11. Sınıf Coğrafya: Küresel İklim Değişikliği – Konu Anlatımı

Küresel İklim Değişikliği

İklim değişikliği; belirli bir bölgede yağış, sıcaklık ve diğer iklim ögelerinde uzun dönemli ve istatistiksel olarak anlamlı farklılıkların ortaya çıkmasıdır. Günümüzde küresel ölçekte gözlenen iklim değişikliği, özellikle karbondioksit, metan ve azot oksit gibi sera gazlarının atmosferde artmasıyla bağlantılı gelişen küresel ısınma biçiminde kendini göstermektedir.

Klimatolojik araştırmalara göre küresel ortalama sıcaklık Sanayi Devrimi öncesine göre yaklaşık **1,5 °C** artmıştır. Ders kitabında bu artışın doğal koşullarda oluşabilecek değişimin çok üzerinde olduğu, sıcaklık artışının yaklaşık **%95'lik bölümünün insan faaliyetleri sonucunda artan sera gazı emisyonlarından kaynaklandığı** vurgulanır.

Önlem alınmadığı durumda küresel ortalama sıcaklık artışının:

• 2050'de yaklaşık **2,5-3 °C**,
• 2100'de yaklaşık **6 °C**

düzeyine ulaşabileceği tahmin edilmektedir.

Türkiye'de ise uzun vadede:

• ortalama sıcaklıkların **5-6 °C artması**,
• yıllık ortalama yağışların **%40'a varan oranda azalması**

beklenmektedir.

Küresel İklim Değişikliğinin Etkileri

Küresel iklim değişikliği yağışların bazı bölgelerde azalmasına, bazı bölgelerde ise artmasına yol açabilir. Bu değişimler kuraklık ve su baskını gibi afetlerin görülme sıklığı ve etkisiyle ilişkilidir.

İklim değişikliğinin kitapta verilen başlıca etkileri:

• kuraklık ve su baskını gibi afetlerin artması,
• ekosistem bozulmaları,
• biyoçeşitlilik kayıpları,
• salgın hastalıklar,
• temiz suya erişimde güçlük,
• güvenli gıdaya erişimde güçlük,
• göç hareketleridir.

Bu sonuçlar, iklim değişikliğinin doğal çevre ile insan yaşamının sürdürülebilirliğini birlikte tehdit eden çok boyutlu bir sorun olduğunu gösterir.

Küresel Isınma, Sera Etkisi ve Sera Gazları

Ders kitabında küresel iklim değişikliğiyle ilişkili temel kavramlar arasında:

• küresel ısınma,
• sera etkisi,
• sera gazları,
• çevre sorunları,
• karbon ayak izi,
• iklim göçleri

yer alır.

Küresel ısınmanın temelinde atmosferde sera gazlarının hızlı artışı bulunmaktadır. Karbondioksit, metan ve azot oksit, kitapta bu kapsamda öne çıkarılan gazlardır.

İklim göçleri ise iklim değişikliğinin insan yaşam alanları ve geçim koşulları üzerindeki etkilerinin toplumsal sonuçlarından biridir.

İklim Değişikliğini Azaltma ve Uyum

Küresel iklim değişikliğiyle mücadelede iki temel yaklaşım öne çıkar:

Azaltım

İklim değişikliğinin nedenlerini ve özellikle sera gazı emisyonlarını azaltmaya yönelik uygulamalardır.

Uyum

İklim değişikliğinin ortaya çıkardığı veya çıkarabileceği etkilere karşı toplumların, ekonomik faaliyetlerin, altyapının ve ekosistemlerin dayanıklılığını artırmaya yönelik uygulamalardır.

Bu iki yaklaşım birbirinin alternatifi değildir. İklim değişikliğiyle mücadelede hem emisyonların azaltılması hem de artık ortaya çıkan veya kaçınılmaz hâle gelen etkilere uyum sağlanması gerekir.

Uluslararası İklim Mücadelesinin Gelişimi

Modern anlamda çevre bilinci 1960'lardan sonra gelişmeye başlamıştır. Bilim insanları 1980'li yıllarda küresel iklim değişikliğini önemli bir sorun olarak tartışmaya başlamıştır.

1988 – IPCC'nin Kurulması

1988 yılında Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) ve Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) iş birliğiyle **Hükûmetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC)** kurulmuştur.

IPCC:

• küresel iklim değişikliğiyle ilgili bilimsel,
• teknik,
• sosyoekonomik

verileri derler ve hükûmetleri bilgilendirir.

1990 – İlk Değerlendirme Raporu

IPCC'nin 1990 tarihli birinci değerlendirme raporu sonunda iklim değişikliğiyle mücadele için uluslararası bir anlaşmaya ihtiyaç olduğu ifade edilmiştir.

1992 – Rio Dünya Zirvesi

1992'de gerçekleştirilen Rio Dünya Zirvesi'nde **Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi** kabul edilmiştir.

Sözleşme:

• uluslararası iklim anlaşmasının ana hatlarını,
• temel hedeflerini

belirginleştirmiş ve iklim değişikliğiyle mücadelede başlıca sorumluluğun devletlere düştüğünü vurgulamıştır.

1997 – Kyoto Protokolü

Çerçeve sözleşmenin ilke ve hedefleri, 1997'de Japonya'nın Kyoto kentinde imzalanan **Kyoto Protokolü** ile bağlayıcılık kazanmıştır.

Kyoto Protokolü **2020 yılında sona ermiştir**.

2015-2016 – Paris İklim Anlaşması

Paris İklim Anlaşması:

• 2015'te Paris'te imzalanmış,
• 2016'da yürürlüğe girmiştir.

2020'den itibaren küresel iklim değişikliğinin etkilerini azaltma ve iklim değişikliğine uyum sağlama konusunda güncel uluslararası anlaşma hâline gelmiştir.

Paris İklim Anlaşması'nın Temel Hedefi

Paris İklim Anlaşması'nın temel hedefi, insan kaynaklı sera gazı emisyonlarının neden olduğu küresel sıcaklık artışını uzun vadede:

• Sanayi Devrimi öncesine göre **2 °C'nin altında tutmak**,
• mümkünse **1,5 °C ile sınırlandırmaktır**.

Bu hedef, küresel iklim değişikliğinin etkilerini azaltma çabasının temel çerçevesini oluşturur.

Paris İklim Anlaşması'nın Öne Çıkan Unsurları

Ders kitabındaki tabloya göre anlaşmada şu unsurlar öne çıkar:

• Gelişmiş ülkelerin gelişmekte olan ülkelere hem emisyon azaltımı hem de uyum amacıyla finansman sağlaması.
• Gelişmekte olan ülkelere uyum ve direnç kapasitelerini artırmak için bilgi ve teknoloji transferi yapılması.
• Ülkelerin iklim eylemlerini ve ilerlemelerini şeffaf biçimde raporlaması.
• İklim değişikliği eğitimi, kamu farkındalığı, kamu katılımı ve kamunun bilgiye erişimi konusunda iş birliği yapılması.
• Katılımcı ülkelerin küresel ısınmayı azaltmak için üstlenecekleri katkıyı belirleyip planlaması.
• Ülkelerin iklim değişikliğiyle mücadeleye **“ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ve göreceli kabiliyetler”** ilkesi çerçevesinde katkıda bulunması.

Bu yaklaşım, tüm ülkelerin iklim değişikliğiyle mücadelede sorumluluk taşıdığını; ancak ülkelerin tarihsel sorumlulukları ve mevcut kapasitelerinin aynı olmadığını kabul eder.

Türkiye ve Paris İklim Anlaşması

Türkiye:

• Paris Anlaşması'nı **2015'te kabul etmiş**,
• **22 Nisan 2016'da** anlaşmayı “gelişmekte olan ülke” statüsüyle kabul ettiğini bildirerek imzalamış,
• anlaşmayı **2021'de** hükûmet onayıyla yürürlüğe koymuştur.

Türkiye ayrıca:

• 2030 için sera gazı emisyonunu **%41 azaltma**,
• 2053 için **net sıfır emisyon**

hedeflerini beyan etmiştir.

Bunun ardından:

• **Türkiye 2024-2030 Ulusal İklim Değişikliği Stratejisi ve Eylem Planı** hazırlanmış,
• planın uygulanmasını desteklemek amacıyla **2025 yılında İklim Kanunu** çıkarılmıştır.

Yeşil Beceriler

İklim değişikliğini azaltma ve uyum sürecinde farklı sektörlerde çalışanların yeni yetkinlikler geliştirmesi gerekir. Ders kitabında bunlar **yeşil beceriler** olarak adlandırılır.

Yeşil beceriler; insanların sürdürülebilir ve kaynak verimli bir toplum kurmak ve desteklemek için ihtiyaç duyduğu:

• yetenekler,
• değerler,
• tutumlardır.

Kitapta yeşil becerilerin kapsadığı başlıca alanlar:

• teknik ve mühendislik,
• çevre yönetimi,
• tarım ve gıda üretimi,
• yeşil girişimcilik,
• eğitim ve savunuculuktur.

Türkiye'nin İklim Değişikliği Azaltım Stratejisi ve Eylem Planı

Türkiye'nin sera gazı emisyonlarını azaltmaya yönelik strateji ve eylem planları **7 sektörü kapsayan 9 ayrı başlıkta** ele alınmıştır.

Sanayi

• İmalat sanayinde yenilenebilir enerji kullanımını artırma.
• Enerji verimliliği potansiyelini en üst düzeyde değerlendirme ve karbon ayak izini düşürme.
• Sürdürülebilirlik raporlamasını yaygınlaştırma.
• Döngüsel ekonomi ve kaynak verimliliğini teşvik etme.

Enerji

• Elektrik dağıtımındaki teknik kayıpları azaltma.
• Düşük karbonlu elektrik üretim teknolojilerini yaygınlaştırma.
• Engellenemeyen emisyonlar için karbon yakalama, kullanma ve depolamaya yönelik yol haritası oluşturma.

Atık

• Atık ve atık suyu oluşmadan önleme veya azaltma.
• Geri dönüşüm ve geri kazanımı artırma.
• Atık su yönetimi ve arıtma altyapısını geliştirme.
• Sıfır atık ve emisyon azaltımı konusunda toplumsal farkındalığı artırma.
• Atıkların üretimde ham madde olarak kullanımını artırma.

Ulaştırma

• Ulaşım sistemlerinde sürdürülebilir ve temiz enerji kaynaklarını kullanma.
• Sektörün karbon salınımını azaltmak için gerekli altyapıyı geliştirme.

Binalar

• Mevcut ve yeni binaların enerji verimliliğini iyileştirme.
• Bölgesel ısıtma ve soğutma sistemlerini yaygınlaştırma.
• Ulusal Yeşil Sertifika Sistemi (YES-TR) ile çevre dostu tasarım ve yapı malzemelerini yaygınlaştırma.
• Yapı Bilgi Modellemesi (BIM) araçlarını kullanarak inşaat ekosisteminde dijital dönüşümü destekleme.

Karbon Fiyatlandırma Mekanizmaları

• Türkiye'de Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) kurulması.
• Diğer karbon fiyatlandırma araçları için altyapı geliştirilmesi.
• Gönüllü karbon piyasası ve ulusal denkleştirme altyapısı oluşturulması.

Arazi Kullanımı, Arazi Kullanım Değişikliği ve Orman (AKAKDO)

• Ormancılık ve tarım işletmelerinin yüksek katma değerli döngüsel biyoekonomiye geçişini destekleme.
• Ekosistemleri koruma ve yutak alanları artırma.
• Sera gazı tutumunu düzenli artırma ve ekosistem kaynaklı emisyonları azaltma.
• AKAKDO sektörü için teknoloji altyapısını geliştirme.

Tarım

• Hayvancılık kaynaklı metan emisyonlarını azaltma.
• Kimyasal gübre kullanımında etkinliği artırma.
• Pestisit ve antimikrobiyal kullanımını azaltma.
• Tarımsal üretimde kayıp, atık ve artık yönetimini geliştirme.

Adil Geçiş

• Adil geçiş ve istihdamın dönüşümü için kapasite geliştirme.

Türkiye'nin İklim Değişikliğine Uyum Stratejisi ve Eylem Planı

Türkiye'nin uyum stratejileri ve eylemleri **12 farklı sektörde** ele alınmıştır.

Biyolojik Çeşitlilik ve Ekosistem Hizmetleri

• Habitat parçalanması ve değişikliği, kirlilik ve aşırı kullanım baskısını azaltma.
• Korunan alan miktarını artırma.
• Tahrip olmuş ekosistemlerin restorasyonu ile yönetim planlarını iklim değişikliğine uyumla bütünleştirme.

Enerji

• Üretim, iletim-dağıtım ve depolamada alternatifleri güçlendirme.
• Gerekli tasarımları dikkate alma.
• Elektrik enerji sistemi esnekliğini artırma.

Ulaşım ve İletişim

• İklim kaynaklı afetler sırasında erişilebilirlik, iletişim ve tahliye olanaklarını geliştirme.
• Acil durum yönetimi ve müdahale kapasitesini artırma.
• Kritik altyapıların dirençliliğini güçlendirme.
• Taşımacılık ve yolcu sağlığını güvence altına alma.

Halk Sağlığı

• İklim değişikliği ve sağlık alanında kanıta dayalı çözümleme, değerlendirme ve bildirim altyapısını güçlendirme.
• AR-GE çalışmalarını artırma.
• Kurum ve kuruluşlarda kapasite, iş birliği ve farkındalığı geliştirme.

Su Kaynakları Yönetimi

• Su kaynaklarını koruma, iyileştirme ve verimli kullanma.
• Yasal çerçeveyi geliştirme.
• Veri ve bilgi üretimi ile paylaşımını artırma.

Kent

• Doğayla dengeli, iklim dirençli ve sürdürülebilir kentleşmeyi sağlama.

Sosyal Kalkınma

• İklim değişikliğinin toplumsal etkilerini ve alınacak önlemleri sosyoekonomik kalkınma ile ekosistem koruma stratejilerine dâhil etme.
• Sosyal koruma politikalarını toplumun dirençliliğini ve uyumunu artıracak biçimde geliştirme.
• Kriz yönetiminden risk yönetimine geçiş.

Tarım ve Gıda Güvencesi

• Tarımsal üretimde ekosistemlerin ve doğal kaynakların korunmasını, geliştirilmesini ve sürdürülebilir kullanımını sağlama.

Turizm ve Kültürel Miras

• Turizm yatırım ve işletmelerinin iklim değişikliğine uyum kapasitesini artırmaya yönelik altyapıyı geliştirme.

Sanayi

• Tetiklenen teknolojik riskler ve büyük endüstriyel kaza riski altındaki tesisleri belirleyip öncelikli uyum eylemleri geliştirme.
• İklim değişikliğinin yatırımlara ve yatırımların iklime etkilerini birlikte izleme ve değerlendirme.

Afet Risk Azaltma

• İklim değişikliği ve afet dirençliliği bağlamında istikrarlı ve sürdürülebilir yatırımlar yapma.

Yatay Kesen Eylemler

• İklim değişikliğine uyumu tüm politika ve stratejilere entegre etme.
• Uyum konusunda paydaşların çözümün parçası olmasını sağlayacak bilgi, bilim ve farkındalığı artırma.
• Karar verme mekanizmalarına katılımı güçlendirme.

Azaltım ve Uyum Stratejilerinin Sosyoekonomik, Çevresel ve Politik Etkileri

Paris Anlaşması'na taraf ülkeler kendi azaltım ve uyum taahhütlerini belirler ve bu doğrultuda strateji ve eylem planları hazırlar.

Türkiye örneğinde:

• tarım,
• sanayi,
• enerji,
• ulaşım,
• turizm,
• atık yönetimi,
• su kaynakları yönetimi,
• afet yönetimi,
• kent yönetimi,
• halk sağlığı,
• arazi yönetimi

gibi çok sayıda alanda strateji ve eylem planları hazırlanmıştır.

Bu dönüşüm:

• sosyoekonomik,
• çevresel,
• politik

sonuçlar doğurabilir.

Örneğin fosil yakıt kullanımına getirilecek kısıtlamalar ve vergi artışları sanayi, ulaşım, tarım ve turizm gibi birçok sektörü etkileyebilir.

Kitaptaki münazara metninde Türkiye'nin 2053 net sıfır emisyon hedefinin fosil yakıt kullanımının tamamen sonlandırılması anlamına geldiği; bunun petrol istasyonları, rafineriler, termik santraller ve kömür madenlerinde çalışan on binlerce kişi için yeni iş alanları oluşturma ihtiyacını doğuracağı belirtilir.

Bu nedenle iklim politikalarında **adil geçiş**, istihdam dönüşümü ve gerekli finansmanın sağlanması büyük önem taşır.

İklim Politikalarına Yönelik Karşıt Görüşler

Ders kitabındaki münazara metninde iklim değişikliği politikalarına karşı çıkan grupların:

• küresel sıcaklık artışını doğal süreç olarak gördüğü,
• etkilerin abartıldığını savunduğu,
• hükûmetlerin iklim politikalarını toplumu daha sıkı kontrol etmek veya vergileri artırmak için kullandığını ileri sürdüğü

belirtilir.

Etkinliğin amacı bu görüşlerden birini doğru kabul ettirmek değil; farklı görüşlerin mantıksal temellere dayanıp dayanmadığını tartışabilmektir.

Uluslararası Tartışmalar ve Paris Anlaşması'na Yaklaşımlar

Paris Anlaşması'nın getirdiği azaltım ve uyum sorumlulukları ülkelerde farklı çekinceler oluşturabilir.

Ders kitabında:

• İran,
• Irak,
• Libya,
• Yemen,
• Eritre

gibi gelişmekte olan ülkelerin anlaşmayı onaylamadığı belirtilir.

Gelişmiş ülkeler açısından ise gelişmekte olan ülkelere:

• finansman,
• teknoloji,
• eğitim

desteği sağlama yükümlülüğü tartışma konusu olabilmektedir.

ABD:

• 2016'da anlaşmayı onaylamış,
• 2020'de çekilmiş,
• 2021'de tekrar onaylamış,
• 2025'te yönetim değişikliğinden sonra yeniden çekilmiştir.

Türkiye'nin Kyoto ve Paris Sürecindeki Statüsü

Ders kitabına göre Türkiye, Kyoto Protokolü döneminde gelişmiş ülkeler kategorisine alınarak ciddi mali yükümlülük altına sokulmak istenmesine itiraz etmiştir.

Türkiye:

• gelişmekte ve yeni sanayileşen ülke olduğunu,
• geçmiş dönemde oluşan kirlilikte sorumluluğunun bulunmadığını

belirterek Kyoto Protokolü'nü onaylamamıştır.

Türkiye'nin gelişmekte olan ülke statüsünün kabul edilmesinin ardından Paris İklim Anlaşması'nı kabul edip onayladığı belirtilmektedir.

Kirlilik Sığınağı

Gelişmiş ülkelerin birçoğu:

• temiz enerji ve teknolojileri teşvik etmekte,
• kirletici sanayi tesislerini sıkı denetlemekte,
• yüksek vergi ve cezalar uygulamaktadır.

Gelişmekte olan ülkeler ise sanayileşme ve üretimi artırmak için daha esnek çevre düzenlemeleri ve teşvikler uygulayabilir.

Bu farklılık, bazı gelişmiş ülke firmalarının üretim tesislerini gelişmekte olan ülkelere taşımasına yol açabilir.

Böylece:

• firmalar yüksek vergi ve sıkı çevre düzenlemelerinden kaçınabilir,
• gelişmekte olan ülkelerdeki teşvik ve esnek kurallardan yararlanabilir,
• üretim maliyetlerini düşürebilir.

Gelişmiş ülkeler kendi çevre standartlarını yükseltirken gelişmekte olan ülkelerde:

• ekonomik büyüme gerçekleşebilir,
• çevre sorunları artabilir.

Ders kitabı bu durumu **“kirlilik sığınağı”** olarak ifade eder.

Ülkelerin Sera Gazı Emisyonlarındaki Payı

Ders kitabındaki 2023 verilerine göre dünyanın en büyük sera gazı emisyonu üreticileri:

• Çin,
• ABD,
• Hindistan,
• Rusya,
• Brezilya,
• AB ülkeleridir.

Bu ülkeler:

• küresel fosil yakıt tüketiminin **%64,2'sini** gerçekleştirmekte,
• küresel sera gazı emisyonlarının **%62,7'sini** üretmektedir.

Bu dağılım, nüfus, sanayileşme ve enerji tüketiminin sera gazı emisyonlarıyla ilişkisinin değerlendirilmesini sağlar.

“Kirleten Öder” İlkesi

Birçok ülke çevre hukukunun temel ilkelerinden biri olan **“Kirleten öder.”** ilkesine dayanarak iklim değişikliğini azaltma ve uyum projelerinin finansmanında büyük kirleticilerin daha fazla sorumluluk taşıması gerektiğini savunur.

Buna karşılık yüksek emisyon üreten ülkeler bu yükümlülüğün diğer ülkelere de paylaştırılmasını isteyebilir.

Bu tartışma, iklim değişikliğiyle mücadelede sorumlulukların:

• tarihsel emisyonlara,
• güncel emisyonlara,
• ekonomik ve teknolojik kapasiteye

göre nasıl paylaşılacağı sorusunu gündeme getirir.

Türkiye'nin 2053 Hedefinde Karşılaşabileceği Zorluklar

Türkiye'nin 2053 net sıfır emisyon hedefini gerçekleştirmesi:

• enerji üretimi,
• sanayi,
• ulaşım,
• tarım,
• turizm,
• istihdam,
• finansman,
• altyapı,
• teknoloji

alanlarında önemli dönüşümler gerektirir.

Fosil yakıtlarla bağlantılı sektörlerde çalışanların yeni iş alanlarına geçişi, yatırımların finansmanı ve farklı toplum kesimlerinin değişime uyumu bu sürecin önemli unsurlarıdır.

Bu nedenle azaltım ve uyum politikaları yalnız çevresel değil ekonomik, sosyal ve politik boyutlarıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• İklim değişikliği ile küresel ısınma aynı kavram değildir; küresel ısınma günümüzdeki iklim değişikliğinin önemli görünümüdür.
• Azaltım ile uyum aynı şey değildir.
• Emisyon azaltımı → azaltım; direnç ve uyum kapasitesi → uyum.
• IPCC 1988'de kurulmuştur.
• BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 1992 Rio Zirvesi'nde kabul edilmiştir.
• Kyoto Protokolü 1997'de imzalanmış ve 2020'de sona ermiştir.
• Paris Anlaşması 2015'te imzalanmış, 2016'da yürürlüğe girmiştir.
• Paris hedefi sıcaklık artışını 2 °C altında, mümkünse 1,5 °C'de tutmaktır.
• Türkiye 2030 için %41 azaltım, 2053 için net sıfır hedefi beyan etmiştir.
• Yeşil beceriler yalnız teknik mühendislik becerileri değildir.
• Azaltım planı ile uyum planının sektörleri ve amaçları farklıdır.
• Karbon fiyatlandırma azaltım başlığıdır.
• Kriz yönetiminden risk yönetimine geçiş uyum stratejisidir.
• Adil geçiş, istihdam dönüşümüyle ilişkilidir.
• Kirlilik sığınağında küresel kirleticilik ortadan kalkmayabilir; üretimin konumu değişebilir.
• “Kirleten öder” ilkesi sorumluluk ve finansman paylaşımıyla ilişkilidir.
• En yüksek emisyon üreten ülke grupları aynı zamanda fosil yakıt tüketiminde de çok yüksek paya sahiptir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

**Tanım sorusuysa:** iklim değişikliği → uzun dönemli ve istatistiksel olarak anlamlı iklim ögesi değişimi.

**Neden sorusuysa:** sera gazı artışı + insan faaliyetleri + küresel ısınma bağlantısını kur.

**Etki sorusuysa:** kuraklık/su baskını + ekosistem + biyoçeşitlilik + sağlık + su/gıda + göç.

**Azaltım-uyum sorusuysa:**

• nedeni/emisyonu azaltma → azaltım,
• etkiye hazırlanma/direnç → uyum.

**Uluslararası süreç sorusuysa:** 1988 IPCC → 1990 rapor → 1992 Çerçeve Sözleşme → 1997 Kyoto → 2015/2016 Paris.

**Türkiye hedefi sorusuysa:** 2030 %41 → 2053 net sıfır → 2024-2030 strateji → 2025 İklim Kanunu.

**Sektör sorusuysa:** azaltımda emisyon ve enerji; uyumda dayanıklılık ve risk yönetimi mantığını kontrol et.

**Ülke tartışması sorusuysa:** gelişmiş-gelişmekte olan farkı + finansman/teknoloji + sorumluluk paylaşımı + “kirleten öder”.

**Kirlilik sığınağı sorusuysa:** tesis taşınır → yerel kirlilik azalabilir/artabilir → küresel emisyonun konumu değişir.

Konu Özeti

Küresel iklim değişikliği, yağış, sıcaklık ve diğer iklim ögelerinde uzun dönemli ve anlamlı değişimlerdir. Günümüzdeki değişimin temelinde karbondioksit, metan ve azot oksit gibi sera gazlarındaki insan kaynaklı artış vardır. Sanayi Devrimi öncesine göre küresel sıcaklık yaklaşık 1,5 °C artmış, kitabın verdiği değerlendirmeye göre bu artışın yaklaşık %95'i insan faaliyetleriyle ilişkilendirilmiştir. İklim değişikliği kuraklık, su baskını, ekosistem bozulması, biyoçeşitlilik kaybı, sağlık, su-gıda güvenliği ve göç üzerinde etkiler oluşturur. Mücadelede azaltım ve uyum birlikte yürütülür. Uluslararası süreç IPCC, BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi, Kyoto Protokolü ve Paris İklim Anlaşması üzerinden gelişmiştir. Türkiye 2030 için %41 azaltım ve 2053 için net sıfır hedefi beyan etmiş; azaltım ve uyum eylem planlarını sektörler düzeyinde hazırlamıştır. İklim politikaları çevresel yararların yanında istihdam, maliyet, sanayi yapısı, uluslararası sorumluluk paylaşımı ve politik tartışmalar gibi çok boyutlu sonuçlar doğurur.