşlü ve işteş; nesnesine göre geçişli veya geçişsiz ayrımı yapılır. Oldurgan ve ettirgen fiiller ise geçişlilik ve işi yaptırma ilişkisiyle değerlendirilir.
2. Etken Çatı
İşi gerçek özne yapıyorsa fiil etkendir: “Çocuk defteri açtı”, “Bebek uyudu”. Etken fiil geçişli de geçişsiz de olabilir. Öznenin çoğul olması işteşlik için tek başına yeterli değildir: “Öğrenciler güldü” etken çatılıdır.
3. Edilgen Çatı
İşi yapan gerçek özne bilinmez veya açıkça dil bilgisel özne konumunda bulunmaz. -l/-n ekleri edilgenlik oluşturabilir: “Duvar boyandı”, “Kapı açıldı”. Eylemden etkilenen ad sözde özne olur. “Görevli tarafından kapı açıldı” sözünde işi yapan ayrıca belirtilse de fiil edilgendir.
4. Dönüşlü Çatı
Özne eylemi kendi üzerinde gerçekleştirir ve eylemden kendisi etkilenir: “Ayşe kendi kendine yıkandı”, “Çocuk giyindi”. Dönüşlülükte -l/-n ekleri bulunabilir. Aynı biçimli ek her zaman dönüşlü değildir; bağlam belirleyicidir.
5. İşteş Çatı
İşteşlik -ış/-iş/-uş/-üş/-ş ekleriyle kurulabilir. Karşılıklı işteşlikte taraflar birbirine yönelir: “İki dost selamlaştı”, “Komşular görüştü”. Birlikte işteşlikte birçok kişi veya varlık eylemi beraber yapar: “Kuşlar uçuştu”, “İnsanlar gülüştü”.
6. Geçişli ve Geçişsiz Fiiller
Geçişli fiil doğrudan nesne alabilir: “Kitabı okudu”, “Kapıyı açtı”. Yükleme “neyi, kimi?” sorularıyla nesne bulunabilir. Geçişsiz fiil doğrudan nesne alamaz: “Uyudu”, “koştu”, “güldü”. Bir cümlede nesne bulunmaması fiili kendiliğinden geçişsiz yapmaz: “Bütün gün okudu” ifadesindeki okumak fiili yine geçişlidir.
7. Oldurgan Çatı
Geçişsiz fiil yapım ekiyle geçişli hâle getirildiğinde oldurganlık oluşur: uyu- → uyut-, gül- → güldür-, düş- → düşür-, uç- → uçur-, sus- → sustur-. “Anne bebeği uyuttu” örneğinde bebeği nesnedir; uyumak kökü tek başına nesne alamaz.
8. Ettirgen Çatı
Zaten nesne alabilen geçişli bir fiile işi başkasına yaptırma anlamı kazandırılır: yaz- → yazdır-, oku- → okut-, dik- → diktir-, sil- → sildir-. “Müdür raporu sekretere yazdırdı” cümlesinde yazma işini sekreter gerçekleştirir.
9. Sözde Özne ve İşi Yapanın Belirtilmesi
“Kitaplar dağıtıldı” cümlesinde kitaplar eylemden etkilenir; sözde öznedir. “Kitaplar görevliler tarafından dağıtıldı” denildiğinde görevliler tarafından sözü gerçek yapanı belirtir; ancak kitaplar dil bilgisel olarak sözde özne olmayı sürdürür. “Bu sokakta gece yürünmez” gibi geçişsiz kökten edilgen yapılarda sözde özne bulunmayabilir.
10. Biçim ve Anlamın Birlikte İncelenmesi
“Öğrenciler birbirini gördü” sözünde karşılıklılık anlamı bulunabilir ama gör- fiili işteşlik eki almamıştır; fiil etkendir. “İşçiler çalıştı” çoğul özneye karşın işteş değildir. “Selamlaştı” ve “uçuştu” ise biçim ve anlamca işteştir.
Sık Karıştırılan Noktalar
- “Çocuk yıkandı” bağlama göre dönüşlü olabilir; “Pencere yıkandı” edilgendir.
- Çoğul özne, işteşlik eki yoksa tek başına işteş değildir.
- “Kitabı okudu” geçişli; “Bütün gün okudu” da nesne alma yeteneği nedeniyle geçişlidir.
- “Uyuttu” oldurgan; “yazdırdı” ettirgendir.
- Dönüşlüde gerçek özne eylemden etkilenir; edilgende işten etkilenen öge sözde özne olabilir.
- “Selamlaştı” karşılıklı, “uçuştu” birlikte işteştir.
- Ad soylu yüklemde fiilde çatı aranmaz.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- Yüklemi bul, eylem mi ad soylu mu olduğuna karar ver.
- Fiilse özne gerçekten işi yapıyor mu araştır.
- Özne kendi üzerinde iş yapıyorsa dönüşlülüğü, işi yapmıyorsa edilgenliği değerlendir.
- Birden çok özne karşılıklı veya birlikte hareket ediyorsa işteşlik ekini de denetle.
- Neyi/kimi sorularıyla fiilin nesne alabilme özelliğini belirle.
- Yaptırma eki varsa kök fiilin geçişli olup olmadığını bul.
- Geçişsiz kökten geçişli oluşmuşsa oldurgan; geçişli kök başkasına yaptırma anlamı kazanmışsa ettirgen.
- Her şıkta hem biçim hem anlam ilişkisini ayrı ayrı doğrula.
Konu Özeti
- Etken: gerçek özne işi yapar.
- Edilgen: yapan gizlenir; sözde özne olabilir.
- Dönüşlü: özne kendi eyleminden etkilenir.
- İşteş: birlikte veya karşılıklı eylem.
- Geçişli: doğrudan nesne alabilir. Geçişsiz: alamaz.
- Oldurgan: geçişsiz → geçişli.
- Ettirgen: geçişli fiilde işi başkasına yaptırma.
- Eklerin aynı biçimde görünmesi tek başına çatı türünü belirlemez.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- Etken, edilgen, dönüşlü ve işteş fiilleri ayırabilmelisin.
- Karşılıklı ve birlikte işteşliği örneklerle tanıyabilmelisin.
- Gerçek özne ile sözde özneyi karıştırmamalısın.
- Fiillerin nesne alabilme özelliğini doğru sınıflandırabilmelisin.
- Nesnesiz kullanılmış geçişli fiilleri belirleyebilmelisin.
- Oldurgan ile ettirgeni kök fiile bakarak ayırabilmelisin.
- Birden çok cümlede çatı türlerini doğru sırayla eşleştirebilmelisin.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
MSÜ Türkçe Fiilde Çatı - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
MSÜ Türkçe Fiilde Çatı - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
MSÜ Türkçe Fiilde Çatı - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
MSÜ Türkçe Fiilde Çatı - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene