Konu Anlatımı / Ders Notu
MSÜ Türkçe Cümle Türleri Konu Anlatımı
Yüklemin türüne, yerine, anlama ve yapıya göre cümle türleri.
Cümle Türleri — Konu Anlatımı
Öğrenme Hedefi
MSÜ Türkçe sorularında cümleyi yüklemin türüne, yüklemin yerine, anlamına ve yapısına göre doğru sınıflandırmak; bir cümlenin birden fazla özelliğini aynı anda görebilmek.
1. Dört Ayrı Sınıflandırma Ölçütü
Bir cümle, dört ayrı yönden değerlendirilir: 1) Yüklemin türüne göre isim veya fiil; 2) yüklemin yerine göre kurallı, devrik veya eksiltili; 3) anlamına göre olumlu, olumsuz, soru, ünlem; 4) yapısına göre basit, birleşik, sıralı veya bağlı. Bir cümle aynı anda örneğin isim, devrik ve olumlu olabilir.
2. Yüklemin Türüne Göre: İsim ve Fiil Cümlesi
Fiil cümlesinde yüklem çekimli eylemdir: “Çocuklar oynuyor”, “Kuşlar uçtu”. İsim cümlesinde yüklem isim, sıfat veya başka ad soylu sözden oluşur; ek-fiil açık veya sıfır olabilir: “Bu kitap güzel”, “Hava serindi”, “Oda oldukça geniş”. “Güzelmiş” gibi ad soylu sözcük ek-fiille yüklem olabilir.
3. Yüklemin Yerine Göre: Kurallı, Devrik, Eksiltili
Yüklem sonda ise kurallı: “Çocuk eve döndü”. Yüklem sonda değilse devrik: “Döndü sonunda çocuk”. Açık bir yüklem kullanılmadan sözün yargısı bağlamdan tamamlanıyorsa eksiltili: “Bir yanda deniz, öte yanda dağlar...” Devrik cümlede yüklem vardır; eksiltilide yüklemin söylenmediği yapı vardır.
4. Anlamına Göre: Olumlu ve Olumsuz
Bir işin yapıldığı veya durumun var olduğu bildiriliyorsa olumlu: “Geldi”, “Hava güneşli”. Eylemin yapılmadığı ya da durumun bulunmadığı bildiriliyorsa olumsuz: “Gelmedi”, “Bu kalem benim değil”, “Kimse gelmedi”. İsim cümlelerinde değil/yok; fiil cümlelerinde -ma/-me olumsuzluk kurabilir.
5. Biçim–Anlam Farkı
“Ne aradı ne sordu” cümlesinde iki yüklem de olumlu biçimdedir ama “ne... ne...” yapısı her iki işin gerçekleşmediğini ifade ettiği için cümle anlamca olumsuzdur. “Seni sevmiyor değilim” ifadesinde çift olumsuzluk anlamı olumluya çevirir. İşaretlemeden önce yalnız eklere değil, tüm yargının anlamına bak.
6. Soru ve Ünlem Cümleleri
Bilgi istemek için kurulan yapı soru cümlesidir: “Gelecek misin?”, “Ne zaman geldin?”, “Bu nasıl oldu?” Soru edatı şart değildir; soru sözcüğü de yeterlidir. Şaşkınlık, sevinç, öfke veya beğeni gibi duyguların güçlü anlatımı ünlemdir: “Ne güzel bir gün!” “Ne” sözcüğü her zaman soru kurmaz; bağlam ve amaç belirleyicidir.
7. Yapısına Göre: Basit Cümle
Basit cümlede tek temel yargı ve tek çekimli yüklem bulunur; fiilimsiyle kurulan yan yargı da yoktur: “Çocuk uyudu”, “Mert sabah geldi”. İki çekimli yüklemin bulunması, yapıyı basit olmaktan çıkarır. “Çocuk uyanınca dışarı çıktı” sözünde uyanınca zarf-fiili ayrıca yan yargı oluşturur.
8. Fiilimsiyle Kurulan Yan Yapılar
“Koşan çocuk düştü”, “Sınav bitince salon boşaldı”, “Havanın soğuk olduğunu anladım” gibi cümlelerde sıfat-fiil, zarf-fiil veya adlaşmış fiilimsi bulunan gruplar yan yargı oluşturur. Geleneksel okul dil bilgisi anlatımlarında bunlar girişik birleşik cümle başlığında ele alınabilir. Sorudaki sınıflandırma yaklaşımını kontrol et; fiilimsi tek başına ayrı çekimli yüklem değildir.
9. Şartlı, Ki’li ve İç İçe Birleşik Cümle
Şartlı birleşik: “Çalışırsan başarırsın”; şart eki (-sa/-se) yan yargı kurar. Ki’li birleşik: “Duydum ki sınav ertelenmiş”; “ki” ile yan yargı bağlanır. İç içe birleşik: “Öğretmen ‘Yarın sınav var’ dedi”; doğrudan alıntı kendi cümlesini temel yüklemin içinde taşır.
10. Sıralı ve Bağlı Cümle
Birden fazla çekimli yargı bağlaç olmadan virgül veya noktalı virgülle sıralanırsa sıralı cümle olur: “Deniz duruldu, rüzgâr kesildi.” Ögelerden en az biri ortaksa bağımlı sıralı: “Ece geldi, çantasını bıraktı” (Ece ortak özne). Ortak öge yoksa bağımsız sıralı: “Yağmur durdu, güneş açtı.” Yargılar “ve, ama, fakat” gibi bağlaçlarla bağlanırsa bağlı cümle: “Yağmur yağdı ama maç sürdü.”
Sık Karıştırılan Noktalar
- Yüklem baştaysa devrik; yüklem hiç söylenmemişse eksiltili.
- “Ne güzel bir gün!” gerçek soru değil, ünlem anlatımıdır.
- “Ne aradı ne sordu” biçimce olumlu, anlamca olumsuzdur.
- “Seni sevmiyor değilim” çift olumsuzlukla olumlu anlam taşır.
- “Çalışırsan” şartlı yan yargı, “çalışan” sıfat-fiildir.
- “Ve/ama” bağlacıyla bağlanan iki yargı bağlı; virgülle yan yana gelen iki yargı sıralıdır.
- Sıralı cümlede ortak özne varsa bağımlı, yoksa bağımsızdır.
- Fiilimsi ile çekimli fiil aynı şey değildir.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- Çekimli yüklemleri belirleyip sayılarını not et.
- Yüklem ad soylu mu, fiil mi?
- Yüklem sonda mı, ortada mı, yok mu?
- Olumlu/olumsuz kararını tüm anlam üzerinden ver.
- Mi soru edatı veya soru sözcüğü gerçek bilgi istemek için mi kullanılmış?
- Heyecan, şaşkınlık, beğeni varsa ünlem olasılığını kontrol et.
- Birden çok yargı varsa virgül/noktalı virgül mü, bağlaç mı var?
- Koşul, ki veya doğrudan alıntı var mı bak.
- Sıralı yapıda ortak özneyi/ögeyi araştır.
- Fiilimsi bulunuyorsa çekimli yüklemle karıştırma.
Konu Özeti
- Yükleme göre: isim / fiil.
- Yüklemin yerine göre: kurallı / devrik / eksiltili.
- Anlamına göre: olumlu / olumsuz / soru / ünlem.
- Yapısına göre: basit / birleşik / sıralı / bağlı.
- Birleşik yapı: şartlı, ki’li, iç içe, fiilimsili.
- Sıralı: öge ortaksa bağımlı, ortak değilse bağımsız.
- Yüklem olumlu biçimdeyken tüm yargı olumsuz olabilir.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- İsim ve fiil cümlelerini yükleme göre ayırabilmelisin.
- Kurallı, devrik ve eksiltili cümleleri tanıyabilmelisin.
- Anlamca olumlu ve olumsuzluğu biçimden ayrı değerlendirebilmelisin.
- Gerçek soru ile ünlemi ayırabilmelisin.
- Basit, sıralı, bağlı ve birleşik yapıları tanıyabilmelisin.
- Bağımlı sıralı cümlelerde ortak ögeyi gösterebilmelisin.
- Şart, ki, alıntı ve fiilimsili yan yapıları bulabilmelisin.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
MSÜ Türkçe Cümle Türleri - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
MSÜ Türkçe Cümle Türleri - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
MSÜ Türkçe Cümle Türleri - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
MSÜ Türkçe Cümle Türleri - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene