10. Sınıf Coğrafya: Afetlerle Mücadelede İyi Uygulama Örnekleri – Konu Anlatımı

Afetlerle Mücadelede İyi Uygulama Örnekleri

Dünya üzerinde her yıl farklı türlerde çok sayıda afet meydana gelir. Ancak bu afetler yeryüzüne dengeli dağılmaz. Bazı bölgelerde belirli afet türleri daha sık görülür. Bu nedenle ülkelerin afetlerle mücadelede geliştirdikleri yöntemler de karşı karşıya oldukları risklere, geçmiş deneyimlerine ve uygulama kapasitelerine göre farklılaşır.

Ders kitabında Güneydoğu Asya'da deprem, tsunami ve volkanik püskürmelerin; Güney Asya'da su baskınlarının; Orta Amerika'da kasırgaların; Kuzey Afrika'da kuraklığın; Akdeniz çevresinde ise orman yangınları, deprem ve heyelanların daha çok görüldüğü belirtilir.

Afetin Önlenmesi ile Zararın Azaltılması Arasındaki Fark

Bazı afetlerin gerçekleşmesini önlemek mümkün değildir. Deprem, tsunami ve kasırga bu gruba örnek verilir. Bu tür olaylarda temel amaç, afetin vereceği zararı en aza indirmektir.

Bu amaçla:

• erken uyarı sistemleri,
• yıkımı azaltacak mimari,
• uygun yer seçimi

gibi önlemler kullanılır.

Buna karşılık su baskını, heyelan, orman yangını, kuraklık ve salgın gibi olaylarda afetin gerçekleşmesini önlemeye veya oluşma ihtimalini azaltmaya yönelik önlemler daha çok öne çıkabilir.

Örnekler:

• dere yatağı ıslahı,
• dik yamaçlara istinat duvarı,
• orman yangını uyarı ve müdahale sistemleri.

Şili ve Bem Depremleri

Ders kitabında 2015 Şili Depremi ile 2003 Bem Depremi karşılaştırılır. Amaç, yalnız depremin büyüklüğüne değil, afetin ortaya çıkardığı sonuçlara ve afetle mücadele stratejilerine de bakmaktır.

2015 Şili Depremi

16 Eylül 2015'te Santiago'nun kuzeyindeki Coquimbo yakınlarında:

• 22,4 km derinlikte,
• 8,3 magnitüdünde

bir deprem yaşanmıştır.

Deprem sonrasında:

• heyelanlar meydana gelmiş,
• 4,5 metreyi aşan tsunami dalgaları etkili olmuş,
• 179 ev tamamen yıkılmış,
• 175 ev ağır hasar görmüş,
• 13 kişi hayatını kaybetmiştir.

2003 Bem Depremi

26 Aralık 2003'te İran'ın güneydoğusundaki Bem kentinde:

• 8 km derinlikte,
• 6,6 magnitüdünde

ve yaklaşık 3 dakika süren bir deprem meydana gelmiştir.

Sonuçları:

• tarihî Bem Kalesi ve şehirdeki binaların yaklaşık %80'i yıkılmış,
• yaklaşık 26 bin kişi hayatını kaybetmiş,
• 50 binden fazla kişi yaralanmış,
• 90 binden fazla kişi evsiz kalmıştır.

Katie Kasırgası ve Alınabilecek Önlemler

2023 yılının Mayıs ayında ABD'nin Oklahoma eyaletinde gerçekleşen Katie Kasırgası'nda rüzgârın hızı saatte 200-210 km'ye ulaşmıştır.

Kasırgada:

• 24 kişi hayatını kaybetmiş,
• 237 kişi yaralanmıştır.

Kasırganın zararlarını azaltmaya yönelik başlıca uygulamalar:

• erken uyarı,
• halkın tahliye edilmesi,
• yer altı sığınaklarının kullanılmasıdır.

Rio Grande do Sul Su Baskını

2024 yılının Nisan ayında Brezilya'nın Rio Grande do Sul eyaletinde büyük bir su baskını yaşanmıştır.

Sonuçlar:

• 158 kişi hayatını kaybetmiş,
• 88 kişi kaybolmuş,
• 2 milyon 300 bin kişi etkilenmiştir.

Su baskınlarında uygulanabilecek başlıca önlemler:

• akarsu yataklarının önceden ıslah edilmesi,
• drenaj kanallarının düzenlenmesi,
• akarsu yataklarına imarın yasaklanması,
• erken uyarı,
• tahliyedir.

Petropolis Heyelanı

2022 yılının Şubat ayında Brezilya'nın Petropolis kentinde şiddetli yağışların ardından heyelan meydana gelmiştir.

Heyelanda:

• yamaç mahallelerindeki evler yıkılmış,
• 223 kişi hayatını kaybetmiş,
• 121 kişi kaybolmuştur.

Heyelan riskini azaltmaya yönelik başlıca önlemler:

• dik yamaçlara sağlam istinat duvarları yapmak,
• risk altındaki yerleşmeleri güvenli alanlara taşımaktır.

Fukushima Daiichi Nükleer Santral Kazası

11 Mart 2011'de Japonya'daki deprem ve ardından oluşan tsunami sonrasında Fukushima'daki Daiichi Nükleer Santrali'nde sıcaklık ve basınç artışı sonucu hidrojen patlamasına bağlı bir kaza meydana gelmiştir.

Bu tür kazalara yönelik başlıca tedbirler:

• nükleer tesisleri deprem riski düşük alanlara kurmak,
• tsunami erken uyarı sistemlerini kullanmak,
• hızlı tahliye yapmaktır.

Bu örnek, doğal bir afetin teknolojik bir kazayı tetikleyebileceğini gösterir.

Töhoku Depremi ve Tsunamisi

2011 yılında Japonya'da Töhoku açıklarında:

• 9,1 magnitüdünde,
• yaklaşık 6 dakika süren

bir deprem yaşanmıştır.

Deprem sonrası oluşan tsunamide:

• dalgaların hızı saatte 500 km'ye,
• yüksekliği 35-40 metreye

ulaşmıştır.

Sonuçlar:

• 19.759 kişi hayatını kaybetmiş,
• 6.242 kişi yaralanmış,
• 2.553 kişi kaybolmuştur.

Başlıca risk azaltma uygulamaları:

• yerleşmeleri deprem riski az ve zemini sağlam alanlara kurmak,
• depreme dayanıklı mimari kullanmak,
• tsunami erken uyarı sistemi kurmak,
• halkı afet anı ve sonrası için eğitmektir.

Muğla Orman Yangınları

29 Temmuz-6 Ağustos 2021 arasında Muğla'da orman yangınları meydana gelmiştir.

Yangınlarda:

• yaklaşık 9.052 hektar orman alanı zarar görmüş,
• 8 kişi hayatını kaybetmiş,
• 1.520 kişi yaralanmıştır.

Orman yangınlarını önlemeye yönelik başlıca tedbirler:

• yangın uyarı sistemleri kurmak,
• hızlı müdahale ekipleri oluşturmak,
• yangın riski oluşturan faaliyetleri yasaklamaktır.

Afetlerin Beşerî ve Doğal Çevreye Etkisi

Afetler yalnız şehirleri, yolları ve sanayi tesislerini etkilemez. Bitki ve hayvan varlığının büyük kısmını barındıran ve ders kitabında **Yeşil Vatan** olarak ifade edilen doğal ortamda da büyük zararlara yol açabilir.

Bu nedenle afet yönetimi:

• can ve mal kaybını azaltmanın,
• doğal çevreyi korumanın,
• sürdürülebilirliği desteklemenin

bir parçasıdır.

Afet Yönetim Sisteminin Aşamaları

Ülkeler afetlerin olumsuz etkilerini azaltmak amacıyla afet yönetim sistemleri oluşturmuştur.

Afet yönetiminde çalışmalar üç zaman diliminde düşünülür:

• afet öncesi,
• afet esnası,
• afet sonrası.

Afet Öncesi

Öne çıkan çalışmalar:

• risk ve zarar azaltma,
• hazırlık.

Afet Esnası ve Sonrası

Öne çıkan çalışmalar:

• müdahale,
• iyileştirme.

Yetkililer afet zararlarını en aza indirmek amacıyla özellikle afet öncesi çalışmalara yoğunlaşmış ve iyi uygulama örnekleri geliştirmiştir.

Gaziantep Risk Haritası: Afete Dirençli Toplum Uygulaması

Gaziantep Büyükşehir Belediyesi tarafından geliştirilen risk haritası, Türkiye'deki iyi uygulama örneklerinden biridir.

Amacı

Gaziantep'in risk haritasını oluşturarak:

• önleyici tedbirler almak,
• muhtemel zararları azaltmaktır.

İlgili Alana Katkısı

Gaziantep'teki afet ve riskleri belirleyerek:

• afet öncesi,
• afet esnası,
• afet sonrası

yapılacaklara ilişkin eylem planı hazırlamayı ve zararları azaltmayı amaçlar.

Kapsadığı Afetler

• yangın,
• deprem,
• sel ve su baskını,
• toprak kayması,
• arazi yangını,
• arama-kurtarma olayları.

Sistemin İşleyişi

Sistemin:

• tasarımı Gaziantep Büyükşehir Belediyesi İtfaiye Dairesi Başkanlığınca,
• yazılımı Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığınca

gerçekleştirilmiştir. Sistemi itfaiye personeli kullanmaktadır.

Tüm veriler gerçek istatistiklere göre tutulur. Kayıtlar:

• afet/acil durumun türüne,
• mahalle bazlı bölgesel dağılıma

göre sisteme işlenir.

Sisteme yaklaşık 30 bin olay kaydı girilmiştir.

CBS Tabanlı Risk Haritası

Şehirdeki olaylar:

• ilçe,
• mahalle

bazlı haritaya işlenir.

Ayrıca:

• eğitim ve denetimler,
• müdahale araçları,
• hidrantlar,
• müdahale istasyonları

da sisteme eklenir.

Amaç:

• risk haritası oluşturmak,
• hızlı ve etkin müdahale sağlamak,
• etkili saha yönetimi kurmaktır.

Potenza #weResilient Dirençli Toplum Uygulaması

İtalya'nın Potenza bölgesindeki #weResilient stratejisi, afetlere ve iklim değişimine karşı **dirençlilik** kavramını bölgesel kalkınma politikalarına yapısal olarak dâhil etmeyi amaçlar.

Temel Amaç

Strateji:

• bölgesel ve kentsel düzeyde uygulanacak yeni bir yönetim yaklaşımı geliştirmeyi,
• kentsel planlamayı koordine etmeyi,
• farkındalık oluşturmayı,
• yerel yönetimleri, toplulukları ve vatandaşları sürece dâhil etmeyi

hedefler.

İnsan Odaklı ve Çok Paydaşlı Yaklaşım

Potenza uygulamasında:

• kamu kurumları,
• belediyeler,
• yerel topluluklar,
• vatandaşlar

birlikte ele alınır.

Amaç, toplulukların kendi bünyelerinde dirençlilik oluşturabilme kapasitelerini geliştirmektir.

Kapsadığı Afetler

Uygulama:

• her türlü doğal,
• insan kaynaklı

afeti kapsar.

Toplumsal Katılım

Süreçte:

• kadınlar,
• yaşlılar,
• gençler,
• engelliler,
• göçmenler

gibi farklı toplumsal grupların temsil edilmesi hedeflenir.

Bu grupların karar alma süreçlerine katılması, güvenli ve sürdürülebilir politikaların geliştirilmesine katkı sağlayabilir.

Uygulanabilirlik

Uygulama için:

• resmî makamlarla vatandaşlar arasında güçlü ilişki,
• ortak vizyon,
• düzenli takip,
• aşağıdan yukarıya yaklaşım

önemlidir.

2004 Sonrası Potenza Deneyimi

Potenza 2004'ten beri afet risk azaltma politikalarında ilgili belediyelere destek ve koordinasyon sağlamaktadır.

Uygulama:

• çok paydaşlı,
• topluluk odaklı

bir yaklaşım benimser.

Çevresel sürdürülebilirlik, bölgesel güvenlik ve iklim değişimi politikaları bir araya getirilerek #weResilient stratejisi geliştirilmiştir.

2013 yılında Ana Bölgesel Koordinasyon Planı kamuya sunulmuştur. Bu plan:

• ihtiyaçların analiz edilmesini,
• yerel yönetim kararlarının geniş kalkınma bakış açısıyla yönlendirilmesini

amaçlayan yapısal bir araçtır.

Gaziantep ve Potenza Örneklerinin Karşılaştırılması

Gaziantep uygulaması daha çok:

• risklerin haritalanması,
• olay verilerinin CBS'de tutulması,
• müdahale altyapısının sisteme işlenmesi,
• hızlı ve etkin saha yönetimi

üzerinden çalışır.

Potenza uygulaması ise:

• dirençlilik kavramının kalkınma ve planlamaya entegrasyonu,
• çok paydaşlı katılım,
• toplulukların karar süreçlerine katılması,
• sürdürülebilir bölgesel yönetim

üzerinde yoğunlaşır.

Afetlerle Mücadelede İyi Uygulama Çalışmaları Etkinliği

Ders kitabındaki etkinliğin amacı, farklı ülkelerin afet riski taşıyan olaylara karşı geliştirdikleri çözümleri ve iyi uygulamaları sorgulamaktır.

Ders Öncesi Hazırlık

Öğrencilerden:

1. Ülkelerin afet risklerine karşı geliştirdiği çözümlere yönelik sorular oluşturması,
2. grup içinde tartışarak araştırma sorusunu belirlemesi,
3. bilgi ve afetlerin doğal çevreye yıkıcı etkilerini gösteren resim, fotoğraf ve gravür toplaması,
4. bilgileri soruların cevaplarına göre düzenlemesi

istenir.

Etkinlik Aşamaları

1. Geçmiş afetlerin önlem alınmadığında tekrar yaşanma olasılığı ve Yeşil Vatan üzerindeki yıkıcı etkileri tartışılır.
2. Türkiye'de afetlerle mücadelede geliştirilebilecek uygulamalara yönelik fikirler oluşturulur.
3. Fikirler poster veya afişe dönüştürülerek sınıfta paylaşılır.

Öz Değerlendirme

Öz değerlendirme formunda:

• Evet,
• Kısmen,
• Hayır

seçenekleri kullanılır.

Öğrenci şu alanları değerlendirir:

• soru oluşturma,
• araştırma sorusu belirleme,
• bilgi ve görsel toplama,
• bilgileri düzenleme,
• geçmiş afetlerin tekrar riski ve doğal miras üzerindeki etkilerini tartışma,
• ülkelerin deneyimleri ve gelişmişlik seviyeleriyle afet uygulamaları arasındaki ilişkiyi çözümleme,
• Türkiye için uygulama fikirleri geliştirme,
• fikirleri poster/afiş olarak paylaşma.

“Hayır” ve “Kısmen” işaretlenen alanlar tekrar edilir; gerektiğinde öğretmenden destek alınır.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Deprem, tsunami ve kasırga için temel amaç olayın kendisini önlemek değil, zararı azaltmaktır.
• Su baskını ve heyelanda arazi kullanımı ve yapısal önlemler afet öncesinde önemlidir.
• Erken uyarı yalnız tsunami için değil kasırga ve su baskını gibi afetlerde de kullanılabilir.
• Fukushima örneğinde doğal afet teknolojik bir kazayı tetiklemiştir.
• Töhoku örneğinde yalnız dayanıklı yapı değil erken uyarı, yer seçimi ve eğitim de önemlidir.
• Orman yangınında uyarı kadar hızlı müdahale de önemlidir.
• Afet yönetiminde risk azaltma ve hazırlık afet öncesidir; müdahale ve iyileştirme afet esnası/sonrasıdır.
• Gaziantep uygulaması CBS tabanlı risk haritası ve veri yönetimine dayanır.
• Potenza uygulaması dirençlilik, katılım ve sürdürülebilir planlamayı birlikte ele alır.
• İyi uygulamalar her yerde aynı biçimde kopyalanmaz; mekânın ve riskin özelliklerine göre değerlendirilir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Önce afet türünü belirle:

• deprem / tsunami / kasırga → zararı azaltmaya odaklan,
• su baskını / heyelan / orman yangını → önleme + risk azaltma uygulamalarını düşün.

Önlem eşleştirmeleri:

Kasırga:

• erken uyarı,
• tahliye,
• sığınak.

Su baskını:

• dere yatağı ıslahı,
• drenaj,
• taşkın alanına yapılaşmama,
• erken uyarı,
• tahliye.

Heyelan:

• istinat duvarı,
• riskli yerleşmeyi taşıma.

Deprem/tsunami:

• sağlam zemin,
• dayanıklı mimari,
• erken uyarı,
• eğitim.

Orman yangını:

• uyarı,
• hızlı müdahale,
• riskli faaliyetleri yasaklama.

İyi uygulama sorularında:

Gaziantep: **CBS + risk haritası + veri + eylem planı**

Potenza: **dirençlilik + katılım + sürdürülebilir kalkınma + planlama**

Konu Özeti

Afetlerle mücadelede kullanılan yöntemler afet türüne ve mekânın özelliklerine göre değişir. Deprem, tsunami ve kasırga gibi önlenemeyen afetlerde zarar azaltma; su baskını, heyelan ve orman yangını gibi olaylarda önleme ve risk azaltma uygulamaları öne çıkar. Şili-Bem karşılaştırması afet büyüklüğünün tek başına sonuçları açıklamadığını gösterir. Katie Kasırgası, Rio Grande do Sul su baskını, Petropolis heyelanı, Fukushima kazası, Töhoku deprem-tsunamisi ve Muğla orman yangınları farklı afet türlerine yönelik önlem örnekleri sunar. Afet yönetiminde afet öncesi risk azaltma ve hazırlık, afet esnası ve sonrasında müdahale ve iyileştirme önemlidir. Gaziantep Risk Haritası CBS tabanlı risk ve müdahale yönetimine; Potenza #weResilient stratejisi ise dirençlilik, katılım ve sürdürülebilir kalkınmanın planlamaya entegrasyonuna örnektir.