1990 Sonrasında Meydana Gelen Siyasi Gelişmelerin Türkiye’ye Etkileri Ders Notu

1990 Sonrasında Meydana Gelen Siyasi Gelişmelerin Türkiye’ye Etkileri — Ders Notu

SSCB'nin dağılması ve Türk dünyası

**1987 Glasnost:** açıklık, ifade alanının genişlemesi. **Perestroyka:** siyasal ve ekonomik yeniden yapılandırma. Reformlara rağmen bağımsızlık hareketleri güçlendi; **SSCB 1991'de dağıldı**, iki kutuplu düzen sona erdi. **BDT**, 1991'de Belarus, Rusya ve Ukrayna'nın girişimiyle kuruldu. Bağımsız **Türk cumhuriyetleri:** Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan. Türkiye bu devletleri tanıdı ve siyasi, ekonomik, kültürel iş birliği geliştirdi.

**TİKA (1992):** kalkınma ve teknik altyapı desteği. **TÜRKSOY (1993):** ortak Türk kültürü, sanat, Nevruz. **Yunus Emre Enstitüsü (2007):** Türkçe öğretimi ve kültür tanıtımı. **YTB (2010):** yurt dışı vatandaşlar, akraba topluluklar, uluslararası burslu öğrenciler.

Türkiye–Avrupa Birliği ilişkileri

**1959:** AET ortaklık başvurusu. **1963 Ankara Antlaşması:** ortaklık. **1987:** tam üyelik başvurusu. **1993:** AET’nin AB adını alması ve Kopenhag Zirvesi. **1995:** Gümrük Birliği anlaşması. **1999 Helsinki:** adaylığın onayı. **2004 Brüksel:** müzakerelerin açılması kararı. **2005 Lüksemburg:** müzakerelerin başlangıcı. **2011:** Katılım Ortaklığı Belgesinin onayı ve AB Bakanlığının kurulması. **2018:** AB Başkanlığına dönüşüm. Gümrük Birliği, adaylık ve müzakere **tam üyelik** değildir.

Balkanlarda yaşananlar

Yugoslavya'daki çözülmenin ardından **1992–1995 Bosna-Hersek Savaşı** yaşandı. **Srebrenica (1995)** sivil katliamlarının simgesidir; **Dayton (Kasım 1995)** savaşın bitişi ve yeni siyasal düzenle ilişkilidir. Türkiye BM ve NATO nezdinde diplomatik girişimlerde bulundu. **Makedonya 1991'de bağımsızlık ilan etti, 1993'te BM tarafından tanındı, 2018'de Kuzey Makedonya adını aldı.** Kosova'da uluslararası müdahale **1999**, bağımsızlık ilanı **2008**.

Orta Doğu

**Filistin:** 1948'den sonraki çatışmalar; birinci intifada **1987–1993**, El Aksa İntifadası **2000–2005**, Oslo Görüşmeleri **1993'ten itibaren**, Mavi Marmara olayı **2010**. Filistin sorununun diplomatik ve insani boyutu vardır.

**I. Körfez Savaşı:** Irak'ın Kuveyt'i **1990'da işgali**; **1991 Çöl Fırtınası**, Kuveyt'in işgalden kurtarılması. **II. Körfez Savaşı (2003):** ABD ve İngiltere öncülüğünde Irak'a müdahale. Türkiye'ye etkileri: boru hattı ve ticaret kayıpları; terör/güvenlik sorunları; Türkmenler ve mülteci hareketleri.

**Arap Baharı:** **2010 Tunus** protestoları/Yasemin Devrimi → 2011'de başka Arap ülkelerine yayılan hareketler. Suriye'de iç savaş ve bölgesel göç; Türkiye'de sınır güvenliği ve insani koruma konuları öne çıktı.

11 Eylül ve Türkiye'nin yakın çevresi

**11 Eylül 2001:** El Kaide'nin ABD'deki Dünya Ticaret Merkezi ve Pentagon'a saldırıları. Ardından ABD **2001'de Afganistan'a, 2003'te Irak'a** müdahale etti. Güvenlik anlayışında küresel teröre karşı mücadele ağırlık kazandı.

**Irak ve Türkiye:** 1991'de ambargo ve Çekiç Güç; **1 Mart 2003 Tezkeresi TBMM tarafından kabul edilmedi**. Irak'ın kuzeyi, Türkmenler, Kerkük ve silahlı örgütler Türkiye'nin gündemindeydi.

**Suriye ve Türkiye:** Hatay, su kaynakları ve güvenlik sorunları; Arap Baharı sonrasında iç savaş ve göç. Kitabın kronolojisi: **Şah Fırat 2015, Fırat Kalkanı 2016, İdlib 2017, Zeytin Dalı 2018, Barış Pınarı 2019, Bahar Kalkanı 2020**. Açık kapı ve geçici koruma göçün insani boyutunu oluşturur.

Temel sınav ayrımları

**BDT–SSCB**, **TİKA–TÜRKSOY**, **1995 Gümrük Birliği–1999 adaylık–2005 müzakere**, **1995 Dayton–2008 Kosova**, **1991 I. Körfez–2003 II. Körfez**, **2001 Afganistan–2003 Irak**, **1991 Çekiç Güç–2003 1 Mart Tezkeresi** ayrı olay ve süreçlerdir.

Kısa Özet

**1991’de SSCB’nin dağılması**, Türkiye’nin bağımsız Türk cumhuriyetleriyle ilişkilerini geliştirmesine ortam hazırladı; **TİKA** kalkınma ve iş birliğini, **TÜRKSOY** ortak kültürü, **YTB** yurt dışındaki Türkler ve akraba topluluklarla bağları, **Yunus Emre Enstitüsü** Türkçe ve kültür tanıtımını destekledi. **AB sürecinde** 1963 Ankara Antlaşması ortaklığı, 1987 tam üyelik başvurusu, 1995 Gümrük Birliği, 1999 adaylık ve 2005 müzakerelerin başlaması farklı aşamalardır. **Balkanlarda** Bosna Savaşı 1995 Dayton Antlaşması ile sona erdi; Kosova 2008’de bağımsızlığını ilan etti. **Orta Doğu’da** 1991 ve 2003 Körfez savaşları, Filistin sorunu ve Arap Baharı bölgesel dengeleri etkiledi. **11 Eylül 2001** sonrasındaki müdahaleler ile Irak ve Suriye’de yaşanan gelişmeler, Türkiye için özellikle **ticaret, sınır güvenliği, Türkmenler ve göç** konularını öne çıkardı.