Konu Anlatımı / Ders Notu
MEB AGS Eğitim Bilimleri: Öğrenme Psikolojisi Konu Anlatımı
MEB AGS öğrenme psikolojisi: klasik ve edimsel koşullanma, bilişsel ve sosyal öğrenme kuramları.
Öğrenme Psikolojisi – Konu Anlatımı
Öğrenme psikolojisi, bireyin yaşantıyla nasıl yeni davranış, bilgi, beceri veya beklenti kazandığını açıklar. MEB AGS'de yalnız kuram adını ezberlemek yeterli değildir: **uyaran–tepki ilişkisini, davranışın sonucunu, modelin etkisini ve bilişsel işlemeyi bir senaryoda ayırt etmek** gerekir.
1. Öğrenmenin Tanımı ve Öğrenmeyi Etkileyen Etkenler
**Öğrenme:** Yaşantı sonucunda ortaya çıkan görece kalıcı bilgi, beceri veya davranış değişimidir. Öğrenme yalnız açıkça görülen bir performansla sınırlı değildir; öğrenci bir bilgiyi edinmiş olsa da uygun ortamda sergilemeyebilir.
- **Refleks:** Doğuştan gelen, uygun uyaranla kendiliğinden oluşan tepki; emme, göz kırpma.
- **Olgunlaşma:** Biyolojik gelişimle bir beceriyi gerçekleştirebilme kapasitesinin oluşması; tek başına öğrenme değildir.
- **Hazırbulunuşluk:** Olgunlaşma, ön öğrenmeler, ilgi ve güdülenme gibi etkenlerle yeni bir öğrenmeye hazır olma düzeyi.
- **Dikkat:** İşlenecek bilgiyi seçme; öğrenmenin her aşamasında sınırlı bir kaynak.
- **Güdülenme:** Davranışı başlatan, sürdüren veya yönlendiren etkenler.
- **Transfer (aktarım):** Ön öğrenmenin yeni bir öğrenmeyi veya performansı kolaylaştırması ya da zorlaştırması.
Öğrenci okuduğu sözcüğü bir gün unutkanlık veya yorgunluk nedeniyle söyleyemeyebilir. Bu tek performans düşüşü öğrenmenin hiç gerçekleşmediğini kanıtlamaz. Aynı biçimde ilaç etkisiyle değişen tepki mutlaka öğrenme değildir.
2. Klasik Koşullanma: Pavlov
Klasik koşullanmada başlangıçta nötr olan bir uyarıcı, doğal tepkiyi ortaya çıkaran başka bir uyarıcıyla ilişkilendirildikten sonra benzer tepkiyi oluşturur.
| Kavram | Koşullama öncesi/sonrası işlev | Köpek örneği | | --- | --- | --- | | Koşulsuz uyarıcı (KU) | Doğal tepkiyi öğrenme gerektirmeden başlatır | Yiyecek | | Koşulsuz tepki (KT) | KU'ya doğal yanıt | Yiyeceğe salya | | Nötr uyarıcı | Başlangıçta hedef tepkiyi başlatmaz | Yiyecekten bağımsız zil | | Koşullu uyarıcı (KŞU) | Eşleştirme sonrasında öğrenilmiş tepkiyi başlatır | Zil | | Koşullu tepki (KŞT) | KŞU'ya öğrenilmiş yanıt | Zile salya |
**İşlem sırası:** Zil (nötr) + yiyecek (KU) → yiyeceğe salya (KT). Yeterli eşleştirmeden sonra yalnız zil (KŞU) → salya (KŞT).
İki salya tepkisi görünüşte benzer olabilir. Farkı belirleyen **hangi uyarıcıya karşı ortaya çıktığı ve öğrenilme durumudur**. Koşulsuz tepki doğaldır; koşullu tepki öğrenilmiştir.
Klasik koşullanmadaki temel süreçler
- **Genelleme:** Öğrenilmiş tepkinin benzer uyarıcılara yayılması. Büyük köpekten korkan çocuğun benzer köpeklerden de korkması.
- **Ayırt etme:** Benzer uyarıcıların farklı sonuçlarını öğrenerek uygun olana tepki verme. Yalnız belirli bir zilin teneffüs anlamına geldiğini bilme.
- **Sönme:** Koşullu uyarıcı koşulsuz uyarıcı olmadan yinelenince koşullu tepkinin zayıflaması. Zil sunulur, yiyecek gelmez, salya azalır.
- **Kendiliğinden geri gelme:** Sönen koşullu tepkinin bir süre sonra kısmen yeniden görülmesi. Sönme eski öğrenmenin tümüyle silinmesi demek değildir.
- **İkinci dereceden koşullanma:** Önceden edinilmiş koşullu uyarıcının başka bir nötr uyarıcıya koşullu etki kazandırması. Zil–yiyecek eşleşmesinden sonra ışık–zil eşleştirmesiyle ışığın salya doğurması.
- **Gölgeleme:** Aynı anda sunulan iki ipucundan daha belirgin olanın öğrenilmesinin ötekini zayıflatması. Çok parlak ışık hafif sesten baskın olabilir.
- **Bloklama:** Önceden iyi öğrenilmiş bir işaretin, onunla birlikte eklenen yeni işaretin öğrenilmesini sınırlaması. Burada ipuçları **eşzamanlı sunuluyor**, ancak biri önceden koşullanmış bulunuyor.
3. Edimsel Koşullanma: Thorndike ve Skinner
Edimsel koşullanmada bireyin **yaptığı davranış ile davranıştan sonra ortaya çıkan sonuç** arasındaki ilişki önemlidir. Thorndike'ın **etki yasası**, doyurucu sonuçlanan tepkilerin tekrarlanma eğiliminin artacağını belirtir. Skinner, bu sonucu pekiştirme tarifeleri ve davranışın kontrolü bakımından sistemli incelemiştir.
| Sonuç | Davranışa etkisi | Uyarıcıdaki değişiklik | Örnek | | --- | --- | --- | --- | | **Olumlu pekiştirme** | Artırır | Hoş uyaran eklenir | Doğru katılımdan sonra takdir verilmesi | | **Olumsuz pekiştirme** | Artırır | Rahatsız edici uyaran kaldırılır/önlenir | Kemer takınca uyarı sesinin kesilmesi | | **Olumlu ceza** | Azaltır | Rahatsız edici uyaran eklenir | Kural ihlalinden sonra caydırıcı ek sonuç | | **Olumsuz ceza** | Azaltır | Hoş uyaran geri alınır | Kazanılmış oyun hakkının kaldırılması |
**Olumlu/olumsuz**, iyi/kötü değil, **ekleme/çıkarma** anlamındadır. **Pekiştirme/ceza** ise davranışın gelecekte **artması/azalması** ile belirlenir. Bir öğretmenin ödül saydığı şey öğrencinin davranışını artırmıyorsa işlevsel olarak pekiştireç olduğu kesin değildir.
Kaçma ve kaçınma
- **Kaçma:** Rahatsız edici durum *başlamışken* davranışla durdurma. Gürültüde kulaklık takıp sesi azaltma.
- **Kaçınma:** Rahatsız edici durum *başlamadan* davranışla önleme. Gürültüden önce kulaklığı takma.
İki davranış da rahatsızlığın kaldırılması/önlenmesi nedeniyle artıyorsa **olumsuz pekiştirme** ile açıklanabilir. Kaçınma ile cezayı karıştırma: kaçınma davranışının artışı söz konusudur.
Davranış kazandırma teknikleri
- **Şekillendirme:** Hedef davranışa giderek yaklaşan tepkileri aşamalı pekiştirme. Önce bir cümle, sonra iyi bir paragraf, en son tam metin.
- **Zincirleme:** Birkaç ayrı davranış basamağını belirli sıraya bağlama. Deneyde malzeme seçme → düzenek kurma → ölçüm → kayıt.
- **Sembol pekiştirme (jeton ekonomisi):** Yıldız, puan veya jetonların daha sonra anlamlı bir kazanımla değiştirilmesi.
- **Tepki maliyeti:** Davranıştan sonra önceden kazanılmış pekiştirecin/puanın geri alınması; davranış azalırsa **olumsuz ceza**.
- **Ayrımlı pekiştirme:** Hedefe uygun alternatif davranışı pekiştirerek daha uygun davranış örüntüsü kazandırma.
- **Sönme (edimsel):** Daha önce davranışı sürdüren pekiştirme ilişkisinin kesilmesiyle davranışın azalması. Klasik sönmede ise KŞU, KU olmadan sunulur.
4. Pekiştirme Tarifeleri
| Tarife | Belirleyici | Pekiştirme zamanı | Tipik örnek | | --- | --- | --- | --- | | **Sürekli** | Her uygun tepki | Her seferinde | Yeni öğretilen her doğru yanıt | | **Sabit oran (FR)** | Sabit sayıda tepki | Örn. her 5. doğru yanıt | Her 5 satışa prim | | **Değişken oran (VR)** | Değişken sayıda tepki | Örn. bazen 3., bazen 7. tepki | Değişken deneme sayısından sonra kazanım | | **Sabit aralık (FI)** | Sabit zaman | Süre dolduktan sonraki uygun ilk tepki | Her 10 dakika sonundaki uygun tepki | | **Değişken aralık (VI)** | Değişken zaman | Belirsiz süre sonrası uygun ilk tepki | Değişken zamanlı katılım kontrolü |
**Oran = tepki sayısı; aralık = geçen zaman.** Sabit tarifede eşik öngörülebilir, değişken tarifede değildir. Özellikle **sabit oran** pekiştirme sonrasında kısa duraklamayla; **sabit aralık** ise aralık sonunda artan tepkilerle ilişkilendirilebilir. Bu örüntüler her kişi ve görevde zorunlu değildir.
Başlangıçta **sürekli pekiştirme** davranışı kazandırmayı kolaylaştırabilir. **Aralıklı pekiştirme** uygun davranışın sürdürülmesine ve sönmeye direnç kazanmasına katkı verebilir; ancak eğitsel etik ve öğrencinin ihtiyaçları göz ardı edilmemelidir.
5. Bilişsel Öğrenme Yaklaşımları
Davranışçı açıklamalar görünür uyarıcı ve sonuç ilişkisini öne çıkarırken bilişsel kuramlar **zihinsel temsil, dikkat, bellek, anlam kurma ve problem çözme** süreçlerini vurgular.
Tolman: Bilişsel harita ve gizil öğrenme
Canlı, bir ortamın ilişkilerini **hemen pekiştirme olmadan** öğrenebilir. Ödül olduğunda ortaya çıkan başarılı performans, bilginin daha önce edinilmiş olabileceğini gösterir. Labirentte öğrenilen kısa yol buna örnektir.
Köhler: İçgörüsel öğrenme
Problem parçaları arasındaki ilişkinin bir bütün olarak kavranmasıyla çözüm belirebilir. Şempanzenin kasaları üst üste koyarak muza ulaşması klasik örnektir. İçgörü, yalnız rastgele deneme tekrarıyla eşitlenmez.
Ausubel: Anlamlı öğrenme
Yeni bilgiler ön bilgilerle **anlamlı ve mantıklı ilişki** kurularak öğrenildiğinde daha düzenli bir bilişsel yapı oluşur. **Ön organize edici**, yeni içeriğin temel kavramlarını önceden çerçeveleyerek öğrenciye bağlantı zemini sunabilir. Basit bir özetle aynı şey değildir; **üst düzey ilişki çerçevesi** işlevi önemlidir.
Piaget: Özümseme ve uyumsama
- **Özümseme:** Yeni yaşantıyı mevcut şemaya uydurarak anlama.
- **Uyumsama:** Yeni yaşantı mevcut şemaya sığmıyorsa şemayı yeniden düzenleme.
Örneğin öğrenci 'paydası büyüyen kesir daha büyüktür' düşüncesini 1/2 ve 1/4 karşılaştırmasından sonra değiştirdiğinde **uyumsama** vardır. Eski şemayı değiştirmeden uygun bir yeni örneği içine alması **özümseme**dir.
6. Bilgiyi İşleme ve Bellek
Bilgi işleme yaklaşımında uyaranlar öncelikle duyusal kayıttan geçer; seçilen bilgi **dikkat** ve işleme süreçleriyle çalışma belleğinde ele alınır, anlamlandırma ve kodlamayla uzun süreli belleğe ilişkilendirilebilir.
| Sistem/işlem | İşlev | Öğretimsel örnek | | --- | --- | --- | | **Duyusal kayıt** | Çok kısa süreli duyusal iz | Bir görselin anlık izi | | **Çalışma belleği** | Bilgiyi geçici tutup üzerinde işlem | Problem adımlarını zihinde yürütme | | **Uzun süreli bellek** | Bilgi ve becerilerin kalıcı örgütlenmesi | Kavram ağı, otomatikleşmiş işlem | | **Kodlama** | Bilgiyi işlenebilir/anlamlı temsile dönüştürme | Şema, kavram eşleştirme | | **Geri getirme** | Kaydedilen bilgiye erişme | Kaynağa bakmadan yanıtı hatırlama |
Belleği güçlendiren öğrenme stratejileri
- **Anlamlandırma:** Yeni kavramı bildiği örnekle ilişkilendirme; niçin böyle olduğunu açıklama.
- **Örgütleme:** Kavram haritası, sınıflandırma, karşılaştırma tablosu.
- **Geri getirme alıştırması:** Okunanı kapatıp hatırlamaya çalışma; ardından doğru geri bildirim.
- **Aralıklı çalışma:** Çalışmayı tek oturumda sıkıştırmak yerine günlere yayma.
- **Üstbiliş:** Stratejiyi seçme, çalışırken ilerlemeyi izleme, sonuçta değerlendirme.
- **Bilişsel yükü düzenleme:** Gereksiz animasyon ve dikkat dağıtıcı bilgiyi azaltma; gerekli problem karmaşıklığını hedef uğruna anlamsızca ortadan kaldırmama.
**İçsel bilişsel yük**, konunun öğelerinin etkileşimi ve öğrencinin ön bilgisiyle ilişkilidir. **Dışsal yük**, bilginin gereksiz biçimde sunulmasıyla artabilir. Öğretmen sunumun dışsal yükünü azaltabilir, ön bilgiyi destekleyerek içsel yükün yönetimini kolaylaştırabilir.
Unutma, ket vurma ve aktarım
- **İleriye ket vurma:** Eski öğrenmenin yeni bilgiyi hatırlamayı/öğrenmeyi zorlaştırması. Eski parolayı düşündüğü için yeni parolayı karıştırma.
- **Geriye ket vurma:** Yeni öğrenmenin eski bilgiyi hatırlamayı zorlaştırması. Yeni numarayı öğrenince eski numarayı karıştırma.
- **Olumlu aktarım:** Eskinin yeniyi kolaylaştırması. Grafiği yorumlamanın bilimsel veri okumaya katkısı.
- **Olumsuz aktarım:** Eskinin yeniyi zorlaştırması. Değişen klavye düzeninde eski tuş alışkanlığına dönme.
Ket vurma terimleri daha çok **bellek girişimine**, aktarım ise daha geniş anlamda **ön öğrenmenin sonraki göreve etkisine** odaklanır. Aynı yaşantı, sorudaki vurguya bağlı olarak ikisiyle de ilişkilendirilebilir.
7. Bandura: Sosyal Bilişsel Öğrenme
Sosyal bilişsel kuramda birey yalnız doğrudan pekiştirmeyle değil, **başka bir kişinin davranışını ve sonucunu gözleyerek** de öğrenebilir.
- **Dikkat:** Modelin ilgili davranışını fark etme.
- **Hatırda tutma:** Gözlenen davranışı sembolik/bilişsel biçimde kodlama.
- **Davranışı üretme:** Gözlenen örüntüyü uygulayabilecek beceriye sahip olma.
- **Güdülenme:** Davranışı sergilemeye istek ve uygun koşullar.
- **Model alma:** Başkasının davranışını örnek alarak benzer tepki geliştirme.
- **Dolaylı pekiştirme:** Model ödül aldığında gözlemcinin o davranışı yapma eğiliminin artması.
- **Dolaylı ceza:** Modelin olumsuz sonuç yaşamasını gören gözlemcinin davranışı sergileme eğiliminin azalması.
- **Öz yeterlik:** Belirli görevi başarabileceğine ilişkin inanç; genel özgüvenden daha göreve özgüdür.
- **Karşılıklı belirleyicilik:** Kişisel özellikler, davranış ve çevrenin karşılıklı etkileşimi.
Öz yeterliği desteklemek için **başarılabilir görevlerde doğrudan ustalık yaşantıları**, uygun model, anlamlı dönüt ve kaygıyı yönetilebilir tutan öğrenme koşulları kullanılabilir.
8. Öğrenme Kuramlarını Senaryoda Karşılaştırma
| Soru kökündeki belirgin işaret | Öncelikli yaklaşım | | --- | --- | | Nötr uyaran + doğal uyaran eşleştirmesi | Klasik koşullanma | | Davranış sonrası sonuçla artma veya azalma | Edimsel koşullanma | | Başkasını gözleyip taklit etme | Sosyal bilişsel öğrenme | | Pekiştirme olmadan çevrenin zihinsel haritası | Tolman/gizil öğrenme | | Problem ilişkilerini birden kavrayarak çözme | Köhler/içgörü | | Yeni bilgiyi ön bilgiyle ilişkilendirme | Ausubel/anlamlı öğrenme | | Şemanın değişmesi veya korunarak kullanılması | Piaget/uyumsama–özümseme | | Bilgi işleme, dikkat, kodlama, bellek | Bilişsel bilgi işleme |
Sık Karıştırılan Noktalar
- **Olumsuz pekiştirme – ceza:** Birincisi davranışı artırır; ceza davranışı azaltır.
- **Olumlu – olumsuz:** İyi/kötü değil, ekleme/çıkarma.
- **Klasik – edimsel:** Uyaranlar arası çağrışım – davranış ile sonuç ilişkisi.
- **Genelleme – ayırt etme:** Benzer uyarana aynı tepki – farklı anlamını öğrenme.
- **Gölgeleme – bloklama:** Aynı anda iki uyarıcıdan birinin baskınlığı – önceden öğrenilmiş işaretin yeniyi engellemesi.
- **Sabit oran – sabit aralık:** Davranış sayısı – geçen zaman.
- **Şekillendirme – zincirleme:** Tek tepkinin yaklaşan biçimleri – ayrı basamakların sıralanması.
- **Kaçma – kaçınma:** Uyarıcı başladıktan sonra – başlamadan önce.
- **Gizil öğrenme – performans:** Bilgi edinilmiş olsa da sonuçları daha sonra görünür olabilir.
- **Öz yeterlik – genel öz saygı:** Göreve özgü yeterlik inancı – genel değer algısı.
- **Özümseme – uyumsama:** Şemayı koruyarak anlamlandırma – şemayı değiştirme.
- **İleriye – geriye ket vurma:** Eski yeniyi – yeni eskiyi engeller.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- Soruda hedef davranışın **arttığı mı azaldığı mı** belirtilmiş, işaretle.
- Davranışın **öncesindeki uyarıcı** ile **sonrasındaki sonuç** ayrımını yap.
- Uyaran eklenmiş mi kaldırılmış mı ve davranışın sıklığı nasıl değişmiş, tabloya dök.
- Tarife sorularında **sayma (oran)** ve **zaman (aralık)** kelimelerini bul.
- Model varsa davranışı izleyenin **dikkat–hatırda tutma–üretme–güdülenme** basamaklarını ayır.
- Bellek/aktarım sorularında **hangi öğrenme önce, hangisi sonra** sorusuyla etki yönünü saptayarak kavramı seç.
Konu Özeti
Öğrenme yaşantıya bağlı görece kalıcı değişimdir. **Pavlov** uyaranlar arasında öğrenilen ilişkiyi; **Skinner** davranış ile sonuç ilişkisini; **Bandura** model, gözlem ve öz yeterliği; **Tolman** bilişsel harita ile gizil öğrenmeyi; **Köhler** içgörüyü; **Ausubel** anlamlı ilişki kurmayı; bilişsel bilgi işleme yaklaşımı ise dikkat, kodlama, bellek ve geri getirmeyi vurgular.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- Bir senaryoda koşulsuz/koşullu uyarıcıyı ve tepkiyi ayrı ayrı bulabiliyorum.
- Pekiştirme ile cezayı davranış üzerindeki etkisine göre ayırabiliyorum.
- Davranış sonucu ekleme/çıkarma durumuna göre dört işlemi sınıflandırabiliyorum.
- Oran/aralık ve sabit/değişken tarifeyi karıştırmıyorum.
- Şekillendirme, zincirleme, genelleme, ayırt etme ve sönmeyi ayırt edebiliyorum.
- Tolman, Köhler, Ausubel ve Bandura'nın farklı vurgu noktalarını açıklayabiliyorum.
- Öğrenme ile anlık performans ve olgunlaşma farkını açıklayabiliyorum.
- İleriye/geriye ket vurma ile olumlu/olumsuz aktarımı örneklerde belirleyebiliyorum.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
MEB-AGS Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi Öğrenme Psikolojisi - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
MEB-AGS Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi Öğrenme Psikolojisi - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
MEB-AGS Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi Öğrenme Psikolojisi - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
MEB-AGS Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi Öğrenme Psikolojisi - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene