Hareket ve Hareket Türleri Konu Anlatımı

Hareket ve Hareket Türleri

Doğada denizin dalgalanması, kuşların uçması, Ay'ın Dünya etrafındaki dolanması, musluktan suyun akması ve topun yuvarlanması gibi çok farklı hareketler görülür. Hareketleri doğru inceleyebilmek için önce hareketin temel kavramlarını bilmek, ardından hareket türlerini sınıflandırmak gerekir.

Referans Noktası

Bir cismin hareketini tanımlamak ve konumunu belirtmek için seçilen, hareket etmediği kabul edilen noktaya **referans noktası** denir. Bir cismin nerede olduğunu ya da hareket edip etmediğini söyleyebilmek için önce hangi noktaya göre değerlendirme yapıldığı belirlenmelidir.

Konum

Bir cismin herhangi bir anda referans noktasına göre bulunduğu yere **konum** denir. Konum x sembolü ile gösterilir ve SI birimi metredir (m). Konum vektörel bir niceliktir.

Konum, referans noktasından başlayıp cismin bulunduğu noktaya doğru çizilen konum vektörüyle gösterilebilir.

Alınan Yol

Bir cismin hareketi boyunca çizdiği yörüngenin uzunluğuna **alınan yol** denir. Alınan yol skaler niceliktir ve SI birimi metredir.

Yer Değiştirme

Hareketlinin son konumu ile ilk konumu arasındaki yönlü uzaklığa **yer değiştirme** denir. Δx sembolüyle gösterilir ve SI birimi metredir.

Yer değiştirme: Δx = xson - xilk

bağıntısıyla ifade edilir. Yer değiştirme vektörel bir niceliktir.

İlk ve son konum aynıysa yer değiştirme sıfır olur. Buna rağmen alınan yol sıfır olmak zorunda değildir.

Sürat

Hareketlinin birim zamanda aldığı yola **sürat** denir.

Sürat = Alınan yol / Zaman

Sürat skaler niceliktir. SI birimi m/s'dir; km/h ve cm/s de kullanılabilir.

Anlık Sürat

Bir hareketlinin belirli bir andaki süratine **anlık sürat** denir. Anlık sürat, anlık hızın büyüklüğüdür. Bir aracın sürat göstergesinde o anda okunan değer anlık sürate örnektir.

Ortalama Sürat

Bir hareketlinin tüm hareketi boyunca aldığı toplam yolun toplam hareket süresine oranına **ortalama sürat** denir.

Ortalama sürat = Toplam alınan yol / Toplam süre

Ortalama sürat skaler niceliktir ve SI birimi m/s'dir.

Hız

Hareketlinin birim zamanda yaptığı yer değiştirmeye **hız** denir.

Hız = Yer değiştirme / Zaman

Hız vektörel niceliktir ve SI birimi m/s'dir.

Anlık Hız

Bir hareketlinin belirli bir andaki hızına **anlık hız** denir. Anlık hız vektöreldir. Örneğin bir aracın sürat göstergesi 60 km/h gösterirken araç doğu yönünde gidiyorsa anlık hızı doğu yönünde 60 km/h'dir.

Ortalama Hız

Bir hareketlinin tüm hareketi boyunca toplam yer değiştirmesinin toplam süreye oranına **ortalama hız** denir.

Ortalama hız = Toplam yer değiştirme / Toplam süre

Ortalama hız vektörel niceliktir ve SI birimi m/s'dir.

İvme

Hareketlinin birim zamandaki hız değişimine **ivme** denir.

İvme = Hız değişimi / Zaman

İvme vektörel niceliktir. SI birimi m/s²'dir.

Bir araç hızlanırken hız ve ivme aynı yönlü olabilir. Yavaşlarken ise hız ve ivme zıt yönlü olabilir.

Hareket Türleri

Bir cisim seçilen referans noktasına göre zamanla yer değiştiriyorsa hareket ediyor denir. Günlük hayattaki hareketler genel olarak **öteleme, dönme ve titreşim** hareketi olarak sınıflandırılır.

Öteleme Hareketi

Cismi oluşturan parçaların birlikte ve aynı yönde hareket etmesine **öteleme hareketi** denir. Kontrol noktasında bu durum cismin bütün parçalarının eşit yer değiştirme yapması şeklinde özetlenir.

Örnekler:

• İstasyondan hareket eden tren
• Balkondan düşen saksı
• Duvar kenarına itilen masa
• Buz pistinde ilerleyen patenci

Dönme Hareketi

Bir cismin sabit bir nokta veya eksen etrafında çember çizerek yaptığı harekete **dönme hareketi** denir. Cismin parçaları dönme eksenine eşit uzaklıkta kalacak şekilde hareket eder.

Örnekler:

• Fan pervanesi
• Dönme dolap
• Saatin akrep ve yelkovanı
• Helikopter pervanesi

Titreşim Hareketi

Bir cismin referans olarak alınan denge konumu çevresinde gidip gelmesine **titreşim hareketi** denir.

Örnekler:

• Gitar teli
• Salıncakta sallanan kişi
• Su yüzeyindeki dalgalar
• Ses çatalı

Birden Fazla Hareket Türü

Bazı cisimler aynı anda birden fazla hareket türünü gerçekleştirebilir.

• Bisiklet tekerleği → öteleme + dönme
• Sürgülü dolap kapağındaki tekerlek → öteleme + dönme
• Zıplama çubuğu ile ilerleyen çocuk → öteleme + titreşim
• Atlıkarıncaya binen çocuk → dönme + titreşim

Sık Karıştırılan Noktalar

• Alınan yol yörüngenin uzunluğu, yer değiştirme ilk ve son konum arasındaki yönlü uzaklıktır.
• Sürat skaler, hız vektöreldir.
• Anlık sürat, anlık hızın büyüklüğüdür.
• Ortalama süratte toplam yol; ortalama hızda toplam yer değiştirme kullanılır.
• Başlangıç ve son konum aynıysa ortalama hız sıfır olabilir.
• İvme hız değişimiyle ilgilidir.
• Bir cisim aynı anda birden fazla hareket türü yapabilir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Referans noktasını belirle.
2. İlk ve son konumları ayırt et.
3. Yol soruluyorsa izlenen yörüngenin tamamını dikkate al.
4. Yer değiştirmede ilk konumdan son konuma yönlü uzaklığı kullan.
5. Sürat için yol/zaman, hız için yer değiştirme/zaman ilişkisini kullan.
6. Ortalama değerlerde tüm hareketi dikkate al.
7. İvmede hız değişimini zamana böl.
8. Hareket türünde cismin parçalarının nasıl hareket ettiğini incele.

Konu Özeti

Hareketin temel kavramları referans noktası, konum, alınan yol, yer değiştirme, sürat, anlık sürat, ortalama sürat, hız, anlık hız, ortalama hız ve ivmedir. Alınan yol ve sürat türleri skaler; konum, yer değiştirme, hız türleri ve ivme vektöreldir. Hareket türleri öteleme, dönme ve titreşim olarak sınıflandırılır. Bazı cisimler aynı anda birden fazla hareket türü gösterebilir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Referans noktası ve konumu tanımlayabilmelisin.
• Alınan yol ile yer değiştirmeyi ayırt edebilmelisin.
• Sürat ile hız arasındaki farkı açıklayabilmelisin.
• Anlık ve ortalama değerleri ayırt edebilmelisin.
• İvmeyi hız değişimiyle ilişkilendirebilmelisin.
• Öteleme, dönme ve titreşim hareketlerini sınıflandırabilmelisin.
• Birden fazla hareket türünü aynı anda yapan cisimleri belirleyebilmelisin.