Konu Anlatımı / Ders Notu
Küreselleşen Dünya ve Türkiye Konu Anlatımı
ÖABT Tarih: 1989 sonrası dünya, Türk cumhuriyetleri, Türkiye–AB ilişkileri, bölgesel krizler ve küreselleşme konu anlatımı.
Küreselleşen Dünya ve Türkiye — Konu Anlatımı
Konu Özeti
**Küreselleşme**, mal, hizmet, sermaye, bilgi, teknoloji, insan ve kültürel içeriklerin sınırları aşan dolaşımının artmasıyla toplumların karşılıklı bağımlılığının yoğunlaşmasıdır. **Soğuk Savaş’ın bitişi** dünya siyasetinde önemli kırılma yarattı: **1989 Berlin Duvarı**, **1990 Almanya’nın birleşmesi**, **1991 Varşova Paktı ve SSCB’nin dağılması**. Türkiye için bu süreç **Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlığı**, **1992 TİKA**, **1992 Karadeniz Ekonomik İşbirliği (KEİ)** ve **1993 TÜRKSOY** gibi işbirliği imkânları getirdi. **1992 imzalanan, 1993 yürürlüğe giren Maastricht Antlaşması** Avrupa Birliğini kurdu; **1995 DTÖ**, küresel ticaret ilişkilerinde yeni kurumsal aşamadır. Türkiye–AB çizgisi **1987 tam üyelik başvurusu → 1995 Gümrük Birliği kararı → 1996 yürürlük → 1999 Helsinki adaylığı → 2005 müzakereler** biçiminde öğrenilmelidir. Küreselleşme çatışmaları bitirmedi: **1990–1991 Körfez**, **1992–1995 Bosna**, **1999 Kosova**, **2001 11 Eylül**, **2003 Irak**, **2008 küresel finans krizi** başlıca sınav odaklarıdır.
Soğuk Savaş’ın Sona Ermesi
**Mihail Gorbaçov** döneminde Sovyetler Birliği, ekonomik ve siyasal sorunlarına çözüm bulmak üzere reform girişimlerinde bulundu. **Glasnost = açıklık**, **perestroyka = yeniden yapılanma**. 1989’da Doğu Avrupa’da rejimler değişmeye başladı. **9 Kasım 1989 Berlin Duvarı’nın açılması**, iki kutuplu düzenin çözülmesinin sembolü oldu. **3 Ekim 1990’da Doğu ve Batı Almanya birleşti**. **1991’de Varşova Paktı sona erdi**; aynı yılın sonunda **SSCB dağıldı**. Böylece bağımsız devletler ortaya çıktı ve Soğuk Savaş’ın klasik ABD–SSCB iki kutuplu düzeni sona erdi. Ancak NATO, BM ve çeşitli uluslararası örgütler varlıklarını sürdürdü. Sınır meseleleri, etnik çatışmalar, bölgesel güvenlik sorunları ve büyük güç rekabeti tamamen ortadan kalkmadı. Sorularda “Soğuk Savaş bitti = bütün çatışmalar bitti” yargısını ele.
Türk Cumhuriyetlerinin Bağımsızlığı ve Türkiye
1991’de SSCB’nin dağılması, **Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan** gibi bağımsız Türk cumhuriyetleriyle Türkiye arasında devletler düzeyinde çok yönlü ilişkileri artırdı. **Türkiye 9 Kasım 1991’de Azerbaycan’ı tanıyan ilk devlet oldu**; diplomatik ilişkiler 1992’de kuruldu. Türkiye bu ülkelerle eğitim, ekonomi, enerji, diplomasi, kalkınma ve kültür alanlarında işbirliğine yöneldi. **1992’de kurulan TİKA**, kalkınma/teknik işbirliği ve koordinasyon; **1993’te kurulan TÜRKSOY**, Türk dünyasının ortak kültür, dil ve sanat mirasının korunması ve tanıtılması alanında çalışır. **TİKA ile TÜRKSOY’un kuruluş yıllarını ve görevlerini yer değiştirme.** TİKA ve TÜRKSOY tek bir devlet ya da askerî ittifak kurmayı amaçlamaz. Bölgesel ekonomik kurumlarla kültürel kurumları da ayrı tut.
Karadeniz Ekonomik İşbirliği (KEİ)
**Türkiye’nin öncülüğündeki 25 Haziran 1992 İstanbul Zirvesi** ile Karadeniz Ekonomik İşbirliği süreci başlatıldı. Amaç, Karadeniz havzasındaki ülkeler arasında ekonomik ilişkiler, ticaret, ulaşım ve işbirliğini geliştirmekti. KEİ’nin **daimi sekretaryası İstanbul’dadır**; **1999’da KEİ Şartı’nın yürürlüğe girmesiyle örgüt niteliği kurumsallaştı**. **1992 girişim ve 1999 örgütleşme** ayrımı özellikle ileri düzey sorularda önemlidir. KEİ bir NATO askerî kolu, AB’nin adaylık komitesi veya yalnız Türk kültür kurumundan ibaret değildir. Üyelerin ortak bölgesel ekonomik çıkarlarına odaklanır.
Avrupa’da Bütünleşme: Maastricht ve AB
**Maastricht (Avrupa Birliği) Antlaşması 7 Şubat 1992’de imzalandı**, **1 Kasım 1993’te yürürlüğe girdi**. Avrupa Birliği bu antlaşmayla kuruldu. Avrupa Ekonomik Topluluğu daha önceki bir bütünleşme aşamasıdır. Maastricht, ekonomik bütünleşmenin ötesinde siyasi işbirliğini genişletti. “1992’de imzalanma” ile “1993’te hukuken yürürlüğe girme”yi ayrı öğren. Bir ülkenin AB ile ticaret yapması veya gümrük birliğine katılması, otomatik AB üyeliği anlamına gelmez. **1995’te DTÖ’nün kurulması** ise AB’nin kuruluşundan farklıdır ve küresel ticaret sistemine ilişkindir.
DTÖ ve Küresel Ekonomi
**GATT** (Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşması), savaş sonrası çok taraflı ticaret kurallarının tarihsel çerçevesini oluşturdu. **Uruguay Turu görüşmeleri** sonrasında **1 Ocak 1995’te Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ/WTO) kuruldu**. DTÖ ticaret anlaşmalarının uygulanması ve üyeler arasındaki ticari uyuşmazlık süreçleriyle ilgilenir. **DTÖ’nün kurulması bütün ülkelerde bütün gümrüklerin sıfırlandığı anlamına gelmez.** Sınır aşan mal ve sermaye hareketleri, lojistik, internet ve iletişim teknolojileri küresel bütünleşmeyi güçlendirirken kırılganlıkların da hızla yayılmasına imkân tanır. Ekonomik küreselleşme ile siyasi ve kültürel küreselleşme, birbirleriyle bağlantılı fakat farklı boyutlardır.
Türkiye’nin Avrupa Birliği Yolculuğu
Türkiye–AET ilişkileri **1963 Ankara Anlaşması** ve **1970 Katma Protokolü** gibi daha eski aşamalara dayanır. Yeni dönemde **14 Nisan 1987** tam üyelik başvurusu yapıldı. **6 Mart 1995 Ortaklık Konseyi 1/95 sayılı Gümrük Birliği Kararı** kabul edildi. **1 Ocak 1996** itibarıyla gümrük birliği uygulamaya girdi; kapsamı ağırlıkla **sanayi ürünleri ve işlenmiş tarım ürünleri** üzerindedir, hizmetlerin veya bütün tarım ürünlerinin tam serbestleşmesi değildir. **10–11 Aralık 1999 Helsinki Avrupa Konseyi Zirvesi** Türkiye’nin **aday ülke statüsünü tescil etti**. **3 Ekim 2005** katılım **müzakereleri başladı**. Bu aşamalardan hiçbiri tek başına “Türkiye AB’ye tam üye oldu” anlamına gelmez. **Adaylık = statü**, **müzakere = görüşme süreci**, **tam üyelik = ayrı katılım ve onay süreci**. Sınavda yıl kadar aşamanın hukukî niteliğine de dikkat et.
Bölgesel Çatışmalar: Körfez, Bosna ve Kosova
**2 Ağustos 1990’da Irak Kuveyt’i işgal etti**. **1991 Körfez Savaşı**, koalisyon güçlerinin Irak’ı Kuveyt’ten çıkarmak için düzenlediği harekâtla bağlantılıdır. Türkiye sınır güvenliği, ekonomik ve insani sonuçlardan etkilendi. **1992–1995 Bosna-Hersek Savaşı**, Yugoslavya’nın çözülmesi sürecindeki çatışmalardandır; **1995 Dayton Barış Antlaşması** savaşın sona ermesini sağladı. **1999 Kosova krizi ve NATO müdahalesi**, Dayton’dan farklı bir olaydır. **1991 Körfez Savaşı** ile **2003 Irak Savaşı** da farklı tarihsel ve siyasi bağlamlardadır. 1990’larda “Soğuk Savaş bitti, dolayısıyla savaş kalmadı” sonucu çıkarılamaz.
11 Eylül, Afganistan ve Irak
**11 Eylül 2001 saldırıları**, ABD ve dünyada güvenlik politikalarını etkiledi. **2001 Afganistan müdahalesi** ve **2003 ABD öncülüğündeki Irak müdahalesi** farklı olaylardır. Afganistan müdahalesi 11 Eylül sonrasındaki terörle mücadele gündemiyle ilişkilidir. **2003 Irak Savaşı’nı 1991 Körfez Savaşı’yla aynı sayma.** Güvenlik, uluslararası meşruiyet ve bölgesel istikrar tartışmaları bu dönemde yoğunlaştı. Türkiye için savaşların göç, sınır güvenliği ve bölgesel siyaset sonuçları önem kazandı.
2004 Kıbrıs Referandumları ve AB Genişlemesi
**24 Nisan 2004’te BM Annan Planı adanın iki tarafında ayrı halkoylamalarına sunuldu.** Kıbrıs Türk tarafında **yaklaşık %65 kabul**, Kıbrıs Rum tarafında **yaklaşık %76 ret** sonucu çıktı; plan iki toplumda birlikte kabul edilmediği için uygulanmadı. **1 Mayıs 2004’te Kıbrıs Cumhuriyeti AB’ye katıldı**. Bu gelişme Türkiye’nin aynı gün AB’ye tam üye olması demek değildir. Sorularda “iki tarafta da evet çıktı”, “plan yürürlüğe girdi” ve “Türkiye 2004’te AB üyesi oldu” önermeleri yanlıştır. Referandum ve genişleme farklı hukukî süreçlerdir.
2008 Küresel Finans Krizi ve Küresel Risk
**2007’de ABD konut kredisi piyasasında belirginleşen sorunlar, 2008’de bankacılık/finans piyasalarında geniş çaplı bir krize dönüştü.** Finans kurumları ve uluslararası kredi, sermaye ve ticaret ağları üzerinden sorun başka ülkelere de yayıldı. **1973 petrol krizi** enerji arz/fiyat şokuyla, **2008 krizi** ise finans ve kredi sistemiyle ilişkilidir. Küresel ticaret ve iletişim ağları ekonomik fırsatlar sunarken krizlerin bulaşmasını da hızlandırabilir. Bu nedenle küreselleşmeyi yalnız ekonomik büyüme, huzur veya sınırların tümüyle kalkması olarak tanımlamak hatalıdır.
Sık Karıştırılan Noktalar
- **Glasnost = açıklık**, **perestroyka = yeniden yapılanma**.
- **1989 Berlin Duvarı**, **1990 Almanya’nın birleşmesi**, **1991 SSCB’nin dağılması** farklı olaylardır.
- **1992 TİKA** (kalkınma işbirliği), **1993 TÜRKSOY** (kültür), **1992 KEİ** (Karadeniz ekonomik işbirliği).
- **1992 Maastricht imza**, **1993 yürürlük ve AB kuruluşu**.
- **1995 DTÖ**, GATT’ın devamındaki kurumsal ticaret çerçevesidir; AB’nin kendisi değildir.
- **1987 başvuru**, **1995 Gümrük Birliği kararı**, **1996 uygulama**, **1999 adaylık**, **2005 müzakere**.
- **1990 Irak’ın Kuveyt’i işgali → 1991 Körfez Savaşı**, **2003 Irak Savaşı** ayrı.
- **1995 Dayton Bosna**, **1999 NATO Kosova**.
- **2004 Annan Planı: Türk tarafı evet, Rum tarafı hayır**; **2004 Kıbrıs Cumhuriyeti AB’ye katıldı**.
- **1973 enerji/petrol şoku**, **2008 küresel kredi/finans şoku**.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
Soru kökündeki kavramı önce sınıflandır: **Soğuk Savaş’ın sonu**, **Türk dünyası kurumları**, **Avrupa bütünleşmesi/Türkiye–AB**, **bölgesel savaş**, **küresel ekonomik kriz**. Sonra **tarih–kurum–işlev–hukukî aşama** eşleştirmesi yap. **1989/1990/1991** aynı olay değildir. **KEİ/TİKA/TÜRKSOY** birbirinden farklı kurumlar ve amaçlardır. **Maastricht** Avrupa Birliği’nin kurucu antlaşmasıdır; **DTÖ** dünya ticaret örgütüdür. Türkiye–AB sorularında **karar ile uygulamayı (1995/1996)**, **adaylık ile müzakereyi (1999/2005)** ayır. **Kıbrıs Annan Planı** sorusunda iki tarafın oylarının zıt sonuç verdiğini; **Körfez/Irak** sorusunda 1991/2003 farkını unutma. Aşırı genellemelere (“bütün savaşlar bitti”, “her sınır kaldırıldı”, “adaylık tam üyeliktir”) dikkat et.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- **1989–1990–1991** siyasal dönüşümünü kronolojik anlatabilmelisin.
- Glasnost ve perestroyka kavramlarını ayırabilmelisin.
- SSCB sonrası Türk cumhuriyetleriyle Türkiye’nin ilişkilerini açıklayabilmelisin.
- **KEİ, TİKA ve TÜRKSOY** görev ve kuruluş yıllarını karşılaştırabilmelisin.
- **1992 Maastricht imza / 1993 yürürlük**, **1995 DTÖ** tarihlerini eşleştirebilmelisin.
- **1987, 1995, 1996, 1999, 2005** Türkiye–AB sırasını doğru kurabilmelisin.
- **1991 Körfez, 1995 Dayton, 1999 Kosova, 2003 Irak** gelişmelerini ayırabilmelisin.
- **2004 Annan referandumları** ile **2004 AB genişlemesi** farkını kavrayabilmelisin.
- **2008 finans krizi** ile **1973 petrol krizi** nedenlerini ayırt edebilmelisin.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
ÖABT Tarih Küreselleşen Dünya ve Türkiye - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
ÖABT Tarih Küreselleşen Dünya ve Türkiye - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
ÖABT Tarih Küreselleşen Dünya ve Türkiye - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
ÖABT Tarih Küreselleşen Dünya ve Türkiye - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene