Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası ve Hatay Ders Notu

Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası ve Hatay – Ders Notu

Dış politika ilkeleri (kitap s. 184–188)

• **Dış politika:** Devletin diğer ülkelerle ilişkilerde izlediği yol. **Diplomasi:** Bu ilişkileri yürütme yöntem ve kuralları.
• **Tam bağımsızlık:** Siyasi, ekonomik, mali, adli, askerî ve kültürel serbestlik.
• **Gerçekçilik:** Millî güç ve somut hedeflerin uyumu; maceracılıktan kaçınmak.
• **Akılcılık:** Bilim, mantık, değişen koşullar ve karşılıklı yarar.
• **Mütekabiliyet:** Devletler arasında karşılıklı ve eşit davranma.
• **Barışçılık:** Sorunları görüşme ve hukuk yoluyla çözme; 'Yurtta barış, dünyada barış'.
• **Millî menfaat:** Halkın güvenlik, huzur, refah ve mutluluğunu uluslararası hukukla uyumlu gözetme.
• **Kamuoyu:** Halkın bir konudaki genel düşüncesi; bilgilendirme için basın ve Anadolu Ajansı.

Lozan sonrası iki dönem

• **1923–1930:** Lozan'dan kalan sorunlar ve ikili görüşmeler.
• **1930–1938:** Almanya–İtalya yayılmacılığı karşısında barış ve kolektif güvenlik arayışı.

Sorun–devlet–sonuç karşılaştırması

| Sorun | Taraf / başlıca işlem | Sonuç | |---|---|---| | **Yabancı okullar** | Lozan 40. madde; Tevhid-i Tedrisat 1924; genelge 1925, yönerge 1935 | Türk kanunları ve Millî Eğitim Bakanlığı denetimi; kurala uyan devam eder | | **Osmanlı dış borçları** | Lozan'da Düyûn-ı Umûmiye kaldırıldı; Paris 1928; Paris Borç İtilafnamesi 1933 | Borçlar paylaştırıldı, Türkiye'nin taksitleri düzenlendi; son taksit 1954 | | **Musul** | İngiltere ve Irak sınırı; Milletler Cemiyeti; Ankara Antlaşması **5 Haziran 1926** | Musul Irak'a, Hakkâri Türkiye'ye; Musul petrol vergisinin %10'u 25 yıl için Türkiye'ye | | **Nüfus Mübadelesi** | Yunanistan; sözleşme 1923; yeni anlaşma **10 Haziran 1930** | İstanbul Rumları ile Batı Trakya Türkleri yerleşik sayıldı, diğer gruplar değişime girdi |

Yabancı okulların özel kuralları

1925: Türk tarih/coğrafya/yurt bilgisi Türkçe ve Türk öğretmenlerce; Türk müdür yardımcısı; mabet dışı dinî semboller kaldırılır. 1935: sosyoloji dersi de bu kurala eklenir; Türk okullarıyla aynı tatil; yeni şube ve sınıf açma kısıtları.

Güvenlik anlaşmaları ve kurumları

| Tarih | Ad / katılımcı | Temel amaç ve sonuç | |---|---|---| | **18 Temmuz 1932** | Milletler Cemiyeti; Türkiye davetle girdi | Uluslararası barış ve iş birliği | | **9 Şubat 1934** | Balkan Antantı: Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya | Batı bölgesinde sınır güvenliği; Bulgaristan ve Arnavutluk üye değil | | **20 Temmuz 1936** | Montrö Boğazlar Sözleşmesi | Komisyon kaldırıldı; asker bulundurma ve savaş tehlikesinde Boğazlar'ı kapatma yetkisi | | **8 Temmuz 1937** | Sadabat Paktı: Türkiye, İran, Irak, Afganistan | Doğu sınırlarının güvenliği; iç işlerine karışmama |

**Montrö'nün ayrıntısı:** Ticaret gemilerinin geçişi serbest; barış zamanında savaş/uçak gemilerine kural; Türkiye savaşta veya savaş tehlikesindeyse Boğazlar'ı kapatabilir. Lozan'daki uluslararası komisyon ve iki kıyıdaki asker bulundurma sınırlaması kalkmıştır.

Hatay kronolojisi (kitap s. 197–198)

• **20 Ekim 1921:** Fransa ile Ankara Antlaşması; İskenderun Sancağı'na Fransa denetiminde özel idare, Türkçe ve Türk parasına resmî statü.
• **1936:** Fransa'nın Hatay'ı Suriye'ye devretmesi girişimine Türkiye karşı çıktı; **6 Ekim'de** Milletler Cemiyetine başvuruldu.
• **29 Mayıs 1937:** İç işlerinde serbest, dış işlerinde Suriye'ye bağlı, ayrı anayasalı statü.
• **3 Temmuz 1938:** Türk-Fransız askerî düzenlemesi; 6 bin Türk askeri bulundurma hakkı. **5 Temmuz:** asker girişi.
• **22 Ağustos 1938:** Seçimlerle Hatay Meclisi kuruldu; Hatay Devleti adı ve Cumhurbaşkanı Tayfur Sökmen.
• **23 Haziran 1939:** Fransa katılmayı kabul etti. **29 Haziran:** Hatay Meclisi oy birliğiyle karar aldı. **30 Haziran:** kitapta Türkiye'ye katılma tarihi.

Önemli karşılaştırmalar

• **1921 Ankara:** Hatay'ın özel yönetimi; **1926 Ankara:** Musul'un Irak'a bırakılması.
• **Mütekabiliyet:** Yunanistan ile azınlıkların haklarında karşılıklılık; **barışçılık:** diplomasinin seçilmesi.
• **Balkan Antantı:** batı; **Montrö:** Boğazlar; **Sadabat:** doğu.
• **Hatay 1937:** bağımsız iç idare; **1938:** Hatay Devleti; **1939:** Türkiye'ye katılım.

Kısa Özet

Cumhuriyet, dış politikada tam bağımsızlık, akılcılık, gerçekçilik ve barışçılığı esas aldı. Lozan'dan kalan meseleleri görüşmelerle çözmeye çalıştı. 1930'larda uluslararası ve bölgesel güvenlik girişimlerine katıldı. Hatay'ın Türkiye'ye katılması diplomasi, kararlılık ve millî menfaat anlayışının somut örneğidir.