Doğal Kaynakların ve Biyoçeşitliliğin Korunması Konu Anlatımı

Doğal Kaynakların ve Biyoçeşitliliğin Korunması

Biyoçeşitlilik; yaşamla ilgili bütün çeşitlilikleri kapsar. Ders kitabında biyolojik çeşitlilik; **tür çeşitliliği, genetik çeşitlilik, ekosistem çeşitliliği ve ekolojik olayların çeşitliliği** ile açıklanır.

Biyoçeşitliliğin Önemi

Biyoçeşitlilik bir ülkenin doğal zenginliğini ifade eder. İnsan yaşamının sürdürülebilirliği, canlı ve cansız bütün bileşenleriyle doğanın bozulmadan devam etmesine bağlıdır. Ekosistemlerden gıda, tıbbi bitki, odun ve hayvan yemi gibi ürünlerden doğrudan ya da dolaylı olarak yararlanılır.

Biyolojik çeşitliliğin korunması; ekosistem dengesinin sürdürülmesi, doğal mirasın gelecek nesillere aktarılması ve canlı yaşamının devamlılığı açısından önemlidir.

Türkiye'nin Biyoçeşitlilik Zenginliği

Ders kitabında Türkiye için 173 memeli, 493 kuş, 180 sürüngen ve 369 iç su balık taksonu bulunduğu; 12.150 damarlı bitki taksonunun 3.496'sının endemik olduğu belirtilir. Türkiye'deki coğrafi yapı farklılığı yüksek biyoçeşitliliğin temel nedenlerinden biridir.

Biyoçeşitliliği Tehdit Eden Etkenler

İnsan faaliyetlerinin olumsuz etkileri sonucunda doğanın kirlenmesi, canlıların yaşam alanlarının yok olması, iklim değişikliği, doğal kaynakların aşırı tüketilmesi ve istilacı türlerin ortaya çıkması biyoçeşitlilik kaybına yol açabilir.

Canlı türlerinin yok olmasında insan faaliyetlerinin yanında yangınlar, volkanik olaylar, deprem, sel ve çığ gibi doğal olaylar da etkili olabilir.

Tehdit Altındaki Türlere Örnekler

Ders kitabında şah kartal, Anadolu parsı ve çizgili sırtlan farklı düzeylerde tehdit altında bulunan canlılara örnek verilir. Kelaynak kuşu ve Akdeniz foku nesli tükenme tehlikesi altındaki türlerdendir. Alageyik ve ceylan küresel ölçekte daha düşük risk grubunda olsa da Türkiye'deki sınırlı popülasyonları nedeniyle koruma altındadır. Deniz kaplumbağaları türüne göre tehlike altında ya da hassas kategoride değerlendirilebilir.

Bitkilerden siklamen, Termessos çiğdemi ve özellikle Akdeniz kıyılarındaki kum zambağı risk altındaki örneklerdendir.

Uluslararası Antlaşma ve Sözleşmeler

• Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi
• CITES
• Ramsar Sözleşmesi
• Bern Sözleşmesi
• Akdeniz'de Özel Koruma Alanları ve Biyolojik Çeşitliliğe İlişkin Protokol
• Karadeniz'de Biyolojik Çeşitlilik ve Peyzajın Korunması Protokolü

Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi doğrultusunda Türkiye, doğal kaynakların gelecek nesiller tarafından da kullanılabilmesi için sürdürülebilir biçimde kullanılması yönünde taahhütte bulunmuştur.

Türkiye'de Koruma Çalışmaları

Ders kitabında üç temel koruma yaklaşımı öne çıkar:

1. Tür koruma çalışmaları
2. Alan koruma (yerinde koruma) çalışmaları
3. Alan dışı koruma çalışmaları

Tür Koruma

Nesli tehlike altındaki türlerin korunması hedeflenir. Türkiye'de deniz kaplumbağaları, Akdeniz foku ve kelaynak için çalışmalar yürütülmektedir.

Akdeniz foku için Akdeniz Foku Türk Ulusal Komitesi kurulmuş, Ege ve Akdeniz kıyılarında pilot alanlarda koruma çalışmaları yapılmıştır. Deniz kaplumbağalarına ait 21 önemli üreme bölgesi doğal sit statüsüyle koruma altına alınmıştır. Kelaynaklar Şanlıurfa-Birecik'teki üreme istasyonuyla korunmaktadır.

Alan Koruma / Yerinde Koruma

Türlerin kendi habitatlarında korunmasıdır. Millî parklar, tabiat koruma alanları, tabiat parkları, yaban hayatı geliştirme sahaları ve sulak alanlar bu kapsamdadır.

Ders kitabında Kaz Dağları Millî Parkı ve Hatay Dağ Ceylanı Yaban Hayatı Geliştirme Sahası örnek verilir.

Alan Dışı Koruma

Biyoçeşitliliğin doğal habitat dışında korunmasıdır. Arboretumlar, botanik bahçeleri, gen bankaları, arazi gen bankaları ve tohum bankaları bu kapsamdadır.

Tohum ve Gen Bankaları

Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsündeki ulusal tohum gen bankasında 3.339 türe ait 55.000'den fazla tohum örneği korunmaktadır. Ankara'daki Türkiye Tohum Gen Bankasında 51.000 tohum koruma altındadır.

Ulusal Arazi Gen Bankası çalışmaları 1992'de başlatılmıştır. Türkiye kökenli meyve ve bağ genetik kaynakları farklı araştırma enstitülerindeki arazi gen bankalarında korunmaktadır.

Botanik Bahçeleri ve Arboretumlar

Türkiye Millî Botanik Bahçesi, Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi, Ali Nihat Gökyiğit Botanik Bahçesi ve 1982'de kurulan Atatürk Arboretumu ders kitabında örnek olarak verilir.

Bu alanlar bitki ve canlıların korunmasına katkı sağlarken insanlara araştırma, gezme ve dinlenme imkânı da sunar.

Veri Tabanları

Ülkemizin biyolojik zenginliğini tanımlayabilmek için TÜBİTAK tarafından Türkiye Bitkileri Veri Tabanı; gönüllü uzmanların katkısıyla da Nuh'un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı oluşturulmuştur.

Sık Karıştırılan Noktalar

• **Millî park, tabiat parkı, tabiat koruma alanı, yaban hayatı geliştirme sahası ve sulak alan** → alan koruma / yerinde koruma.
• **Tohum bankası, gen bankası, arazi gen bankası, botanik bahçesi, arboretum** → alan dışı koruma.
• **Kelaynak, Akdeniz foku ve deniz kaplumbağaları** → tür koruma çalışmalarının örnekleridir.
• **Ramsar** → uluslararası öneme sahip sulak alanlar.
• **CITES** → nesli tehlikedeki yabani hayvan ve bitkilerin uluslararası ticareti.
• **Bern** → Avrupa'nın yaban hayatı ve doğal yaşama ortamları.
• Türkiye'de küresel ölçekte daha düşük riskte olan bir tür, yerel popülasyonu sınırlıysa yine koruma altına alınabilir.
• Biyoçeşitlilik yalnız tür sayısı değildir; genetik, ekosistem ve ekolojik olay çeşitliliğini de kapsar.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Soruda **belirli bir nesli tehlikedeki canlı** vurgulanıyorsa önce tür korumayı düşün.
2. **Kendi habitatında korunma** ifadesi varsa alan koruma / yerinde korumayı seç.
3. **Tohum, gen, botanik bahçesi veya arboretum** verilmişse alan dışı korumayı seç.
4. **Sulak alan** ve uluslararası sözleşme birlikte soruluyorsa Ramsar'ı hatırla.
5. **Uluslararası ticaret** vurgulanıyorsa CITES'i düşün.
6. **Avrupa yaban hayatı ve doğal yaşam ortamları** vurgulanıyorsa Bern'i düşün.
7. Sayısal bilgi verilen sorularda iki tohum gen bankasının verilerini karıştırma: Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsünde 3.339 türe ait 55.000'den fazla örnek; Türkiye Tohum Gen Bankasında 51.000 tohum vardır.
8. Bir olayda habitat daralması ve popülasyon azalması birlikte veriliyorsa bu durumun biyoçeşitlilik kaybına yol açabileceğini değerlendir.

Konu Özeti

Biyoçeşitlilik; tür, genetik, ekosistem ve ekolojik olay çeşitliliğini kapsar. Türkiye, farklı coğrafi özellikleri sayesinde yüksek biyolojik çeşitliliğe sahiptir. Habitat kaybı, kirlilik, iklim değişikliği, doğal kaynakların aşırı tüketimi ve istilacı türler biyoçeşitliliği tehdit eder. Koruma çalışmaları; tür koruma, alan koruma ve alan dışı koruma biçiminde yürütülür. Millî parklar ve benzeri alanlar yerinde korumaya; tohum/gen bankaları, botanik bahçeleri ve arboretumlar alan dışı korumaya örnektir. Ramsar, CITES ve Bern gibi uluslararası sözleşmeler ile ulusal koruma uygulamaları doğal kaynakların ve biyoçeşitliliğin gelecek nesillere aktarılmasını destekler.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Biyoçeşitliliğin tür, genetik, ekosistem ve ekolojik olay çeşitliliğini kapsadığını açıklayabilmelisin.
• Türkiye'nin biyoçeşitlilik açısından neden zengin olduğunu yorumlayabilmelisin.
• Biyoçeşitliliği tehdit eden insan kaynaklı ve doğal etkenleri ayırt edebilmelisin.
• Tür koruma, alan koruma ve alan dışı koruma çalışmalarını birbirinden ayırabilmelisin.
• Millî park, yaban hayatı geliştirme sahası, tohum bankası, gen bankası, botanik bahçesi ve arboretumu doğru koruma türüyle eşleştirebilmelisin.
• Kelaynak, Akdeniz foku ve deniz kaplumbağalarına yönelik koruma uygulamalarını yorumlayabilmelisin.
• Ramsar, CITES ve Bern sözleşmelerinin temel kapsamlarını ayırt edebilmelisin.
• Türkiye Bitkileri Veri Tabanı ile Nuh'un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanının amacını açıklayabilmelisin.
• Tohum ve arazi gen bankalarının biyoçeşitliliğin korunmasındaki rolünü değerlendirebilmelisin.
• Doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımının gelecek nesiller açısından önemini açıklayabilmelisin.