Konu Anlatımı / Ders Notu

Temel ve Türetilmiş Nicelikler Ders Notu

Temel ve türetilmiş nicelikleri, SI birimlerini, ölçüm araçlarını ve birimlerden nicelik türü belirlemeyi sınav odaklı notlarla tekrar edin.

Fizikte ölçüm sonuçlarının anlaşılır olması için standart birimlere ihtiyaç vardır. Toplumlar arası etkileşim, ticaret ve bilimin yayılması ortak birim sistemi ihtiyacını doğurmuştur. Türkiye'de de kullanılan Uluslararası Birimler Sistemi (SI), 1960 yılında Paris'te düzenlenen Ağırlıklar ve Ölçümler Konferansı'nda resmî statü kazanmıştır.

Yedi Temel Nicelik

Uzunluk → metre (m) → cetvel, şerit metre, kumpas
Kütle → kilogram (kg) → Kibble cihazı, dijital terazi
Zaman → saniye (s) → kronometre, atomik saat
Elektrik akımı → amper (A) → ampermetre
Sıcaklık → kelvin (K) → termometre
Işık şiddeti → kandela (cd) → fotometre
Madde miktarı → mol (mol)

Temel nicelikler doğrudan ölçülür ve kendi başına ifade edilir.

Türetilmiş Nicelikler

Türetilmiş nicelikler temel niceliklerin matematiksel birleşimleriyle tanımlanır.

Alan → m²
Sürat → m/s
Kuvvet → kg·m/s² = N
Enerji → kg·m²/s² = J; ayrıca N·m
Basınç → kg/(m·s²) = Pa
Elektrik yükü → A·s = C
Hacim → m³
Hız → m/s
Yoğunluk → kg/m³

Birimden Temel Nicelikleri Bulma

Birimin içinde kullanılan temel birimlere bakılır.

Örnek: kg·m²/s³ → kg = kütle, m = uzunluk, s = zaman. Bu nedenle güç; kütle, uzunluk ve zaman temel niceliklerinden türetilir.

Ölçüm Aletleri

Sürat göstergesi → sürat → türetilmiş
Eşit kollu terazi → kütle → temel
Dinamometre → kuvvet → türetilmiş
Termometre → sıcaklık → temel
Dereceli silindir → hacim → türetilmiş

Sık Karıştırılan Noktalar

Kütle temel, kuvvet/ağırlık türetilmiştir.
Uzunluk temel, alan ve hacim türetilmiştir.
Elektrik akımı temel, elektrik yükü türetilmiştir.
Sıcaklığın SI birimi kelvindir.
Alan yalnız uzunluktan türetilmesine rağmen temel değildir.
m/s birimi hız ve sürat gibi türetilmiş niceliklerde kullanılır.

Temel ve Türetilmiş Nicelikler Kısa Özeti

Temel nicelikler SI'da bağımsız olarak tanımlanan yedi niceliktir. Türetilmiş nicelikler bu temel niceliklerin matematiksel birleşimleriyle oluşur. Sorularda niceliğin adı, SI birimi ve ölçüm aleti birlikte değerlendirilmelidir.