Kazanılmış Bağışıklık Konu Anlatımı

Kazanılmış Bağışıklık

Canlının yaşamı sırasında sonradan edindiği bağışıklığa **kazanılmış bağışıklık** denir. Bu bağışıklık vücut içi savunma sağlar ve **aktif bağışıklık** ile **pasif bağışıklık** olmak üzere iki şekilde gerçekleşir.

Kazanılmış bağışıklığın temel özelliği, belirli antijenlere karşı özgül savunma oluşturabilmesidir. Bu savunmada özellikle B ve T lenfositleri görev yapar. Antijenle karşılaşma sonucunda oluşan hafıza hücreleri, aynı antijenle yeniden karşılaşılması durumunda daha hızlı ve güçlü bir bağışıklık tepkisinin verilmesini sağlar.

B ve T Lenfositlerinin Oluşumu

Aktif bağışıklıkta görev yapan B ve T lenfositleri birer akyuvar çeşididir. Bu hücreler kemik iliğindeki kök hücrelerin farklılaşmasıyla oluşur.

• B lenfositleri **kemik iliğinde** olgunlaşır.
• T lenfositleri **timüste** olgunlaşır.
• Olgunlaşan her iki hücre tipi de lenf sistemine geçer.

Olgunlaşan lenfositler B hücresi ve T hücresi olarak adlandırılır.

T Hücrelerinin Görevleri

T hücreleri virüs veya bakterilerle enfekte olmuş hücreleri, kanser hücrelerini ve nakledilmiş dokuları salgıladıkları toksik proteinlerle yok edebilir.

Ayrıca T hücreleri diğer beyaz kan hücrelerinin aktivitelerini düzenleyerek bağışıklık sisteminin çalışmasına katkı sağlar.

T hücrelerinin reseptörleri antijenin tamamını değil, **antijen parçalarını** tanır.

B Hücrelerinin Görevleri

B hücreleri özellikle bakterilerin neden olduğu hastalıklarda etkilidir.

B hücreleri:

• antijene özgü antikor üretir,
• antikorların kan plazması ve lenf sıvısına verilmesini sağlar.

Her lenfositte tek tip antijene özgü reseptör bulunur. B hücresi reseptörü uygun antijenle anahtar-kilit ilişkisine benzer biçimde bağlanır ve B hücresini aktifleştirir.

Antijen ve Antikor Özgüllüğü

Antijenler bağışıklık sistemi tarafından yabancı olarak tanınan yapılardır. Antikorlar ise belirli antijenlere karşı üretilen özgül savunma proteinleridir.

Her antikor belirli bir antijene bağlanır. Bu nedenle kazanılmış bağışıklıkta savunma belirli antijenlere özgü olarak yürütülür.

Aktif Bağışıklık

Aktif bağışıklık, vücuda giren antijenlere karşı B ve T lenfositlerinin oluşturduğu savunma tepkisidir.

Aktif bağışıklık:

• hastalığın geçirilmesi,
• aşılama

ile kazanılabilir.

Aktif bağışıklıkta vücudun kendi bağışıklık sistemi antijeni tanır, bağışıklık hücreleri aktive olur ve hafıza hücreleri oluşabilir.

Birincil Bağışıklık Yanıtı

Bir antijen vücuda ilk kez girdiğinde lenfositlerin antijen reseptörleri antijenle etkileşir ve lenfositler aktive olur.

Aktifleşen lenfositler:

• büyür,
• farklılaşır,
• **lenfoblast** adı verilen öncü hücrelere dönüşür,
• çok sayıda bölünme geçirir.

Bu bölünmeler sonucunda oluşan hücrelerin:

• bir kısmı kısa ömürlü **plazma hücrelerine (efektör hücreler)**,
• bir kısmı uzun ömürlü **hafıza hücrelerine**

dönüşür.

Plazma Hücreleri ve Antikor Üretimi

Yeni oluşan plazma hücreleri antikor üretmeye başlar.

Antikorlar:

• kendilerine özgü antijenlere bağlanır,
• antijenlerin fagositoz veya kompleman sistemleriyle yok edilmesini kolaylaştırır.

Antijenle ilk karşılaşmada oluşan bu sürece **birincil bağışıklık yanıtı** denir.

Hafıza Hücreleri

Birincil bağışıklık yanıtında oluşan hafıza hücreleri uzun ömürlüdür.

Bu hücreler aynı antijen vücuda yeniden girdiğinde antijeni daha önce tanımış oldukları için bağışıklık tepkisinin daha hızlı oluşturulmasını sağlar.

İkincil Bağışıklık Yanıtı

Aynı hastalık etkeni ikinci kez vücuda girdiğinde hafıza hücreleri antijeni önceden tanır.

Bu nedenle:

• antikor üretimi daha kısa sürede başlar,
• bağışıklık tepkisi daha hızlı oluşur,
• oluşan antikor miktarı birincil yanıttakinden daha fazladır,
• antikorların antijene ilgisi daha yüksektir.

Bu sürece **ikincil bağışıklık yanıtı** denir.

Hastalığın Geçirilmesiyle Aktif Bağışıklık

Bir hastalık geçirildiğinde bağışıklık sistemi hastalık etkeninin antijenleriyle karşılaşır.

Bu karşılaşma sonucunda:

• B ve T hücreleri aktive olabilir,
• plazma hücreleri antikor üretir,
• hafıza hücreleri oluşur.

Aynı hastalık etkeniyle yeniden karşılaşıldığında hafıza hücreleri sayesinde hastalık hiç görülmeyebilir veya daha hafif geçirilebilir.

Ders kitabında bağışıklık süresinin hastalığa göre farklı olabileceği belirtilir:

• kızamık ve kabakulak sonrası ömür boyu,
• tifo sonrası yaklaşık 1-1,5 yıl,
• nezle sonrası yaklaşık 15-20 gün aynı virüsün neden olduğu hastalığa karşı bağışıklık görülebilir.

Aşı ile Aktif Bağışıklık

Aşılar hastalanmadan önce sağlıklı bireylere koruma amacıyla uygulanır.

Aşının amacı vücudun hastalık etmenini veya antijenini tanımasını sağlamak, buna karşı antikor ve hafıza hücreleri oluşturmasını uyarmaktır.

Böylece kişi aynı hastalık etkeniyle daha sonra karşılaşırsa:

• hastalık hiç görülmeyebilir,
• hastalık daha kolay atlatılabilir.

Geleneksel Aşılar

Geleneksel yöntemle üretilen aşılar:

• hastalık yapma özelliği azaltılmış mikroorganizmaları,
• öldürülmüş mikroorganizmaları,
• bunların toksinlerini,
• yüzey proteinlerini

içerebilir.

Bu içerikler bağışıklık sistemini uyararak antijene karşı bağışıklık geliştirilmesini sağlar.

Rekombinant Aşılar

Biyoteknolojik yöntemlerle üretilen aşılardan biri rekombinant aşılardır.

Rekombinant aşılar, hastalığa sebep olan canlının genetik materyalinin zararsız başka bir mikroorganizmaya yerleştirilmesiyle üretilebilir.

Ders kitabında **rekombinant hepatit B aşısı** bu yönteme örnek olarak verilir.

mRNA Aşıları

mRNA aşılarında hastalık etkenine ait proteinlerin yapı kodunu taşıyan mRNA kullanılır.

Bu mRNA vücuda verildiğinde:

• sınırlı bir süre vücutta kalır,
• vücut hücrelerinin ilgili yabancı proteini üretmesini sağlar,
• üretilen yabancı protein bağışıklık sistemini uyarır,
• antikor üretimi gerçekleşir.

COVID-19'a karşı geliştirilen bazı yeni nesil aşılar mRNA aşılarına örnek olarak verilir.

Bazı Hastalıklara Karşı Geliştirilmiş Aşılar

Ders kitabında aşı geliştirilen hastalıklara:

• çiçek,
• çocuk felci,
• kuduz,
• kızamık,
• kabakulak,
• hepatit B,
• difteri,
• boğmaca,
• tifo

örnekleri verilir.

Virüslerde Mutasyon ve Yeniden Hastalanma

Bazı virüslerin genetik yapısı mutasyonlarla sık değişebilir.

Grip ve nezle gibi hastalıklara yeniden yakalanılabilmesinin nedenlerinden biri, hafıza hücrelerinin değişmiş yeni virüsü tanıyamamasıdır.

Bu nedenle grip aşıları yeniden geliştirilebilir.

Pasif Bağışıklık

Pasif bağışıklık, başka bir canlının vücudunda üretilmiş antikorların hazır olarak bireye verilmesiyle kazanılan bağışıklıktır.

Pasif bağışıklıkta bireyin kendi bağışıklık sistemi antijene karşı antikor üretmek için beklenmez; antikor doğrudan hazır biçimde alınır.

Bu nedenle pasif bağışıklık hızlı koruma sağlayabilir ancak uzun süreli değildir.

Serum

Hazır antikor çözeltisine **serum** denir.

Serumdaki antikorlar hastanın vücudundaki:

• mikroorganizmaları,
• toksinleri

çökeltebilir.

Serum:

• at veya sığır gibi hayvanlardan,
• insanlardan

elde edilebilir.

Serumun Hazırlanması

Hayvandan serum hazırlanırken:

1. Hayvana ilgili hastalık etkeni verilir.
2. Hayvan bu etkene karşı antikor üretir.
3. Hayvanın kanı alınır.
4. Kan ayrıştırılır.
5. Antikor taşıyan serum elde edilir.

Elde edilen serum hastalık sırasında bireye verilerek hazır antikor takviyesi yapılır.

İnsanlardan Antikor Aktarılması

Aktif bağışıklığa sahip bireylerin kanındaki antikorlar serum yoluyla hasta bir bireye aktarılabilir.

Bu şekilde başka insandan alınan antikorlar da pasif bağışıklık oluşturur.

Serumla alınan antikorlar vücutta yaklaşık **2-3 hafta** kalabilir.

Serumun Özellikleri

Serum:

• **tedavi amacıyla** kullanılır,
• kısa süreli bağışıklık sağlar,
• uzun süre koruyucu değildir.

Hazır antikorlar ömürlerini tamamlayıncaya kadar birey hastalanmayabilir veya hastalığı daha hafif geçirebilir.

Anne ile Bebek Arasındaki Pasif Bağışıklık

Hamilelik sırasında annede bulunan bazı antikorlar **plasenta** yoluyla fetüse geçebilir.

Doğumdan sonra ise **anne sütündeki antikorlar** bebeğe aktarılabilir.

Her iki durumda da bebek hazır antikor aldığı için pasif bağışıklık kazanır.

Zehirlere Karşı Serum

Bazı canlıların zehirlerine karşı başka bir canlıda serum geliştirilebilir.

Zehirli bir canlının sokması veya ısırması sonrasında bu serumların kullanılması pasif bağışıklık örneklerinden biridir.

Aktif ve Pasif Bağışıklığın Karşılaştırılması

Aktif Bağışıklık

• Vücut kendi bağışıklık tepkisini oluşturur.
• B ve T hücreleri görev yapar.
• Hastalığın geçirilmesi veya aşı ile oluşur.
• Hafıza hücreleri oluşabilir.
• Daha uzun süreli koruma sağlayabilir.

Pasif Bağışıklık

• Hazır antikor alınır.
• Serum, plasenta ve anne sütü ile oluşabilir.
• Tedavi amacıyla serum kullanılabilir.
• Kısa süreli koruma sağlar.
• Hazır antikorlar vücutta sınırlı süre kalır.

Toplum Sağlığı ve Aşılama

Bulaşıcı hastalıkların toplumda yayılmasını azaltmak için toplumun belirli bir bölümünün bağışıklık kazanması önemlidir.

Toplumda yeterli sayıda kişinin aşılanması:

• hastalıkların bireyler arasında bulaşma riskini azaltır,
• enfeksiyonların toplum içinde yayılma olasılığını düşürür,
• aşılanmamış bireylerin de dolaylı olarak korunmasına katkı sağlar.

Toplumsal bağışıklama programları bulaşıcı hastalıkların yayılmasının kontrolünde önemlidir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Kazanılmış bağışıklık sonradan edinilir.
• B hücresi antijene özgü antikor üretir.
• T hücresi enfekte, kanserleşmiş ve nakledilmiş hücrelerin yok edilmesinde görev alabilir.
• B lenfositleri kemik iliğinde, T lenfositleri timüste olgunlaşır.
• B hücresi reseptörü uygun antijenle bağlanır; T hücresi reseptörü antijen parçalarını tanır.
• Birincil bağışıklıkta hafıza hücreleri oluşur.
• İkincil yanıt birincil yanıttan daha hızlıdır.
• İkincil yanıtta antikor miktarı daha fazladır.
• Hastalık geçirmek aktif bağışıklık oluşturabilir.
• Aşı koruma amacıyla sağlıklı bireye uygulanır.
• Serum tedavi amacıyla kullanılır.
• Aşı hazır antikor vermez; bağışıklık sistemini uyarır.
• Serum hazır antikor içerir.
• Plasenta ve anne sütüyle geçen antikorlar pasif bağışıklık sağlar.
• Pasif bağışıklık kısa sürelidir.
• Grip ve nezlede mutasyon sonucu değişen virüs, mevcut hafıza hücreleri tarafından tanınmayabilir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce sorunun aktif mi pasif mi bağışıklık anlattığını belirle.
2. Hastalık geçirme veya aşılama varsa aktif bağışıklığı düşün.
3. Serum, plasenta veya anne sütü varsa pasif bağışıklığı seç.
4. B hücresi sorularında antikor üretimini; T hücresi sorularında enfekte hücrelerin yok edilmesini düşün.
5. B ve T hücrelerinin olgunlaşma yerlerini karıştırma: B kemik iliği, T timüs.
6. İlk karşılaşma sorularında birincil yanıtı ve hafıza hücresi oluşumunu düşün.
7. İkinci karşılaşmada daha hızlı ve daha yüksek antikor üretimi varsa ikincil yanıtı seç.
8. Aşı ile serum arasındaki temel farkı kullan: aşı bağışıklık sistemini uyarır, serum hazır antikor verir.
9. “Tedavi amacıyla” ifadesi serum; “hastalanmadan önce koruma amacıyla” ifadesi aşı için güçlü ipucudur.
10. mRNA aşılarında genetik bilginin vücut hücrelerine yabancı protein ürettirdiğini hatırla.
11. Grip aşılarının yenilenmesi sorularında virüsün mutasyonla değişmesini ve hafıza hücrelerinin yeni virüsü tanıyamamasını düşün.
12. Toplumda bulaşma riskinin azalması sorularında yaygın aşılanmanın toplum sağlığı etkisini değerlendir.

Konu Özeti

Kazanılmış bağışıklık sonradan edinilen, antijene özgü ve hafıza oluşturabilen bağışıklıktır. Aktif ve pasif olmak üzere iki çeşittir.

Aktif bağışıklıkta B ve T lenfositleri görev yapar. B hücreleri antijene özgü antikor üretir. T hücreleri enfekte olmuş, kanserleşmiş veya nakledilmiş hücreleri yok edebilir ve diğer beyaz kan hücrelerinin aktivitelerini düzenleyebilir.

Birincil yanıtta antijenle ilk karşılaşma sonucu plazma ve hafıza hücreleri oluşur. Aynı antijenle yeniden karşılaşıldığında hafıza hücreleri sayesinde ikincil yanıt daha hızlı ve güçlü olur. Aktif bağışıklık hastalık geçirmek veya aşılanmakla kazanılabilir.

Pasif bağışıklık hazır antikor alınmasıyla oluşur. Serum, plasenta ve anne sütü pasif bağışıklık örnekleridir. Serum tedavi amaçlıdır ve kısa süreli bağışıklık sağlar.

Aşılama yalnız bireysel korunmaya değil, bulaşıcı hastalıkların toplum içinde yayılmasının azaltılmasına da katkı sağlar.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Kazanılmış bağışıklığı tanımlayabilmelisin.
• Aktif ve pasif bağışıklığı karşılaştırabilmelisin.
• B ve T lenfositlerinin görevlerini ayırabilmelisin.
• B ve T lenfositlerinin olgunlaşma yerlerini söyleyebilmelisin.
• Birincil ve ikincil bağışıklık yanıtını karşılaştırabilmelisin.
• Plazma ve hafıza hücrelerinin rollerini açıklayabilmelisin.
• Hastalık geçirmek ve aşılama yoluyla aktif bağışıklığı açıklayabilmelisin.
• Geleneksel, rekombinant ve mRNA aşılarının kitapta verilen temel özelliklerini ayırt edebilmelisin.
• Serumun nasıl hazırlandığını ve ne amaçla kullanıldığını açıklayabilmelisin.
• Plasenta ve anne sütüyle pasif bağışıklığı açıklayabilmelisin.
• Grip gibi hastalıklara yeniden yakalanmanın mutasyonla ilişkisini yorumlayabilmelisin.
• Aşılamanın toplum sağlığı açısından önemini açıklayabilmelisin.