Konu Anlatımı / Ders Notu

Hukuk Muhakemeleri Hukuku | Konu Anlatımı

KPSS Alan Bilgisi: hukuk muhakemelerinde görev, yetki, dava şartları, dilekçeler, deliller, kısmi dava ve kanun yolları.

Hukuk Muhakemeleri Hukuku – Konu Anlatımı

Konuya Giriş

Hukuk muhakemeleri hukuku, özel hukuk uyuşmazlıklarının hukuk mahkemeleri önünde hangi kurallarla çözüldüğünü inceler. Temel kaynak **6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK)**'dur. Sınav sorularında görev–yetki, dava şartı–ilk itiraz, taraf ilkeleri, delil–ispat yükü ve istinaf–temyiz ilişkileri ayırt edilmelidir. Bu içerik 10 Kasım 2026 için hazırlanmıştır; 2026 değişikliklerinin yürürlük ve geçiş hükümleri önemlidir.

1. Temel Kaynak, Mahkemeler, Görev

  • **6100 sayılı HMK** hukuk yargılamasının genel usul kanunudur. Maddi hukuk kuralları ile yargılama usulü kuralları farklı işlev görür.
  • **HMK m.1:** Görev yalnız kanunla belirlenir; görev kuralları kamu düzenindendir.
  • **HMK m.2:** Aksi düzenleme yoksa malvarlığı ve şahıs varlığı davalarında genel görevli mahkeme **asliye hukuk mahkemesidir**. Davanın parasal büyüklüğü tek başına bu genel görevi değiştirmez.
  • **HMK m.4:** Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar (kanuni istisnalar saklı), ortaklığın giderilmesi, yalnız zilyetliğin korunmasına ilişkin işler ve kanunla belirtilen diğer işler **sulh hukuk mahkemesi** kapsamındadır.
  • **Özel görevli mahkemeler:** İş, tüketici, aile veya ticaret gibi özel kanunların belirlediği uyuşmazlıklarda ayrı görev düzenlemeleri gündeme gelebilir; genel asliye hukuk kuralı tek başına uygulanmaz.

2. Yetki ve Kesin Yetki

  • **Genel yetkili mahkeme (HMK m.6):** Davalının davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir.
  • **Taşınmazın aynına ilişkin dava (m.12):** Taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi **kesin yetkilidir**. Tapu mülkiyetini doğrudan konu alan uyuşmazlık bu gruba örnektir.
  • **Sözleşmeden doğan dava (m.10):** Genel yetki kuralına ek olarak sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesi yetkili olabilir.
  • **Haksız fiilden doğan dava (m.16):** Fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yer gibi özel yetki seçenekleri bulunur.
  • **Yetki sözleşmesi (m.17–18):** Tacirler veya kamu tüzel kişileri arasındaki kanunun izin verdiği koşullarda yapılabilir; her kişi arasında sınırsız geçerli değildir.
  • **Kesin olmayan yetkiye itiraz (m.19, m.116–117):** Davalıca cevap dilekçesinde ileri sürülmesi gereken ilk itirazdır; süresinde ileri sürülmezse kural olarak dinlenmez.

3. Yargılamaya Hâkim İlkeler

| İlke | Kısa açıklama | |---|---| | Tasarruf ilkesi (m.24) | Hakim kural olarak tarafın talebi olmadan özel hukuk davasını başlatmaz; taraflar dava konusu üzerinde tasarruf eder. | | Taraflarca getirilme (m.25) | Kanundaki istisnalar dışında dava malzemesi olan vakıaları taraflar ileri sürer. | | Taleple bağlılık (m.26) | Hâkim talep sonucundan fazlasına veya başka bir şeye karar veremez; kanuni istisnalar saklıdır. | | Hukuki dinlenilme (m.27) | Bilgilenme, açıklama ve ispat, bunların dikkate alınması ve gerekçeli karar. | | Aleniyet (m.28) | Duruşmaların kural olarak açık yapılması; kanuni kapalı duruşma istisnaları olabilir. | | Dürüst davranma (m.29) | Usul işlemlerinde doğruluk ve dürüst davranma yükümlülüğü. | | Usul ekonomisi (m.30) | Yargılama makul sürede, düzenli ve gereksiz masraf olmadan yürütülür. | | Hukukun uygulanması (m.33) | Hâkim Türk hukukunu kendiliğinden uygular. |

4. Dava Çeşitleri ve 2026 Düzenlemesi

  • **Eda davası (m.105):** Davalının bir şeyi vermesi, yapması veya yapmaması istenir.
  • **Tespit davası (m.106):** Hukuki ilişkinin/hakkın varlığı-yokluğu veya belgenin sahteliği saptanır; kural olarak güncel hukuki yarar gerekir.
  • **İnşai dava (m.108):** Kanundaki hâllerde hukuki durumun kurulması, değiştirilmesi veya ortadan kaldırılması amaçlanır.
  • **Kısmi dava (m.109):** Bölünebilir talebin bir kısmı dava edilebilir. Geri kalan kısımdan açıkça feragat edilmedikçe sırf kısmi dava açmak feragat sayılmaz.
  • **2026 güncellemesi:** HMK m.107'deki **belirsiz alacak davası düzenlemesi kaldırılmıştır** (7589 sayılı Kanun m.19). Kanunun geçici maddesine göre kaldırılmadan **önce açılan davalarda eski düzenleme uygulanmaya devam eder**. Yeni davalar bakımından eski m.107'yi yürürlükteymiş gibi uygulamak yanlıştır.
  • **Kısmi davada artırma (m.109/4):** 2026'da eklenen hükme göre alacağın bir kısmı dava edilmişse, talep konusu **aynı davada bir defaya mahsus**, iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmadan **tahkikat bitene kadar** artırılabilir. Artırılan kısım için zamanaşımı dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır. Geçiş hükmü ve somut koşullar ayrıca incelenir.

5. Dava Şartları ve İlk İtirazlar

  • **Dava şartları (m.114–115):** Mahkemece yargılamanın her aşamasında kendiliğinden incelenir. Görev, taraf ehliyeti, dava ehliyeti, usulüne uygun temsil, hukuki yarar ve aynı davanın daha önce açılmış veya kesin hükme bağlanmış olmaması gibi unsurlar önemlidir. Kanunda dava şartı sayılan zorunlu arabuluculuk gibi özel düzenlemeler ayrıca dikkate alınır.
  • **Dava şartı eksikliği:** Giderilmesi mümkünse kanundaki usulle süre verilmesi; giderilemezse usulden ret söz konusu olabilir. Esas bakımından haksız bulunma ile usulden ret aynı şey değildir.
  • **İlk itirazlar (m.116–117):** Kesin yetki olmayan hâllerde yetki itirazı ve tahkim itirazı temel örneklerdir. Kural olarak cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir.
  • **Tahkim itirazı:** Geçerli ve ilgili tahkim anlaşmasına karşın uyuşmazlık devlet mahkemesinde açılmışsa gerekli koşullarda öne sürülür.

6. Dilekçeler, Ön İnceleme, Tahkikat

  • **Yazılı yargılama:** Dava, cevap, cevaba cevap, ikinci cevap aşamalarıyla taraflar iddia ve savunmalarını ortaya koyar (m.119, m.127, m.136).
  • **Cevap süresi (m.127):** Dava dilekçesinin tebliğinden itibaren **iki hafta**. Zorluk hâlinde süresinde talep üzerine **bir defaya mahsus, en çok bir ay ek süre** verilebilir.
  • **Cevap vermeme (m.128):** Davalı dava dilekçesindeki vakıaların **tamamını inkâr etmiş sayılır**; otomatik kabul söz konusu olmaz.
  • **Ön inceleme (m.137–140):** Dava şartları ve ilk itirazlar incelenir, uyuşmazlık noktaları belirlenir; gereken uzlaşma girişimleri yapılır. Ön inceleme tamamlanmadan tahkikata geçilemez.
  • **Tahkikat:** Çekişmeli vakıaların delillerle incelenip aydınlatılması aşamasıdır.
  • **Basit yargılama (m.316–317):** Dava ve cevap dilekçesi vardır; **cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi verilmez**. Normal cevap süresi iki haftadır ve özel ek süre sınırı yazılı yargılamadan farklıdır.

7. İspat, Deliller ve Usul İşlemleri

  • **İspat yükü (m.190):** Kanunda özel düzenleme yoksa iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan lehine hak çıkaran taraf ispatla yükümlüdür.
  • **Hukuka aykırı delil (m.189/2):** Hukuka aykırı elde edilen deliller mahkemece bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz.
  • **Senet, tanık, bilirkişi, keşif, yemin** kanuni ispat ve inceleme yöntemleri arasındadır; hangi delilin geçerli olduğu uyuşmazlık türüne bağlıdır.
  • **Bilirkişi (m.266):** Özel veya teknik bilgi gerektiğinde başvurulur; hâkimin hukuk bilgisini ikame etmez. Hukuki değerlendirme esas olarak hâkime aittir.
  • **Islah (m.176 vd.):** Tarafların usul işlemlerini kanuni şartlarla düzeltmesi mekanizmasıdır; kural olarak bir kez ve **tahkikatın sona ermesine kadar** yapılabilir. 2026 kısmi dava artırması ile genel ıslah kurumu aynı şey değildir.
  • **Geçici hukuki koruma:** İhtiyati tedbir (m.389 vd.) uyuşmazlık konusu hakkın korunmasına; delil tespiti (m.400 vd.) kaybolma riski olan delillerin önceden belirlenmesine yönelik olabilir.

8. Hüküm ve Kanun Yolları

  • **Nihai karar:** Yargılamayı sona erdiren karar; usule ilişkin ve esasa ilişkin türleri ayırt edilmelidir.
  • **İstinaf:** Kanuni koşullar çerçevesinde ilk derece hukuk mahkemesi kararlarının **bölge adliye mahkemesinde** denetlenmesidir (m.341 vd.).
  • **Temyiz:** Temyize elverişli bölge adliye mahkemesi kararlarının **Yargıtay** denetimidir (m.361 vd.). Her hükme karşı her iki kanun yolu açık değildir; kesinlik ve parasal eşikler yıldan yıla değişebilir.
  • **Süre:** 2024 ve sonrası düzenlemelerde olağan istinaf/temyiz başvuru süresi kural olarak **kararın tebliğinden itibaren iki hafta** olup kanundaki istisnalar ve geçiş hükümleri saklıdır.
  • **Kesin hüküm:** Usulünce kesinleşen hükmün aynı taraflar, sebep ve konu bakımından yeniden dava edilmesini önleyen etkisi; kanuni koşullarıyla incelenir.

9. Sık Karıştırılan Noktalar

  1. Görev (mahkeme türü) ≠ yetki (yer mahkemesi).
  2. Kesin yetki ≠ kesin olmayan yetki; ilk itiraz süresi önemlidir.
  3. Dava şartı ≠ ilk itiraz: biri resen incelenir, diğeri ileri sürülmelidir.
  4. Davaya cevap vermemek ≠ iddiaları kabul etmek: vakıalar inkâr edilmiş sayılır.
  5. Eda ≠ tespit ≠ inşai dava: mahkemenin neye hükmetmesi istendiğini belirleyin.
  6. 2026 itibarıyla HMK m.107 mülga; kısmi dava için m.109 günceldir.
  7. Islah ≠ m.109/4'teki özel bir defalık artırma.
  8. Ön inceleme ≠ tahkikat; usuli ön koşullar delil tartışmasından önce incelenir.
  9. İstinaf ≠ temyiz; bölge adliye mahkemesi ve Yargıtay karıştırılmamalıdır.

10. Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

  1. Önce soruda **mahkeme türü, yer, delil, süre, dava türü, kanun yolu**ndan hangisinin istendiğini belirle.
  2. Görev ile yetkiyi ayır; taşınmazın aynına ilişkin kesin yetkiyi kontrol et.
  3. İddianın **usulden** mi **esastan** mı reddedileceğini sorunun dayandığı eksiklik üzerinden bul.
  4. Dilekçenin tebliği, ön inceleme ve tahkikatın bitmesi gibi süre başlangıçlarını işaretle.
  5. HMK 107 sorusunda **davanın açıldığı tarihi** kontrol et; geçiş hükmü olmadan yeni davada eski kuralı kullanma.
  6. Kısmi dava artırımı sorusunda **bir kez** ve **tahkikat bitmeden** şartlarını birlikte ara.

11. Konu Özeti

**6100 HMK** medeni yargılama usulünün temel kaynağıdır. Asliye hukuk genel görevli, sulh hukuk kanunun saydığı işler bakımından görevlidir. Genel yetki davalının yerleşim yeri; taşınmaz aynına ilişkin davada taşınmazın bulunduğu yer kesin yetkilidir. Dava şartı resen; kesin olmayan yetki ve tahkim itirazı süresinde ileri sürülür. Cevap süresi kural olarak iki haftadır. İspat yükü, iddiadan yarar sağlayan taraftadır. **2026'da HMK 107 kaldırılmış; HMK 109 kısmi dava artırma hükmü eklenmiştir.** İstinaf bölge adliye mahkemesi, temyiz Yargıtay yoludur.

12. Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

  • [ ] Görev, yetki ve kesin yetkiyi somut olayda ayırt etmek.
  • [ ] Yargılama ilkelerini maddi örneklere uygulamak.
  • [ ] Dava şartı ve ilk itirazı doğru merci ve zamanda sınıflandırmak.
  • [ ] Cevap, ön inceleme ve tahkikatın sırasını göstermek.
  • [ ] Eda, tespit, inşai ve kısmi davaların amaçlarını ayırmak.
  • [ ] HMK 107'nin 2026'da kaldırıldığını ve geçiş kuralını bilmek.
  • [ ] 2026 HMK 109/4 artırma şartlarını açıklamak.
  • [ ] İspat, hukuka aykırı delil, ıslah ve geçici korumayı tanımak.
  • [ ] İstinaf ve temyiz merciini ve temel süreyi eşleştirmek.

Kaynaklar ve Güncelleme

  • T.C. Adalet Bakanlığı mevzuat: https://mevzuat.adalet.gov.tr/mevzuat/103103
  • HMK m.107 ve geçiş değişikliği: https://www.lexpera.com.tr/karsilastirmasi/hukuk-muhakemeleri-kanunu-6100/37/37/0/madde-107
  • HMK m.109 yeni fıkra: https://kochukuk.av.tr/mevzuat/hmk/109
  • HMK cevap ve basit usul karşılaştırması: https://dijital.vergimerkezi.com.tr/mevzuat/kanun/6100-hukuk-muhakemeleri-kanunu

**Kapsam notu:** Parasal kesinlik sınırları ve yıllık tutarlar değiştiğinden tarihe duyarlı rakamlar ezber sorusu yapılmamıştır. Bu materyal sınav hazırlığı içindir.

Bu Üniteyi Pekiştir

Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.

Ders Notu

Hukuk Muhakemeleri Hukuku | Ders Notu

Ünitenin düzenli ve kısa özetini incele.

Ders Notunu Aç
Hızlı Tekrar

Hukuk Muhakemeleri Hukuku | Hızlı Tekrar

Sınav öncesi kritik bilgilerle hızlı tekrar yap.

Hızlı Tekrarı Aç
Kolay

KPSS Alan Bilgisi Hukuk Hukuk Muhakemeleri Hukuku - Kolay Test

20 soru

Temel kavramları kontrol et

Testi Çöz
Orta

KPSS Alan Bilgisi Hukuk Hukuk Muhakemeleri Hukuku - Orta Test

20 soru

Bilgini uygulamaya geçir

Testi Çöz
Zor

KPSS Alan Bilgisi Hukuk Hukuk Muhakemeleri Hukuku - Zor Test

20 soru

Detay ve yorum gücünü ölç

Testi Çöz
Karma

KPSS Alan Bilgisi Hukuk Hukuk Muhakemeleri Hukuku - Karma Test 1

20 soru

Gerçek sınav temposunda kendini dene

Testi Çöz