1990 Sonrasında Türkiye Ders Notu

1990 Sonrasında Türkiye — Ders Notu

Dönemin ana özelliği

1980’lerden itibaren dışa açılan Türkiye, 1990 sonrasında küresel piyasalardaki dalgalanmalara daha açık oldu. Siyasi istikrarsızlıklar ve borç-faiz yükü ekonomide kırılganlık oluşturdu. Aynı dönemde demokrasiye müdahale süreçleri, terör olayları ve bilim–sanat–spor başarıları birlikte yaşandı.

1994, 2001 ve 2008 ekonomik krizleri

**1994:** 1993’te kamu açıklarını para basımıyla karşılama ve borçlanma tercihlerindeki değişiklik sermaye çıkışını hızlandırdı. Döviz yükseldi, TL değer kaybetti, faiz arttı; yatırım ve tüketim düştü. **5 Nisan Kararları** ile KİT zamları, vergiler, harcama tasarrufu, mevduat güvencesi ve IMF stand-by uygulandı. Buna rağmen enflasyon, işsizlik ve gelir uçurumu arttı.

**2001:** Bankalardaki TL ve döviz sıkıntısı, rezerv baskısı ve 19 Şubat MGK’daki siyasi kriz ekonomik daralmayı ağırlaştırdı. Finansal çöküntü **reel sektöre** (tarım, sanayi, hizmet üretimi) yansıdı. Kitapta gecelik faiz %7.500, TL kaybı %130, işsizlik yaklaşık 1,5 milyon kişi olarak belirtilir. Nisan 2001’de **Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı** başlatıldı, Kemal Derviş görevlendirildi, 2002’de stand-by imzalandı. Tarımda fiyat desteğinin kaldırılması çiftçileri ve göç hareketlerini etkiledi.

**2008:** ABD’deki kriz dış finansman ve Avrupa’ya ihracat yoluyla Türkiye’yi etkiledi. İhracat, tüketim, yatırım ve büyüme geriledi. Önceki maliye politikaları ve bankacılık yapısının dayanıklılığı etkileri sınırladı. **KOBİ desteği, ihracat teşvikleri, vergi indirimleri ve Varlık Barışı** uygulandı. Kitaba göre 2010’da üretim ve istihdam toparlansa da ihracat henüz kriz öncesi düzeye ulaşmamıştı.

28 Şubat, 27 Nisan, 15 Temmuz

**28 Şubat 1997:** MGK kararlarının hükûmete dolaylı baskı aracı olması sebebiyle *postmodern müdahale* olarak anlatılır. Sekiz yıllık kesintisiz öğretim ve katsayı tartışmaları toplumsal sonuçlardandır. Necmettin Erbakan 30 Haziran 1997’de istifa etti.

**27 Nisan 2007:** Genelkurmay internet sitesinde cumhurbaşkanlığı seçimi bağlamında bildiri yayımlandı; bu nedenle *e-muhtıra* olarak anılır. 367 toplantı yeter sayısı tartışması ve seçim iptali sonrasında 22 Temmuz’da genel seçime gidildi. Abdullah Gül yeni meclis tarafından seçildi. Halkın cumhurbaşkanı seçmesini öngören düzenleme 2007’de kabul edildi; doğrudan seçim 2014’te yapıldı.

**15 Temmuz 2016:** Kitaba göre FETÖ/PDY mensubu bir grup subayın darbe girişimi, vatandaşların direnişi ve güvenlik birimlerinin müdahalesiyle önlendi. TBMM’deki dört siyasi parti ortak bildiride bulundu; sonrasında olağanüstü hâl ve yargısal süreçler yaşandı. Tarih, Demokrasi ve Millî Birlik Günü olarak anılmaktadır.

Terör ve terörizm

Terör korku yaratma, terörizm ise siyasal/dinî/ideolojik hedeflerle planlı şiddet, tehdit ve zorlama kullanımıdır. Kitap PKK/KCK ve Suriye’deki PYD–YPG bağlantısı, DEAŞ’ın Suriye ve Irak’taki eylemleri, FETÖ/PDY’nin kurumlarda kadrolaşması ve darbe girişimi üzerinde durur. Ekonomik sorun, işsizlik, göç, sosyal bozulma ve güvenlik/yasal boşluklar bilgi haritasında risk ortamları olarak yer alır. Mücadele; güvenlik, finansmanın önlenmesi, toplumsal çalışmalar ve uluslararası iş birliğinden oluşur.

Bilim ve teknoloji

Oktay Sinanoğlu: **kimya**; Gazi Yaşargil: **tıp**; Fuat Sezgin: **İslam bilim tarihi**; Aziz Sancar: **2015 Nobel Kimya, moleküler biyoloji**. ASELSAN, ROKETSAN, TÜBİTAK ve TUSAŞ savunma teknolojileriyle ilişkilidir. ATAK, İHA/SİHA, Göktürk-1 ve -2, RASAT kitapta anılan ürünlerdir. TÜSEB ve TÜBİTAK destekli çalışmalarla Erciyes Üniversitesinde TURKOVAC geliştirildi.

Sanat ve spor

Eşkıya (1996) yerli sinemayı canlandırdı. Nuri Bilge Ceylan: Üç Maymun (2008), Bir Zamanlar Anadolu’da (2011), Kış Uykusu (2014 Altın Palmiye). Haluk Bilginer: 2019 Uluslararası Emmy. Sertab Erener: 2003 Eurovision birinciliği. Orhan Pamuk: 2006 Nobel Edebiyat.

Spor: Naim Süleymanoğlu ve Halil Mutlu (halter), Mehmet Akif Pirim ve Hamza Yerlikaya (güreş), Servet Tazegül (tekvando), Mete Gazoz (okçuluk), Busenaz Sürmeneli (boks). Galatasaray 2000’de UEFA Kupası ve Süper Kupa; Millî Futbol Takımı 2002’de dünya üçüncüsü; Erkek Millî Basketbol Takımı 2010’da dünya ikincisi. İbrahim Çolak 2019 jimnastik dünya şampiyonluğu, Ayşe Begüm Onbaşı 2021 aerobik cimnastik başarısıyla kitapta yer alır.

Kısa Özet

Krizleri **neden–sonuç–önlem**; siyasi olayları **tarih–müdahale türü–sonuç**; bilim, sanat ve sporu **kişi/kurum–alan–başarı–yıl** ilişkisiyle öğren. 1994/2001/2008 kriz tedbirlerini ve 28 Şubat/27 Nisan/15 Temmuz süreçlerinin yöntemlerini karıştırma.