Konu Anlatımı / Ders Notu

MSÜ Türkçe Fiiller ve Ek-Fiil Konu Anlatımı

Fiil kipleri, kişi ekleri, olumsuzluk, ek-fiil ve birleşik zaman.

Fiiller ve Ek-Fiil — Konu Anlatımı

Öğrenme Hedefi

MSÜ Türkçe sorularında çekimli fiilin kipini, zamanını ve kişisini belirlemek; ek-fiilin ad soylu yüklemlerdeki görevini fiillerde birleşik zaman kurma görevinden ayırmak.

1. Fiil ve Çekimli Fiil

Fiiller iş, oluş veya hareket bildirir: yaz-, büyü-, yürü-. Çekimli fiil kip ve kişi özellikleri kazanarak yargı kurabilir: “Yazdım”, “gideriz”, “gelmelisin”. “Yazmak” gibi isim-fiil biçimleri kendi başlarına kip ve kişiyle çekimlenmiş değildir.

2. Haber Kipleri

Görülen geçmiş zaman (-dı/-di/-du/-dü, -tı/-ti/-tu/-tü): geldi. Öğrenilen geçmiş zaman (-mış/-miş/-muş/-müş): gelmiş. Şimdiki zaman (-yor): geliyor. Gelecek zaman (-acak/-ecek): gelecek. Geniş zaman (-r/-ar/-er/-ır/-ir): gelir. Haber kipleri eylemin zamanına veya genelliğine ilişkin bilgi verir.

3. Dilek Kipleri

Gereklilik (-malı/-meli): gelmeli. Şart/dilek-koşul (-sa/-se): gelse. İstek (-a/-e, kişi ekleriyle): gidelim, geleyim. Emir: gel, gelsin, gelin. İstek ve emir çekimlerini yalnızca cümledeki duyguya göre değil biçimlerine göre de değerlendir.

4. Kişi Ekleri

Çekimli fiil, eylemi yapan kişinin tekil veya çoğul olduğunu gösterebilir. “Geldim” birinci tekil, “geldin” ikinci tekil, “geldi” üçüncü tekil, “geldik” birinci çoğul, “geldiniz” ikinci çoğul, “geldiler” üçüncü çoğuldur. Üçüncü tekilde her zaman açık bir kişi eki görülmeyebilir.

5. Olumlu, Olumsuz ve Soru Çekimleri

“Geldim” olumlu, “gelmedim” olumsuz (-ma/-me), “Geldim mi?” soru edatıyla kurulmuştur. Soru edatı mı/mi/mu/mü ayrı yazılır. “Yazmak” isim-fiildir; tek başına haber veya dilek kipinin çekimi değildir.

6. Ek-Fiilin Birinci Görevi: Ad Soylu Sözcükleri Yüklem Yapma

İsim veya sıfat gibi ad soylu sözcükler ek-fiille yüklem olabilir. Geçmiş (-idi): “Hava serindi.” Rivayet (-imiş): “Hava serinmiş.” Şart (-ise): “Hava serinse…” Bildirme/geniş zaman (-dir): “Hava serindir.” Şart biçimi çoğu kez başka bir yargıya bağlanır.

7. Ek-Fiilin İkinci Görevi: Birleşik Zaman Kurma

Ek-fiil daha önce kip eki almış fiile eklenerek hikâye (-idi), rivayet (-imiş) veya şart (-ise) biçimlerini oluşturur. “Geliyordu” = şimdiki zamanın hikâyesi, “gelecekmiş” = gelecek zamanın rivayeti, “gelirse” = geniş zamanın şartıdır.

8. Hikâye, Rivayet ve Şart Birleşik Çekimleri

Hikâye: gidiyordu (şimdiki zamanın hikâyesi), gidecekti (gelecek zamanın hikâyesi), gelmişti (öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi), gelmeliydi (gereklilik kipinin hikâyesi). Rivayet: gidiyormuş (şimdiki zamanın rivayeti), gidecekmiş (gelecek zamanın rivayeti), gelirmiş (geniş zamanın rivayeti), okumalıymış (gereklilik kipinin rivayeti). Şart: gelirse (geniş zamanın şartı), gelecekse (gelecek zamanın şartı), geliyorsa (şimdiki zamanın şartı).

9. Ek-Fiilin Görevini Cümlede Bulma

“Hava soğuktu”da soğuk sıfattır; ek-fiil ad soylu sözcüğü yüklem yapar. “Yağmur yağıyordu”da yağ- fiildir ve -yor şimdiki zaman eki almıştır; -idi ek-fiili bunun üzerine gelerek birleşik zaman oluşturur.

10. Geniş Zamanın Anlamı

“Her hafta yürürüz”de tekrar eden alışkanlık, “Su sıfır derecede donar”da genel geçer durum bildirilebilir. Geniş zaman bazen geleceğe de uzanabilir; kesin karar için fiilin çekimine ve bağlama birlikte bak.

Sık Karıştırılan Noktalar

  1. Gelse = yalın şart; gelirse = geniş zamanın şartı.
  2. Geliyordu = şimdiki zamanın hikâyesi; geliyor = şimdiki zaman.
  3. Hava soğuktu = ad soylu yüklem; yağmur yağıyordu = birleşik zamanlı fiil.
  4. Gelecekmiş = gelecek zamanın rivayeti; gelmişti = öğrenilen geçmişin hikâyesi.
  5. Gelmek = isim-fiil; geldi = çekimli fiil.
  6. Gelmemişsiniz = olumsuz öğrenilen geçmiş, ikinci çoğul kişi.
  7. Her gün giderim = alışkanlık bildiren geniş zaman.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

  1. Sorulan sözcüğün yüklem veya çekimli fiil olup olmadığını denetle.
  2. Fiil kökünü ve varsa olumsuzluk ekini ayır.
  3. İlk kip ekini belirle: -yor, -ecek, -miş, -di, -malı, -se vb.
  4. Kipten sonra -idi, -imiş, -ise ek-fiili var mı incele.
  5. Birleşik zaman varsa hikâye/rivayet/şart türünü yaz.
  6. Son kişi ekini tanı; kişi ile zamanı karıştırma.
  7. Ad soylu yüklemse ek-fiilin birinci görevini düşün.
  8. Soru ve olumsuzluk biçimlerini ayrıca kontrol et.

Konu Özeti

  • Haber kipleri: görülen/öğrenilen geçmiş, şimdiki, gelecek, geniş zaman.
  • Dilek kipleri: gereklilik, şart, istek, emir.
  • Fiiller kişi ve olumsuzluk ekleri alabilir.
  • Ek-fiil ad soylu sözcükleri yüklem yapar.
  • Ek-fiil çekimli fiillerde hikâye, rivayet, şart birleşik zamanlarını kurar.
  • İlk kip ekiyle sonraki ek-fiili ayrı ayrı çözümlemek gerekir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

  • Haber ve dilek kiplerini örnek fiillerde tanıyabilmelisin.
  • Kip, kişi ve olumsuzluk eklerini ayırabilmelisin.
  • Birinci/ikinci/üçüncü tekil ve çoğul kişi çekimlerini belirleyebilmelisin.
  • Ad soylu yüklemin ek-fiil almasını birleşik zamanlı fiilden ayırabilmelisin.
  • Hikâye, rivayet ve şart birleşik çekimlerini doğru adlandırabilmelisin.
  • Gelse, gelirse, gelseydi gibi benzer sözcükleri karıştırmamalısın.
  • İsim-fiille çekimli fiil arasındaki farkı gösterebilmelisin.

Bu Üniteyi Pekiştir

Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.

Ders Notu

MSÜ Türkçe Fiiller ve Ek-Fiil Ders Notları

Ünitenin düzenli ve kısa özetini incele.

Ders Notunu Aç
Hızlı Tekrar

MSÜ Türkçe Fiiller ve Ek-Fiil Hızlı Tekrar

Sınav öncesi kritik bilgilerle hızlı tekrar yap.

Hızlı Tekrarı Aç
Kolay

MSÜ Türkçe Fiiller ve Ek-Fiil - Kolay Test

20 soru

Temel kavramları kontrol et

Testi Çöz
Orta

MSÜ Türkçe Fiiller ve Ek-Fiil - Orta Test

20 soru

Bilgini uygulamaya geçir

Testi Çöz
Zor

MSÜ Türkçe Fiiller ve Ek-Fiil - Zor Test

20 soru

Detay ve yorum gücünü ölç

Testi Çöz
Karma

MSÜ Türkçe Fiiller ve Ek-Fiil - Karma Test 1

20 soru

Gerçek sınav temposunda kendini dene

Testi Çöz