II. Dünya Savaşı ve Çok Partili Hayata Geçiş Ders Notu

II. Dünya Savaşı ve Çok Partili Hayata Geçiş – Ders Notu

Savaş öncesi ortam (s. 210)

• **Milletler Cemiyeti:** I. Dünya Savaşı sonrası kalıcı barışı sağlayamadı.
• **İtalya (1922):** Mussolini ve Faşist Parti iktidara geldi.
• **Almanya (1933):** Hitler ve Naziler iktidara geldi; Versay’ın koşullarını değiştirme ve yayılma siyaseti.
• **Mihver:** Almanya, İtalya, Japonya.
• **Müttefik:** İngiltere, Fransa, Sovyetler Birliği, ABD.

Temel savaş kronolojisi (s. 210–211)

| Tarih | Gelişme | |---|---| | 1 Eylül 1939 | Almanya, Polonya’yı işgal etti; savaş başladı | | 3 Eylül 1939 | İngiltere ve Fransa, Almanya’ya savaş ilan etti | | Mayıs 1940 | Fransa Alman işgaline uğradı | | 10 Haziran 1940 | İtalya, Almanya yanında savaşa katıldı | | 22 Haziran 1941 | Almanya'nın SSCB’ye Barbarossa Harekâtı; başarısız | | 6 Haziran 1944 | Normandiya Çıkarması | | 6 ve 9 Ağustos 1945 | Hiroşima ve Nagazaki’ye atom bombaları | | 1945 | Japonya’nın teslim olmasıyla savaş sona erdi |

Türkiye'nin savaş dışı kalma siyaseti (s. 211–212)

• **Hedef:** Bağımsızlık ve toprak bütünlüğünü korumak.
• **Ekim 1939 Ankara:** İngiltere–Fransa–Türkiye üçlü yardımlaşma antlaşması; askerî yardım şartı.
• **18 Haziran 1941:** Almanya ile **on yıllık saldırmazlık antlaşması**.
• **30 Ocak–1 Şubat 1943 Adana:** **İnönü–Churchill**; askerî ihtiyaçlar tamamlanmadan savaşa girilmemesi.
• **Kasım 1943 I. Kahire:** Müttefiklerin askerî üs ve savaşa girme talebi; Türkiye kabul etmedi.
• **Aralık 1943 II. Kahire:** **İnönü–Churchill–Roosevelt**; askerî hazırlık koşulu yinelendi.

Savaşın dünya sonuçları (s. 213)

• **Müttefikler kazandı; Mihver kaybetti.** Almanya Doğu–Batı olarak ayrıldı.
• Faşizm ve nazizm yönetimleri yıkıldı; komünizm yayıldı; sınırlar değişti.
• Sivil kayıplar, insan hakları ihlalleri, ekonomik yıkım; sömürgelerde bağımsızlık hareketleri.
• **Şubat 1945 Yalta:** Yeni düzen; Mihver'e savaş ilan edenlere BM üyeliği ilkesi.
• **San Francisco:** Türkiye'nin de katıldığı konferansla **Birleşmiş Milletler kuruldu**.
• **Batı Bloku:** ABD. **Doğu Bloku:** SSCB. Gerginlik: **Soğuk Savaş**.

Savaşın Türkiye’ye etkileri (s. 213–215)

• **Savunma:** Genel seferberlik, artan askerî bütçe.
• **Ekonomi:** Üretim ve dış ticaret azaldı, yatırımlar ertelendi; stokçuluk, karaborsa ve hayat pahalılığı arttı.
• **1940 Millî Korunma Kanunu:** Üretim–tüketim–dağıtım üzerinde düzenleme; Toprak Mahsulleri Ofisi, Petrol Ofisi, Et ve Balık Kurumu gibi kurumlar.
• **1942:** Büyük şehirlerde ekmeğin karneyle verilmesi.
• **Vergiler:** Varlık Vergisi, Toprak Mahsulleri Vergisi; daha sonra kaldırıldı.
• **1945 Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu:** Toprak reformu girişimi; beklenen başarıya ulaşamadı.
• **Toplum:** 23.00 sonrası sokağa çıkma yasağı, karartma uygulaması.
• **Sağlık:** Askerî göreve alınan doktorlar, ilaç kıtlığı ve sıtma–tifo–kolera gibi hastalıkların artması.
• **1940 Köy Enstitüleri:** Köylerden kalkınma amacıyla açıldı; radyo ve kültürel faaliyetler sürdü.

Çok partili hayata geçiş (s. 216–217)

• **Çoğulculuk:** Farklı görüşlerin siyasi temsil olanağı.
• **İç etkenler:** Savaşın ekonomik yükü, tek partiye tepki, CHP içi muhalefet.
• **Dış etkenler:** SSCB’nin Kars–Ardahan ve Boğazlar talepleri; Batı ile yakınlaşma.
• **1935:** CHP ile devlet idaresi arasındaki bağların güçlenmesi.
• **1945 Millî Kalkınma Partisi:** **Nuri Demirağ**, 22 Eylül 1945; liberal ekonomi, dış politikada İslam birliği.
• **Haziran 1945 Dörtlü Takrir:** **Celal Bayar, Adnan Menderes, Mehmet Fuat Köprülü, Refik Koraltan**; serbest seçim ve Meclis denetimi isteği; kabul edilmedi.
• **7 Ocak 1946:** **Celal Bayar önderliğinde Demokrat Parti** kuruldu.
• **21 Temmuz 1946 seçimleri:** CHP **397**, DP **61**, bağımsızlar **7** milletvekilliği; **tek dereceli**, **açık oy–gizli sayım**, **yargı denetimi yok**. CHP kazandı ve **1950’ye kadar** iktidarda kaldı.

Kısa Özet

**1939 savaş başlar → 1941 saldırmazlık → 1943 savaş baskısına rağmen dışarıda kalma → 1945 savaş biter ve çok partili yaşama geçiş girişimleri → 1946 DP ve seçim.** Türkiye savaşa fiilen katılmasa da karne, seferberlik, ekonomik darlık ve sağlık sorunları yaşadı. Çok partili yaşama geçişte hem iç ekonomik-siyasi tepkiler hem dış güvenlik baskıları etkili oldu.