Fabl Konu Anlatımı

Fabl

Fabl, ders kitabında **kahramanları çoğunlukla hayvanlardan seçilen, sonunda ders verme amacı güden, genellikle manzum hikâye; öykünce** olarak tanımlanır. Fablın temelinde bir olay vardır; fakat bu olay yalnızca eğlendirmek için anlatılmaz. Kahramanların davranışları üzerinden insan hayatına ilişkin bir düşünce, uyarı, değer veya öğüt ortaya konur.

Fabl, “Dünden Bugüne” temasında anlatmaya bağlı edebî metinler arasında ele alınır. Bu nedenle fablı yalnız “hayvanların konuştuğu metin” diye tanımak yeterli değildir. Kahramanların kişileştirilmesi, olay örgüsü, serim-düğüm-çözüm-öğüt planı, açık ve örtük iletiler, dil ve anlatım, teşhis-intak, değerler ve metnin öğretici yönü birlikte değerlendirilmelidir.

Fablın Temel Amacı

Fablın ayırt edici yönlerinden biri **ders verme ve öğüt oluşturma amacı**dır. Olayın sonunda ya da olayların bütününden hareketle okuyucu/dinleyici bir ana fikre yönlendirilir.

Bu yön, fablın didaktik yani öğretici niteliğini güçlendirir. Fakat fabl yine de edebî bir anlatıdır. Öğüt, kuru bir bilgi cümlesi olarak verilmek zorunda değildir; kahramanların seçimleri, hataları ve sonuçları üzerinden de sezdirilebilir.

Kahramanlar

Ders kitabı fabl kahramanlarının **çoğunlukla hayvanlardan seçildiğini** belirtir. Ana metin *Aslan ve Av Hayvanları*nda aslan, tavşan ve diğer av hayvanları olayların merkezindedir.

Fablda hayvan kahramanlar:

• insana özgü duygu ve düşünceler taşıyabilir,
• konuşabilir,
• plan kurabilir,
• karar verebilir,
• hata yapabilir,
• toplumsal değerleri veya davranış özelliklerini temsil edebilir.

Teşhis ve İntak

Ders kitabında fabl ile **intak sanatı** doğrudan ilişkilendirilir. Ayrıca fabl karşılaştırmalarında insan dışındaki varlıklara insana ait özellikler verilmesi ve teşhis-intak sanatları üzerinde durulur.

• **Teşhis:** İnsan dışındaki varlıklara insana ait özellikler verilmesidir.
• **İntak:** İnsan dışındaki varlıkların konuşturulmasıdır.

Fabllarda hayvanların düşünmesi, konuşması, tartışması ve karar vermesi bu sanatların anlatıdaki işlevini görünür hâle getirir.

Manzum ve Mensur Fabl

Kitap fablı “genellikle manzum hikâye” olarak tanımlar. Bunun yanında karşılaştırma etkinliklerinde farklı şekil özelliklerine sahip fabl örnekleri kullanılır.

Bu nedenle türü yalnız şiir biçiminde olup olmamasına göre belirlemek doğru değildir. Fablın asıl belirleyici özellikleri:

• olay çevresinde gelişmesi,
• kişileştirilmiş kahramanlar,
• ders/öğüt amacı,
• fabl planı,
• insani davranışların hayvanlar üzerinden işlenmesidir.

Fabl Planı

Ders kitabında fabl planı dört bölümden oluşur:

1. **Serim**
2. **Düğüm**
3. **Çözüm**
4. **Öğüt**

Bu yapı fablın olayını düzenler ve iletinin ortaya çıkmasını sağlar.

Serim

Serim bölümünde:

• olay,
• kişileştirilen varlıklar,
• çevre

tanıtılır.

Okuyucu veya dinleyici, temel kahramanlarla ve olayın başlangıç şartlarıyla burada karşılaşır.

Düğüm

Düğüm bölümünde olay anlatılır ve **merak uyandıracak biçimde belirli bir noktaya getirilir**.

Bu bölümde:

• çatışma gelişir,
• kahramanın karşılaştığı sorun belirginleşir,
• planlar ve hatalar olayın yönünü değiştirir,
• okuyucunun “sonra ne olacak?” merakı artar.

Çözüm

Çözüm bölümünde olay **şaşırtıcı bir sonla** bitirilir.

Çözüm, düğümde oluşan çatışmanın sonucunu gösterir ve öğüt bölümünün anlaşılmasını hazırlar.

Öğüt

Öğüt bölümünde:

• olayla ilgili ana fikir verilir,
• bir öğüt paylaşılır,
• olumlu tutum ve değerler vurgulanabilir.

Kitabın fabl yazma çalışmasında öğüdün **açık veya örtük ileti biçiminde** verilebileceği belirtilir.

Açık ve Örtük İletiler

Ders kitabında *Aslan ve Av Hayvanları* üzerinden açık ve örtük iletilerin belirlenmesi istenir.

• **Açık ileti:** Düşüncenin doğrudan söylenmesidir.
• **Örtük ileti:** Düşüncenin olaylardan, kahraman davranışlarından veya sonuçtan çıkarılmasıdır.

Fablda öğüt her zaman doğrudan “Şunu yapmalıyız.” cümlesiyle verilmek zorunda değildir. Kahramanın başına gelenler de okuyucuyu bir sonuca yöneltebilir.

Ana Metin: Aslan ve Av Hayvanları

Ders kitabının ana fabl metni **Aslan ve Av Hayvanları**dır. Metin dinleme/izleme çalışması olarak ele alınır. Fablın çevresinde Mevlana Celaleddin Rumi tanıtılır ve öğrenciden metindeki değerler, iletiler, kahraman davranışları ve yazarın amacı üzerinde düşünmesi istenir.

Metindeki temel kişiler:

• aslan,
• tavşan,
• ormandaki av hayvanlarıdır.

Olayların önemli aşamalarında:

• av hayvanlarının aslanın avlanmasını durdurmak için anlaşmaya yönelmesi,
• tavşanın bu düzenin sürmesine karşı çıkması,
• tavşanın aslandan kurtulmak için plan kurması,
• aslanın tavşanın sözlerinden etkilenerek harekete geçmesi

öne çıkar.

Aslan

Aslan, metinde güçlü ve korku uyandıran bir kahramandır. Av hayvanlarının davranışları onun gücünden etkilenir. Tavşanın planı ilerledikçe aslanın:

• öfkesi,
• aceleciliği,
• söylenenlere inanma biçimi,
• kararları

olay örgüsünü etkiler.

Ders kitabı öğrenciden aslanın davranışlarını ve ona karşı adil davranılıp davranılmadığını tartışmasını ister. Bu nedenle aslan yalnız “güçlü hayvan” etiketiyle değil, kararlarının sonuçlarıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Tavşan

Tavşan, ana fablda plan kuran ve olayın yönünü değiştiren kahramandır. Ders kitabı, fabllarda kurnazlığıyla genellikle tilkinin öne çıktığını; bu metinde bu özelliğin neden tavşana yüklenmiş olabileceğini sorgulatır.

Tavşan:

• yaşanan sıkıntıyı sorgular,
• bir çözüm arar,
• plan kurar,
• aslanı ikna etmeye çalışır,
• olayların gidişini değiştirir.

Av Hayvanları

Ormandaki av hayvanları, aslanın sürekli avlanmasından etkilenir. Bir araya gelerek aslanla anlaşmaya çalışmaları:

• ortak sorun karşısında birlikte hareket etme,
• korku ve güvenlik arayışı,
• çözüm üretme

bakımından incelenebilir.

Ders kitabı bu kahramanların özellikleri ve temsil ettikleri değerlerin belirlenmesini ister.

Tema ve Kahraman Davranışları

Kitap, fablın temasının yalnız başlık veya tek bir cümle üzerinden bulunmasını istemez. Tema belirlenirken:

• kahramanların davranışlarına,
• olayların gelişimine,
• çatışmaya,
• verilen açık ve örtük iletilere

bakılması gerekir.

Özellikle aslanın gücü, av hayvanlarının durumu ve tavşanın planı metnin düşünsel yapısını oluşturur.

Değerler

Ders kitabı fabl kahramanlarının hangi değerleri temsil ettiğini sorgulatır. Ayrıca fabl yazma etkinliğinde öğüt bölümünde **olumlu tutum ve değerleri** öne çıkarma ölçütü kullanılır.

Fablı değerlendirirken:

• adalet,
• dayanışma,
• tedbir,
• cesaret,
• akıl,
• sorumluluk

gibi değerlerin kahraman davranışlarıyla nasıl ilişkilendirildiğine bakılabilir; ancak değer yorumu metinden kanıtla desteklenmelidir.

Zaman ve Mekân

Ders kitabı fabl ile masalı karşılaştırırken zaman unsurunun kesin olarak tespit edilip edilemediğini sorgular. Ana fablın orman çevresinde gelişmesi, mekânın olay örgüsünde işlevli olduğunu gösterir.

Fabl çözümünde:

• olayların hangi çevrede gerçekleştiği,
• zamanın ne kadar belirgin olduğu,
• mekânın kahramanların davranışlarını nasıl etkilediği

değerlendirilir.

Anlatıcı ve Bakış Açısı

Kitabın fabl-masal karşılaştırmasında anlatıcının **her şeyi bilen bir konumda** olayları aktarması ölçütlerden biri olarak kullanılır.

Anlatıcı:

• kahramanların davranışlarını,
• olayların gelişimini,
• neden-sonuç ilişkilerini

okuyucuya aktarır.

Bir fabl çözümünde anlatıcının olaylara ne kadar hâkim olduğu, kahramanların iç dünyasına ilişkin bilgi verip vermediği metinden hareketle değerlendirilmelidir.

Dil ve Anlatım

Ders kitabı fablın dil ve anlatımını özel bir çözümleme alanı olarak ele alır. Ana metinden hareketle:

• kullanılan anlatım biçimleri,
• açıklama bildiren cümleler,
• ikna etme bildiren cümleler,
• onaylama bildiren cümleler,
• diyaloglar,
• kahramanları kişileştiren söyleyişler

incelenir.

Fablın dili, hedef kitle ve amaçla uyumlu olmalıdır. Kitap, fabl yazarken Türkçenin bilinçli ve özenli kullanılmasını; etkileyici, özgün ve bağdaşık bir anlatım kurulmasını ister.

Açıklama, İkna Etme ve Onaylama

Ders kitabında *Aslan ve Av Hayvanları*ndan alınan cümleler:

• açıklama,
• ikna etme,
• onaylama

işlevleri bakımından sınıflandırılır.

Bu cümlelerin işlevi, kahramanların birbirlerini nasıl etkilediğini ve olay örgüsünün nasıl ilerlediğini anlamaya yardım eder.

Özellikle tavşanın aslana yönelik sözleri, ikna etme ve yönlendirme açısından önemlidir.

Söz Varlığı

Ana fablın söz varlığı çalışmasında şu kelimeler üzerinde durulur:

• **ziyan:** zarar
• **ahit:** kendi kendine söz vererek bir işi üzerine alma; ant
• **suret:** biçim, yol, tarz; insan gövdesi
• **kura:** sonucu önceden belli olmayan çekimle belirleme
• **cefa:** aşırı eziyet veya sıkıntı
• **feda:** bir amaç uğrunda bir değer veya varlıktan vazgeçme
• **mühlet:** bir iş için tanınan süre
• **kuşluk:** günün sabahla öğle arasındaki saatleri
• **tedbir:** önlem
• **lütuf:** önem verilen birinden gelen iyilik
• **şükran:** iyilik bilme, minnettarlık
• **nafaka:** geçinmek için gerekli olan şeyler/yaşam gideri bağlamında kullanılan söz
• **hiddet:** güçlü öfke
• **cüsse:** gövde büyüklüğü
• **zulüm:** haksız ve ağır eziyet

Bu kelimeler, fablın olay ve ileti dünyasını anlamlandırmada kullanılır.

Mevlana Celaleddin Rumi

Ders kitabında ana fabl çevresinde Mevlana Celaleddin Rumi tanıtılır.

Kitapta:

• 1207-1273 yılları arasında yaşadığı,
• şiire ve musikiye dayalı bir tasavvuf anlayışı ortaya koyduğu,
• düşüncelerinin temel kaynakları arasında Kur'an-ı Kerim, hadisler ve sünnetin bulunduğu,
• aklın yanında aşkın önemini savunan bütüncül bir bakışa sahip olduğu,
• eserlerini çoğunlukla Farsça yazdığı,
• eserlerinin birçok dile çevrildiği,
• bilginin önemini vurguladığı,
• doğumunun 800. yılı nedeniyle UNESCO tarafından 2007'nin “Mevlana ve Hoşgörü Yılı” ilan edildiği

belirtilir.

Eserlerinden bazıları:

• Mesnevî
• Dîvân-ı Kebîr
• Fîhi Mâfîh
• Mecâlis-i Seb'a
• Mektûbât

Mevlana'nın Bilgi Alanlarıyla İlişkisi

Kitaptaki ara metin ve etkinliklerde Mevlana'nın:

• fıkıh,
• tefsir,
• hadis,
• İran, Hindistan ve Arap edebiyatları,
• Yunan felsefesi

gibi alanlarla ilişkisi üzerinde durulur.

Öğrenciden bu farklı bilgi alanlarının fablın konusu ve iletileri üzerinde nasıl etkili olabileceğini düşünmesi istenir. Burada amaç ek biyografi ezberlemek değil, sanatçının bilgi dünyası ile metindeki düşünsel içerik arasında bağlantı kurmaktır.

Fabl Örnekleri: Horozla İnci ve Şaşkın Tilki

Ders kitabında iki fabl karşılaştırılır:

• **Horozla İnci** → La Fontaine, *Masallar*
• **Şaşkın Tilki** → Beydeba, *Kelile ve Dimne*

Karşılaştırma ölçütleri:

• içerik,
• tür,
• şekil özellikleri,
• ileti,
• üsluptur.

Bu çalışma, aynı tür içinde farklı şekil ve söyleyiş özelliklerinin bulunabileceğini öğretir.

La Fontaine Örnekleri

Fabl yazma etkinliğinde La Fontaine'den:

• **Horozla Tilki**
• **Tencereyle Çömlek**

adlı fabllar da kullanılır.

Bu örnekler üzerinden öğrenciden:

• fablın olay yapısını,
• kahramanların temsil ettiği davranışları,
• öğüt bölümünü,
• hedef kitleye uygun dili,
• atasözü ve deyim gibi söz varlığı unsurlarını

göz önünde bulundurması beklenir.

Fabl ve Masal

Ders kitabı *Aslan ve Av Hayvanları* ile *Açıl Sofram Açıl* masalını karşılaştırır.

Karşılaştırma ölçütleri arasında:

• tekerlemeyle başlama,
• dilek bölümü,
• mensur yazılma,
• kahramanların insan veya hayvan oluşu,
• zamanın belirginliği,
• anlatıcı,
• insani değerleri öğretme ve öğüt verme amacı

yer alır.

Bu çalışma şunu öğretir: Fabl ve masal bazı ortak özellikler taşıyabilir; fakat kahraman yapısı ve metin planı gibi özelliklerle ayrılabilir.

Fabl ve Şiir

*Aslan ve Av Hayvanları* ile *Meş'aleler* şiiri:

• öğüt verme,
• duygular,
• soyut kavramların somutlaştırılması,
• insan dışındaki varlıklara insan özelliği verilmesi,
• ahenk,
• imge ve çağrışım,
• teşhis ve intak

ölçütleriyle karşılaştırılır.

Böylece aynı anlatım imkânlarının farklı türlerde farklı amaçlarla kullanılabileceği fark edilir.

Fabl ve Roman

*Aslan ve Av Hayvanları* ile *Toprak Ana* adlı romandan alınan parça:

• zaman ve mekânın belirginliği,
• kahramanların gerçek kişiler olması,
• betimleyici ve öyküleyici anlatım,
• öğüt verme amacı,
• bakış açısı,
• diyalog,
• günlük yaşamda karşılaşılabilecek olaylar

bakımından karşılaştırılır.

Fabl ile roman her ikisi de olay anlatabilir; fakat kahramanların niteliği, gerçeklikle ilişki ve öğretici amaç bakımından farklılaşabilir.

Fabl ve Diğer Türler

Kitap, öğrenciden fablı:

• mesnevi,
• şiir,
• roman,
• masal,
• öğretici metin,
• destan

ile benzerlik ve farklılıkları bakımından karşılaştırmasını ister.

Türü ayırırken tek bir özellik yeterli değildir. Fabl için özellikle:

• çoğunlukla hayvan kahramanlar,
• insana ait özelliklerin bu varlıklara verilmesi,
• ders/öğüt amacı,
• serim-düğüm-çözüm-öğüt planı

birlikte güçlü ayırt edici ölçütlerdir.

Fabl Yazarken

Ders kitabının fabl yazma çalışması ayrı bir topic değildir; fabl türünü uygulamaya dönüştüren etkinliktir.

Fabl yazarken:

• tema belirlenir,
• hedef kitle düşünülür,
• verilecek ileti seçilir,
• serim-düğüm-çözüm-öğüt planı kurulur,
• dikkat çekici başlık kullanılır,
• etkileyicilik gözetilir,
• özgün ifadelerden yararlanılır,
• Türkçe özenli kullanılır,
• atasözü ve deyimler kurguya uygun biçimde kullanılabilir,
• öğüt açık veya örtük biçimde verilebilir,
• olumlu tutum ve değerler öne çıkarılır.

Sık Karıştırılan Noktalar

**Fabl yalnız “konuşan hayvan metni” değildir.** Ders verme amacı ve olay planı önemlidir.

**Fabl kahramanları çoğunlukla hayvandır.** “Mutlaka yalnız hayvanlardan oluşur.” biçiminde aşırı genelleme yapılmamalıdır.

**Fabl genellikle manzumdur.** Kitapta farklı şekil özellikleri taşıyan fabl örnekleri de karşılaştırılır.

**Serim ≠ düğüm.** Serimde tanıtma; düğümde olay ve merak gelişir.

**Çözüm ≠ öğüt.** Çözümde olay sona ulaşır; öğütte ana fikir veya ders verilir.

**Teşhis ≠ intak.** Teşhis insan özelliği verme, intak konuşturmadır.

**Öğüt açık veya örtük olabilir.**

**La Fontaine ve Beydeba kitapta farklı fabl örnekleriyle yer alır.**

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Kahramanların çoğunlukla hayvan olup olmadığına bak.
2. Hayvanlara insana ait özellikler verilip verilmediğini belirle.
3. Konuşturma varsa intak; insan özelliği verme varsa teşhis bağlantısını kur.
4. Olayın sonunda veya bütününde ders/öğüt bulunup bulunmadığını araştır.
5. Serim-düğüm-çözüm-öğüt bölümlerini ayır.
6. Açık ve örtük iletileri kahraman davranışlarından çıkar.
7. Kahramanın temsil ettiği değeri davranışla kanıtla.
8. Zaman, mekân ve anlatıcıyı metinden hareketle değerlendir.
9. Ana fablda tavşanın planı ile aslanın davranışlarının olay akışına etkisini incele.
10. Söz varlığını bağlam içinde anlamlandır.
11. Fabl ile masal, şiir, roman, mesnevi ve destan karşılaştırmalarında ortak ve farklı ölçütleri birlikte kullan.
12. “Genellikle manzum” ifadesini “her zaman manzum” biçiminde yorumlama.
13. Öğüt bölümünde olumlu tutum ve değerlerin açık veya örtük iletiyle verilebileceğini unutma.

Konu Özeti

Fabl; kahramanları çoğunlukla hayvanlardan seçilen, sonunda ders verme amacı güden, genellikle manzum hikâye yani öyküncedir. Hayvanlara insan özellikleri verilmesi ve onların konuşturulması, fablın önemli anlatım imkânlarıdır.

Fabl planı serim, düğüm, çözüm ve öğüt bölümlerinden oluşur. Serimde olay, kişileştirilen varlıklar ve çevre tanıtılır; düğümde olay merak uyandıracak biçimde gelişir; çözümde şaşırtıcı sona ulaşılır; öğütte ana fikir veya ders verilir.

Ders kitabının ana fablı *Aslan ve Av Hayvanları*dır. Metin; aslan, tavşan ve av hayvanlarının davranışları üzerinden tema, değer, açık-örtük ileti, ikna, dil ve anlatım açısından incelenir. Kitap ayrıca La Fontaine'in ve Beydeba'nın fabl örnekleriyle tür içi karşılaştırmalar yaptırır.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Fablın tanımını açıklayabilmelisin.
• Fabl kahramanlarının özelliklerini belirleyebilmelisin.
• Teşhis ile intakı ayırabilmelisin.
• Serim, düğüm, çözüm ve öğüt bölümlerini tanıyabilmelisin.
• Açık ve örtük iletileri belirleyebilmelisin.
• Ana fabldaki kahraman davranışlarından tema ve değer çıkarabilmelisin.
• Fablın dil ve anlatım özelliklerini yorumlayabilmelisin.
• Söz varlığını bağlamdan anlamlandırabilmelisin.
• Fabl ile masal, şiir, roman, mesnevi ve destanı temel ölçütlerle karşılaştırabilmelisin.
• Mevlana, La Fontaine ve Beydeba bağlantılarını kitap kapsamı içinde doğru kurabilmelisin.