Konu Anlatımı / Ders Notu
İlk Türk Devletleri Tarihi Ders Notu
ÖABT Tarih için İlk Türk Devletleri kronolojisi, hükümdarlar, kurumlar, inanç ve kültür özet notları.
İlk Türk Devletleri Tarihi — Ders Notu
Temel Kronoloji
- MÖ 209: Mete, Asya Hunlarının güçlenmesi.
- MS 552: Bumin Kağan, ilk Göktürk Kağanlığı.
- 630–682: Doğu Göktürklerde bağımsızlık kesintisi.
- 682: Kutluk (İlteriş), ikinci Göktürk Kağanlığı.
- VIII. yüzyıl: Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları.
- 751: Talas Savaşı, Abbasî ve Tang Çin mücadelesinde Karluk desteği.
- 840: Kırgız saldırıları sonrası Ötüken Uygur Kağanlığı’nın yıkılışı.
- 922: İtil Bulgarlarında İslam’ın resmî kabulü.
Devlet ve Şahsiyetler
Mete, Hun askeri/siyasi teşkilatı ve MÖ 209 ile anılır. Bumin ilk Göktürkleri kurar; İstemi Yabgu batı kanadında etkin olur. Kutluk ikinci Göktürk siyasi bağımsızlığını yeniden tesis eder. Bilge Kağan hükümdar, Kül Tigin askerî lider, Tonyukuk danışmandır. Yollug Tigin, Kül Tigin ve Bilge Kağan metinlerini hazırlama geleneğiyle anılır. Ötüken Uygurlarının başkenti Ordu-Balık’tır; Bögü Kağan döneminde Maniheizm benimsenmiştir.
Uygurlar ve Diğer Türk Toplulukları
Uygur kültürü 840’ta sona ermez; Turfan, Beşbalık ve Koço gibi şehirli merkezlerde devam eder. Avarlar 626 Konstantinopolis kuşatmasıyla; Hazarlar yönetici seçkinlerde Yahudilikle; Tuna Bulgarları Balkanlarda Hristiyanlaşma/Slavlaşmayla; İtil Bulgarları 922’de İslamlaşmayla ilişkilidir. Karlukların Talas’ta Abbasî tarafını desteklemesi önemlidir.
Yönetim ve Kültür Kavramları
Kut: göksel meşruiyet; töre: geleneksel hukuk/düzen; kurultay/toy: siyasi danışma ve görüşme; hatun: hükümdar eşi; yabgu ve şad: yüksek yönetim ve hanedan görevleri. İkili teşkilat geniş ülkenin kanatlar hâlinde yönetilmesini anlatır. Orhun yazıtları Köktürk harfli Türkçe birinci el siyasi ve kültürel kaynaklardır. Gök Tanrı inanç dünyası ve atalar/tasavvur ilişkisi tek bir değişmez din şablonuna indirgenmez.
Kaynak Okuma ve Uyarılar
Hunlar için Çin kayıtları, Göktürkler için Orhun yazıtları, arkeoloji ve komşu kaynaklar birlikte kullanılır. Kaynakların farklı siyasi amaçları bulunabilir. Talas zaferi Türklerin bütününün hemen Müslüman olmasına yol açmış sayılmaz. Uygurları ilk veya tek yerleşik Türk toplumu biçiminde mutlaklaştırmayın. Bir kurganın kültürel aidiyetini tarihleme ve buluntu bağlamıyla değerlendirin.
Kısa Özet
Mete–MÖ 209; Bumin–552; Kutluk–682; Karluk–Talas 751; Uygur–Kırgız 840. Orhun yazıtları ikinci Göktürk dönemidir. Kut hükümdarlık meşruiyeti, töre hukuk, toy danışma, hatun siyasi hanedan unvanıdır. Hazar yönetici çevresinde Yahudilik; İtil Bulgarlarında İslam; Tuna Bulgarlarında Hristiyanlık farklı tarihî süreçlerdir.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
ÖABT Tarih İlk Türk Devletleri Tarihi - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
ÖABT Tarih İlk Türk Devletleri Tarihi - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
ÖABT Tarih İlk Türk Devletleri Tarihi - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
ÖABT Tarih İlk Türk Devletleri Tarihi - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene
Bu notu bu sayfada ücretsiz okuyabilirsin. PDF olarak indirmek Premium üyelere özeldir.