Osmanlı Devleti’nin Cihan Devleti Hâline Gelmesi Konu Anlatımı

Osmanlı Devleti’nin Cihan Devleti Hâline Gelmesi

1453-1683 yılları arasındaki dönem, Osmanlı Devleti’nin yalnız bölgesel bir güç olmaktan çıkıp Avrupa, Asya ve Afrika’da geniş bir hâkimiyet ve nüfuz alanına sahip **cihan devleti** hâline geldiği dönemdir. Ders kitabında bu dönüşüm; İstanbul’un Fethi, Karadeniz hâkimiyeti, Safevi ve Memluklarla mücadele, Avrupa’daki Habsburg rekabeti, Akdeniz ve Hint Okyanusu’ndaki deniz mücadelesi, Kıbrıs ve Girit’in fethi ile Lehistan ve Safevilerle yapılan antlaşmalar üzerinden ele alınır.

Bu dönemde Osmanlı gücünün yalnız fetihlerden kaynaklanmadığı özellikle vurgulanır. Jeopolitik konum, geniş toprak ve nüfus, zengin ekonomik kaynaklar, merkez ve taşra yönetiminin kaynakları seferber edebilmesi, güçlü ordu ve donanma, ticaret yollarını kontrol etme siyaseti ve diplomatik ilişkiler Osmanlıların büyük dünya gücü hâline gelmesinde birlikte etkili olmuştur.

İstanbul’un Fethi’nin Nedenleri

II. Mehmed 1451’de yeniden tahta çıktığında Osmanlı Devleti’nin merkezî otoritesini güçlendirmeye ve İstanbul’un fethine hazırlanmaya başladı. Doğu Roma İmparatorluğu, Osmanlı Devleti’nin cihanşümul hâkimiyet ideali önündeki en önemli engellerden biri olarak görülüyordu.

İstanbul’un fethinin başlıca nedenleri:

• Doğu Roma’nın Osmanlı topraklarının ortasında bulunması ve Rumeli-Anadolu bağlantısını zorlaştırması,
• Doğu Roma’nın Avrupa devletlerini Osmanlılara karşı kışkırtması,
• Anadolu beyliklerini ve taht mücadelesine girişen Osmanlı şehzadelerini desteklemesi,
• İstanbul’un önemli kara ve deniz ticaret yolları üzerinde bulunması,
• Venedik ve Ceneviz karşısında ticari üstünlük sağlama isteği,
• Katolik-Ortodoks kilise birleşmesini engelleme ve Ortodoksların koruyuculuğunu üstlenme düşüncesi,
• Hz. Muhammed’e atfedilen İstanbul’un fethine ilişkin müjdeye ulaşma isteği.

İstanbul’un Fethi İçin Hazırlıklar

II. Mehmed fethin yalnız kara ordusuyla başarılamayacağını biliyordu. Bu nedenle kuşatma öncesinde geniş çaplı askerî ve teknolojik hazırlıklar yapıldı.

Başlıca hazırlıklar:

• Anadolu Hisarı’nın karşısına **Rumeli/Boğazkesen Hisarı** inşa edildi.
• İstanbul Boğazı kontrol altına alınarak deniz yoluyla yardım gelmesi zorlaştırıldı.
• İstanbul’u denizden kuşatmak için donanma hazırlandı.
• Büyük **şahi topları**, havan topları ve hareketli kuleler yapıldı.
• Demirköy’deki dökümhanede top, humbara ve gülle üretildi.
• Osmanlılar dayanıklılık ve etki gücü nedeniyle bronz topları tercih etti.

Doğu Roma ise surları güçlendirdi, Haliç’in girişini zincirle kapattı ve Avrupa’dan yardım istedi. Papalık yardımı Katolik-Ortodoks kilise birleşmesine bağladı. Birleşme ilan edilse de Doğu Roma halkında tepki oluştu ve beklenen Avrupa desteği sınırlı kaldı.

İstanbul’un Fethi Süreci

Osmanlı ordusu 6 Nisan 1453’te İstanbul’u kuşattı. II. Mehmed şehrin teslimini istedi ancak İmparator XI. Konstantinos bu teklifi reddetti.

Kuşatmada surlar yoğun top ateşine tutuldu. 20 Nisan’da Doğu Roma’ya yardım getiren üç Ceneviz gemisinin Haliç’e girmesi Osmanlı ordusunun moralini olumsuz etkiledi. Akşemseddin, Molla Gürani ve Molla Hüsrev gibi âlimler orduyu manevi açıdan destekledi.

21 Nisan’ı 22 Nisan’a bağlayan gece yaklaşık yetmiş Osmanlı gemisi karadan çekilerek Haliç’e indirildi. Bu hamle Haliç savunmasını aşmada önemli bir yenilik oldu.

Yer altından tünel açma ve hareketli kulelerle saldırı gibi yöntemler de denendi. 29 Mayıs 1453’te genel hücum sonucunda İstanbul fethedildi.

II. Mehmed şehre Topkapı tarafından girdi. Ayasofya’ya sığınan halka can güvenliği sağlanacağını ilan etti. Ayasofya camiye dönüştürüldü ve II. Mehmed “Fatih” unvanıyla anılmaya başladı.

İstanbul’un Fethi’nin Sonuçları

Fetih, Osmanlı Devleti’nin siyasî, askerî, ekonomik ve kültürel gelişiminde büyük bir dönüm noktası oldu.

Fatih Sultan Mehmed:

• Fatih Külliyesi ve Ayasofya-i Kebir Vakfı’nı kurdu.
• Cami, medrese, bedesten, han, hamam, darüşşifa, imaret, çeşme ve köprüler yaptırdı.
• Topkapı Sarayı’nın inşasını başlattı.
• Anadolu’dan Türk nüfus getirerek İstanbul’un iskânını güçlendirdi.
• Gayrimüslimlere din ve inanç özgürlüğü ile can-mal güvenliği sağladı.
• Ortodoks Patrikliği’nin devamına izin verdi, Ermeni Patrikliğini Bursa’dan İstanbul’a taşıdı.

İstanbul kısa sürede Osmanlı Devleti’nin siyasi, ekonomik ve kültürel merkezi hâline geldi.

Fetih, Fatih’in meşruiyet ve itibarını artırdı, Osmanlı dünya hâkimiyeti düşüncesini güçlendirdi ve İstanbul’u Karadeniz ticaretiyle bağlantılı bir imparatorluk merkezi hâline getirdi.

Fatih Dönemi’nde Genişleme

İstanbul’un fethinden sonra Fatih Sultan Mehmed kara ve denizde stratejik fetihlere yöneldi.

Balkanlar, Ege ve Akdeniz’de yeni yerler Osmanlı hâkimiyetine girdi. Anadolu’da Karamanoğulları Beyliği’ne son verildi.

1473 **Otlukbeli Savaşı**’nda Akkoyunlu Devleti yenildi. Bu zafer sonucunda Fırat Nehri’ne kadar uzanan bölgelerde Osmanlı etkisi güçlendi ve Doğu Anadolu’nun güvenliği artırıldı.

Fatih’in hedeflerinden biri de Karadeniz’i Osmanlı hâkimiyet alanı hâline getirmekti. Bu amaçla:

• Amasra,
• Sinop,
• Trabzon,
• Kefe,
• Suğdak

ele geçirildi; Boğdan vasal hâle getirildi, Candaroğulları Beyliği sona erdirildi ve **Kırım 1475’te Osmanlı hâkimiyetine alındı**.

Kırım’ın Önemi

Kırım’ın Osmanlı hâkimiyetine girmesi:

• Karadeniz’in kuzeyinde stratejik savunma alanı oluşturdu.
• Osmanlı seferleri için insan ve malzeme kaynağı sağladı.
• Karadeniz ticaret yollarında Osmanlı etkisini artırdı.
• Don ve Dinyeper gibi nehir yollarının Karadeniz’e açılan limanları üzerinde etki oluşturdu.

Kırım Hanlığı, özellikle Doğu Avrupa’daki Osmanlı siyaseti açısından önemli bir unsur hâline geldi.

Fatih Sultan Mehmed’in İlim ve Kültür Politikası

Fatih Sultan Mehmed yalnız askerî başarılarıyla değil ilim ve kültüre verdiği önemle de ele alınır.

• Dönemin önemli âlimlerinden eğitim aldı.
• Âlim, şair ve sanatkârları destekledi.
• Batlamyus’un haritasını yeniden tercüme ettirdi.
• Ali Kuşçu gibi bilim insanlarını İstanbul’a davet etti.
• Venedikli ressam Bellini’yi İstanbul’a çağırdı.
• **Sahn-ı Semân Medreselerini** yaptırdı.
• Külliye kütüphanesine dinî ilimler, tıp, astronomi, tarih ve edebiyat alanlarında 839 eser vakfetti.

Bu faaliyetler İstanbul’un yalnız siyasi başkent değil, ilim ve kültür merkezi olmasını destekledi.

II. Bayezid Dönemi ve İspanya’daki Müslüman-Yahudilere Yardım

Fatih’in 1481’de vefatından sonra II. Bayezid tahta çıktı. İlk yıllarda kardeşi Cem Sultan ile taht mücadelesi yaşadı. Cem Sultan’ın Rodos şövalyeleri, Fransa ve Roma çevresinde tutulması Osmanlı dış siyasetini zorlaştırdı.

II. Bayezid döneminde:

• 1484’te Kili ve Akkirman fethedildi.
• Boğdan vergiye bağlandı.
• Kırım’a karadan ulaşım sağlandı.
• Venediklilerden Modon ve Koron limanları alındı.

İspanya’da 1492’de Gırnata’nın düşmesiyle Benî Ahmer Devleti sona erdi. Müslümanlar ve Yahudiler ağır baskı altına alındı.

Osmanlı Devleti, başlangıçta Memluk savaşı, Cem Sultan meselesi ve donanmanın sınırlı imkânları nedeniyle Benî Ahmer’e beklenen ölçüde destek veremedi. Buna rağmen II. Bayezid ve sonraki dönemlerde binlerce Müslüman Kuzey Afrika’ya taşındı; çok sayıda Yahudi Osmanlı ülkesine getirildi ve İstanbul, Selânik ve Rumeli şehirlerine yerleştirildi.

Yavuz Sultan Selim ve Safevi Mücadelesi

Akkoyunlu Devleti’nin yıkılmasından sonra İran’da kurulan Safevi Devleti, Doğu Anadolu ve Osmanlı hâkimiyeti açısından önemli rakip oldu.

Safeviler Anadolu’daki Türkmenler arasında Şiilik propagandası yapmaya ve isyanları desteklemeye çalıştı. 1511’deki Şahkulu İsyanı bu ortamın önemli örneklerinden biridir.

Yavuz Sultan Selim 1514’te Safeviler üzerine sefere çıktı. **23 Ağustos 1514 Çaldıran Savaşı**’nda Osmanlı ordusunun top ve tüfek gücü, ağırlıklı olarak süvarilerden oluşan Safevi ordusu karşısında üstünlük sağladı.

Çaldıran sonrasında:

• Diyarbakır ve çevresi Osmanlı hâkimiyetine girdi.
• Güneydoğu Anadolu ve Musul çevresinde Osmanlı etkisi genişledi.
• Tebriz-Halep ve Tebriz-Bursa ipek yolları Osmanlı kontrolüne girdi.
• Safevi tehdidi geçici olarak sınırlandırıldı.
• Anadolu’daki siyasi birlik güçlendi.

Mısır Seferi ve Memluk Devleti’nin Sonu

Osmanlı-Memluk ilişkileri Dulkadiroğulları meselesi ve Memluk-Safevi yakınlaşması nedeniyle bozuldu.

Yavuz Sultan Selim:

• **1516 Mercidabık Savaşı**
• **1517 Ridaniye Savaşı**

sonucunda Memluk Devleti’ne son verdi.

Bu gelişme ile:

• Suriye,
• Mısır,
• Hicaz

Osmanlı hâkimiyetine girdi.

Mekke Şerifi kutsal şehirlerin anahtarlarını göndererek itaatini bildirdi. Yavuz Sultan Selim resmî belgelerde **Hâdimü’l-Haremeyn** yani Mekke ve Medine’nin hizmetçisi/koruyucusu olarak anıldı.

Ders kitabı, Yavuz’un hilafeti İstanbul’da bir törenle devraldığı yönündeki anlatının tarihî değerinin bulunmadığını özellikle belirtir.

Memluk topraklarının alınması:

• Osmanlıların İslam dünyasındaki siyasi ve dinî ağırlığını artırdı.
• Dünya ticaret yollarından önemli bir kısmını Osmanlı kontrolüne soktu.
• Devlet gelirlerini artırdı.
• Kanuni dönemindeki büyük seferler için ekonomik kaynak oluşturdu.

Osmanlıların Afrika’daki Faaliyetleri

Mısır’ın fethinden sonra Osmanlılar Afrika’daki faaliyetlerini genişletti.

XVI. yüzyılda:

• Cezayir,
• Tunus,
• Trablusgarp

Garp Ocakları olarak Osmanlı hâkimiyetine girdi.

Osmanlılar Fas’ta Abdülmelik’i destekledi; 1578 Vadiüsseyl Savaşı öncesinde Abdülmelik Osmanlı himayesini kabul etti.

Osmanlı yönetimi, İspanyol ve Portekiz sömürgeci siyasetine karşı Afrika’daki Müslümanları korumaya yönelik faaliyetlerde bulundu. Afrika içlerindeki bazı Müslüman sultanlıklarla İstanbul arasında siyasi ve ekonomik ilişkiler kuruldu.

Karavan yollarının güvenliği ve Kuzey Afrika limanlarıyla ticaret bağlantılarının sürdürülmesi Osmanlı siyaseti açısından önemliydi.

Kanuni Sultan Süleyman ve Habsburg Mücadelesi

Yavuz Sultan Selim’den sonra 1520’de Kanuni Sultan Süleyman tahta çıktı. Kırk altı yıl hüküm sürdü.

Kanuni döneminde Osmanlı Devleti doğu ve batıda genişledi. Avrupa’da temel rakip Habsburg Hanedanıydı.

Habsburglar:

• Almanya,
• Hollanda,
• Avusturya,
• Macaristan,
• İspanya

ve bazı İtalyan topraklarında etkiliydi.

Kanuni’nin Habsburglarla Orta ve Doğu Avrupa hâkimiyeti için mücadelesinin ilk önemli adımı **1521 Belgrad’ın Fethi** oldu. Belgrad, Macaristan seferleri için önemli askerî üs hâline geldi.

Mohaç Meydan Muharebesi - 1526

Kutsal Roma-Germen İmparatoru Şarlken, Fransa Kralı I. Fransuva’yı yenerek esir aldı. Fransa, Osmanlı Devleti’nden yardım istedi.

Kanuni Sultan Süleyman:

• Fransa’yı desteklemek,
• Avrupa devletlerinin Osmanlıya karşı birleşmesini engellemek,
• Macar Kralı Layoş’un düşmanca tutumunu cezalandırmak

amacıyla Macaristan üzerine yürüdü.

**29 Ağustos 1526 Mohaç Savaşı**’nda Macar ordusu yenildi ve Kral Layoş öldü.

Mohaç’ın ardından:

• Macar Krallığı ciddi ölçüde çözüldü.
• Osmanlı-Habsburg mücadelesi Macaristan üzerinde uzun süre devam etti.
• Osmanlılar Avrupa siyasetinde ağırlığını daha güçlü hissettirmeye başladı.

I. Viyana Kuşatması - 1529

Mohaç’tan sonra Macar soyluları Jan Zapolya’yı kral seçti. Habsburg Arşidükü Ferdinand ise Macar tahtında hak iddia etti ve 1527’de Budin’i ele geçirdi.

Zapolya’nın Osmanlı’dan yardım istemesi üzerine Kanuni sefer düzenledi. 1529’da Budin geri alındı ve Zapolya yeniden Macar tahtına oturtuldu.

Osmanlı ordusu Viyana önlerine ilerledi. Kanuni’nin temel amacı yalnız şehri almak değil, Ferdinand’ın kuvvetleriyle karşılaşmak ve Habsburg baskısını kırmaktı.

Kuşatma:

• Kışın yaklaşması,
• Osmanlı ordusunun gerekli kuşatma donanımına tam sahip olmaması

nedeniyle kaldırıldı.

Viyana önlerinde Osmanlı ordusunun görülmesi Avrupa’da büyük siyasi ve dinî yankı uyandırdı.

1533 İstanbul Antlaşması

Ferdinand’ın Budin üzerindeki girişimleri sonrasında Kanuni 1532’de Avusturya üzerine sefer yaptı. Şarlken’in ordusu Osmanlı karşısına çıkmadı.

Ferdinand’ın barış istemesi üzerine **1533 İstanbul Antlaşması** yapıldı.

Kaynaklarda Ferdinand’ın Osmanlı padişahına denk görülmediği, protokolde Osmanlı sadrazamına denk kabul edildiği belirtilir.

Bu durum Osmanlı Devleti’nin dönemin Avrupa diplomasisindeki siyasi üstünlüğünün göstergelerinden biri olarak ele alınır.

Kapitülasyonlar ve Osmanlı Diplomasisi

Osmanlı Devleti kuruluşundan itibaren ticari, siyasi ve askerî amaçlarla yabancı devletlere imtiyazlar verdi.

Kapitülasyon, yabancı tüccarlara tanınan hak ve imtiyazları hükme bağlayan anlaşmadır.

Örnekler:

• 1352’de Orhan Gazi döneminde Cenevizlilere,
• Venedik ve Floransa’ya çeşitli dönemlerde,
• Dubrovnik’e,
• Fatih döneminde Floransa ve Napoli’ye,
• II. Bayezid ve Yavuz dönemlerinde Venedik ve önceki bazı devletlere,
• 1569’da Fransa’ya kapsamlı kapitülasyon

verilmiştir.

Ders kitabı 1536’da Fransa ile düşünülen kapsamlı kapitülasyonların Kanuni tarafından onaylanmadığını, ilk gerçek Fransız-Osmanlı kapitülasyon antlaşmasının **1569’da** yapıldığını belirtir.

Preveze Deniz Savaşı - 1538

Barbaros Hayrettin Paşa’nın Ege, Kuzey Afrika ve Batı Akdeniz’deki başarıları Habsburglar, Papalık ve Venedik’i endişelendirdi.

İspanya, Papalık, Venedik, Portekiz, Malta ve Cenova kuvvetlerinden oluşan büyük müttefik donanması Andrea Doria komutasında harekete geçti.

**28 Eylül 1538 Preveze Deniz Savaşı**’nda Osmanlı donanması büyük zafer kazandı.

Zaferde:

• Barbaros’un taktikleri,
• Türk denizcilerin mücadelesi,
• Osmanlı kadırgalarının yüksek manevra kabiliyeti,
• Osmanlı toplarının daha uzun menzilli olması

etkili oldu.

Preveze, Osmanlıların Akdeniz’de deniz siyasetine tam anlamıyla hâkim olduğu dönüm noktalarından biri olarak görülür.

Hint Deniz Seferleri

Portekizliler Ümit Burnu’nu geçerek Hindistan’a ulaştı ve:

• Kızıldeniz girişini,
• Basra Körfezi girişini,
• Baharat Yolu’nun önemli kesimlerini

kontrol etmeye başladı.

Portekiz tehdidi, Mekke ve Medine’nin güvenliği ile Müslüman tüccarların can ve mal güvenliği açısından da önem taşıyordu.

Kanuni döneminde dört Hint Deniz Seferi yapıldı:

• 1538 Hadım Süleyman Paşa,
• 1551 Piri Reis,
• 1552 Murad Reis,
• 1553 Seydi Ali Reis.

Seferlerden istenen siyasi-askerî sonuç tamamen alınamadı; ancak Osmanlılar:

• Bölgedeki Müslümanlara yardım etti,
• Müslüman tüccarların güvenliğine katkı sağladı,
• Baharat Yolu’nun Mısır ve Doğu Akdeniz bağlantısının yeniden canlanmasına yardımcı oldu,
• Açe Sultanlığı’na askerî ve teknik yardım gönderdi.

Kıbrıs’ın Fethi ve İnebahtı

1522’de Rodos’un alınması İstanbul-Mısır deniz yolunun güvenliğini artırdı. Ancak Kıbrıs’ın Venedik yönetiminde olması Doğu Akdeniz için tehdit oluşturuyordu.

Kıbrıs:

• Korsanların üs olarak kullandığı bir yerdi.
• Mısır’a giden ticaret gemilerini tehdit ediyordu.
• Hac yollarının güvenliğini zorluyordu.

II. Selim döneminde 1570’te sefer başladı:

• Limasol,
• Lefkoşa

alındı. **1 Ağustos 1571’de Mağusa’nın teslim olmasıyla fetih tamamlandı.**

Fetih sonrası adanın ekonomik ve demografik yapısını güçlendirmek için Türk ailelerin Kıbrıs’a iskânı emredildi.

Avrupalı devletler Haçlı ittifakı kurdu ve **7 Ekim 1571 İnebahtı Deniz Savaşı**’nda Osmanlı donanmasının büyük kısmını tahrip etti.

Buna rağmen Osmanlılar kısa sürede yeni donanma inşa etti. 1573’te Kıbrıs’ın Osmanlılara bırakılması kabul edildi ve 1574’te Tunus alındı.

Osmanlı-Safevi Mücadeleleri ve Antlaşmalar

Kanuni döneminde Safevi mücadelesi devam etti.

• 1534 Irakeyn Seferi,
• 1548 Tebriz/İran Seferi,
• 1553 Nahçıvan Seferi

sonrasında **1555 Amasya Antlaşması** yapıldı. Bu, Osmanlı-Safevi arasındaki ilk antlaşmaydı.

1578’de savaşlar yeniden başladı ve **1590 Ferhat Paşa/İstanbul Antlaşması** ile sona erdi. Bu antlaşmayla Azerbaycan, Gürcistan ve Dağıstan’ın önemli bölümleri Osmanlı hâkimiyetine girdi ve Osmanlı Devleti doğuda en geniş sınırlarına ulaştı.

XVII. yüzyılda Safeviler bazı bölgeleri geri aldı. IV. Murad:

• 1635 Revan,
• 1638 Bağdat

seferlerini yaptı.

**1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması** ile:

• Bağdat, Basra, Van, Ahıska, Kars ve Şehrizor Osmanlı’da,
• Revan ve Azerbaycan Safevilerde

kaldı.

Antlaşma sonrasında uzun bir barış dönemi yaşandı.

Girit’in Fethi

Kıbrıs’ın alınmasından sonra Doğu Akdeniz’de Venedik’in önemli dayanaklarından biri Girit’ti.

Osmanlılar 1645’te Girit’i fethetmeye başladı. Venedik donanması 1656’da Çanakkale Boğazı’nı kapattı ve Limni ile Bozcaada’yı aldı. Köprülü Mehmed Paşa bu ablukayı kaldırdı ve adaları geri aldı.

Kandiye’nin 1669’da Köprülü Fazıl Ahmed Paşa döneminde alınmasıyla **24 yıl süren Girit’in fethi tamamlandı**.

Gecikmenin nedenleri:

• Osmanlı donanmasının Venedik karşısında her zaman yeterince başarılı olamaması,
• Osmanlı-Avusturya savaşlarının devam etmesi,
• Avrupa devletlerinin Venedik’e yardım göndermesi.

Girit’in fethi Doğu Akdeniz hâkimiyetini güçlendirdi; ancak donanmanın Avrupalı deniz güçleri karşısındaki bazı zayıflıklarını da ortaya koydu.

Osmanlı-Lehistan Mücadelesi ve Bucaş Antlaşması

XVII. yüzyılda Osmanlı-Lehistan ilişkileri:

• Ukrayna,
• Erdel,
• Eflak-Boğdan

üzerindeki hâkimiyet mücadelesi nedeniyle gerginleşti.

1621’de II. Osman Hotin Kalesi’ni kuşattı ancak alamadı. Hotin Antlaşması’yla Osmanlı Boğdan’daki hâkimiyetini korudu.

Köprülü Fazıl Ahmed Paşa döneminde Osmanlılar Lehistan’a karşı Kazakları destekledi.

1672’de IV. Mehmed Lehistan üzerine sefere çıktı. Kamaniçe Kalesi fethedildi ve Podolya alındı.

**1672 Bucaş Antlaşması** ile Osmanlı Devleti:

• Podolya,
• Ukrayna’nın bazı bölgeleri

üzerinde hâkimiyet kurarak **batıdaki en geniş sınırlarına ulaştı**.

Leh Meclisinin antlaşmayı onaylamaması üzerine savaş yeniden başladı ve 1676 Zuravno Antlaşması’yla sona erdi.

Farklı Din ve Kültürlere Yaklaşım

Ders kitabında Fatih Sultan Mehmed’in Bosna rahiplerine verdiği ahidnâme ile I. Ahmed’in Boğdan’daki din adamlarının ibadetlerine müdahale edilmemesini emreden hükmü örnek verilir.

Bu belgeler Osmanlı yönetiminin farklı din ve kültürlere mensup toplulukların:

• İbadet hayatını,
• Can güvenliğini,
• Mal güvenliğini

korumaya yönelik uygulamalarına örnek olarak sunulur.

Bu yaklaşım, geniş ve çok dinli bir coğrafyada hâkimiyet kuran Osmanlı Devleti’nin yönetim kapasitesinin unsurlarından biri olarak değerlendirilir.

Osmanlı’nın Cihan Devleti Hâline Gelmesini Sağlayan Temel Unsurlar

1453-1683 sürecinde Osmanlıların cihan devleti hâline gelmesinde:

1. İstanbul’un fethiyle güçlü merkez oluşturulması,
2. Balkanlar ve Orta Avrupa’da genişleme,
3. Anadolu siyasi birliğinin güçlendirilmesi,
4. Karadeniz’in Osmanlı hâkimiyet alanına alınması,
5. Safevi tehdidinin sınırlandırılması,
6. Memluk Devleti’nin ortadan kaldırılması,
7. Suriye, Mısır ve Hicaz’ın alınması,
8. Akdeniz’de deniz üstünlüğü kurulması,
9. Hint Okyanusu’na uzanan mücadele,
10. Ticaret yollarının denetlenmesi,
11. Kapitülasyon ve ittifaklarla diplomatik ilişkiler kurulması,
12. Geniş coğrafyada farklı toplulukların yönetilmesi

birlikte etkili olmuştur.

Sık Karıştırılan Noktalar

• İstanbul 1453.
• Otlukbeli 1473.
• Kırım 1475.
• Gırnata 1492’de düştü.
• Çaldıran 1514.
• Mercidabık 1516.
• Ridaniye 1517.
• Belgrad 1521.
• Mohaç 1526.
• I. Viyana Kuşatması 1529.
• İstanbul Antlaşması 1533.
• Preveze 1538.
• Hint Deniz Seferleri 1538-1553.
• Amasya 1555, ilk Osmanlı-Safevi antlaşması.
• İlk gerçek Fransız-Osmanlı kapitülasyon antlaşması 1569.
• Kıbrıs’ın fethi 1571.
• İnebahtı 1571.
• Ferhat Paşa Antlaşması 1590.
• Kasr-ı Şirin 1639.
• Girit’in fethi 1669’da tamamlandı.
• Bucaş 1672, batıda en geniş sınırlar.
• Yavuz’un hilafeti törenle devraldığı anlatısı kitapta tarihî açıdan güvenilir kabul edilmez.
• Fatih döneminde İstanbul yalnız fethedilmedi; imar ve iskânla imparatorluk başkentine dönüştürüldü.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. “1453 + Rumeli Hisarı + şahi” → İstanbul’un Fethi.
2. “1473 + Akkoyunlu” → Otlukbeli.
3. “1475 + Karadeniz” → Kırım.
4. “1514 + Safevi + top-tüfek” → Çaldıran.
5. “1516-1517 + Memluk” → Mercidabık-Ridaniye.
6. “Hâdimü’l-Haremeyn” → Yavuz sonrası Hicaz.
7. “1526 + Macaristan” → Mohaç.
8. “1529 + Ferdinand” → I. Viyana.
9. “1533 + protokol üstünlüğü” → İstanbul Antlaşması.
10. “1538 + Barbaros” → Preveze.
11. “Portekiz + Baharat Yolu” → Hint Deniz Seferleri.
12. “1571 + Venedik” → Kıbrıs.
13. “1571 + Haçlı donanması” → İnebahtı.
14. “1590 + doğuda en geniş” → Ferhat Paşa.
15. “1639 + Bağdat/Revan” → Kasr-ı Şirin.
16. “1669 + 24 yıl” → Girit.
17. “1672 + batıda en geniş” → Bucaş.
18. Sonuç sorularında siyasi, askerî ve ekonomik etkileri ayrı ayrı düşün.

Konu Özeti

Osmanlı Devleti İstanbul’un fethiyle Doğu Roma’yı ortadan kaldırmış, İstanbul’u imparatorluk başkentine dönüştürmüş ve dünya hâkimiyeti düşüncesini güçlendirmiştir. Fatih döneminde Balkanlar, Anadolu ve Karadeniz’de genişleme sürmüş, Kırım’ın alınması Karadeniz hâkimiyetini güçlendirmiştir.

II. Bayezid döneminde Avrupa ve Akdeniz siyaseti sürmüş, İspanya’daki Müslüman ve Yahudilere yardım edilmiştir. Yavuz Sultan Selim Çaldıran’la Safevilere üstünlük sağlamış; Mercidabık ve Ridaniye savaşlarıyla Memluk Devleti’ne son vererek Suriye, Mısır ve Hicaz’ı Osmanlı hâkimiyetine katmıştır.

Kanuni döneminde Habsburglarla büyük mücadele yaşanmış, Mohaç zaferi ve 1533 İstanbul Antlaşması Osmanlıların Avrupa siyasetindeki üstün konumunu göstermiştir. Preveze ile Akdeniz’de Osmanlı deniz gücü zirveye çıkmış, Hint Deniz Seferleriyle Portekizlilere karşı mücadele edilmiştir.

Kıbrıs, Girit ve Tunus gibi stratejik alanlar Osmanlı hâkimiyetine girmiş; Safevilerle Amasya, Ferhat Paşa ve Kasr-ı Şirin antlaşmaları yapılmıştır. 1672 Bucaş Antlaşması Osmanlı Devleti’ni batıda en geniş sınırlarına ulaştırmıştır.

Bütün bu gelişmeler Osmanlıların 1453-1683 arasında kara ve denizde genişleyen, ticaret yollarını kontrol eden, diplomatik ilişkiler kuran ve farklı coğrafyalarda etkili olan bir cihan devleti hâline gelmesini sağlamıştır.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• İstanbul’un fethinin nedenlerini açıklayabilmelisin.
• Fetih hazırlıkları ve kuşatma tekniklerini yorumlayabilmelisin.
• İstanbul’un fethinin siyasi, askerî ve ekonomik sonuçlarını ayırabilmelisin.
• Fatih dönemindeki Anadolu ve Karadeniz siyasetini açıklayabilmelisin.
• Kırım’ın stratejik önemini söyleyebilmelisin.
• II. Bayezid döneminde Endülüs Müslümanları ve Yahudilere yapılan yardımları açıklayabilmelisin.
• Çaldıran Savaşı’nın neden ve sonuçlarını yorumlayabilmelisin.
• Mercidabık ve Ridaniye’nin Osmanlı Devleti üzerindeki etkisini açıklayabilmelisin.
• Osmanlıların Afrika’daki faaliyetlerini değerlendirebilmelisin.
• Mohaç ve I. Viyana Kuşatması arasındaki siyasi ilişkiyi kurabilmelisin.
• 1533 İstanbul Antlaşması’nın protokol anlamını açıklayabilmelisin.
• Kapitülasyonların siyasi ve ekonomik amaçlarını açıklayabilmelisin.
• Preveze’nin Akdeniz hâkimiyeti açısından önemini söyleyebilmelisin.
• Hint Deniz Seferlerinin amaç ve sonuçlarını açıklayabilmelisin.
• Kıbrıs’ın Fethi ile İnebahtı’nın sonuçlarını karşılaştırabilmelisin.
• Amasya, Ferhat Paşa ve Kasr-ı Şirin antlaşmalarını birbirinden ayırabilmelisin.
• Girit’in fethinin neden uzun sürdüğünü açıklayabilmelisin.
• Bucaş Antlaşması’nın Osmanlı sınırları açısından önemini söyleyebilmelisin.
• Osmanlıların cihan devleti hâline gelmesinde kara, deniz, ticaret, diplomasi ve yönetim unsurlarını birlikte değerlendirebilmelisin.