İlk Örneklerden Günümüze Türkçenin Önemli Sözlükleri Ders Notu

Ders Notu — İlk Örneklerden Günümüze Türkçenin Önemli Sözlükleri

1. Sözlük nedir, niçin tarihî bir kaynaktır?

**Sözlük**, bir dilin söz varlığını kaydederek kelimelerin anlamlarını ve kullanımlarını incelemeyi sağlayan başvuru kaynağıdır. Ders kitabı sözlükleri **dilin ve insanlığın belleği** olarak değerlendirir. Bunun temel nedeni sözlüklerin hem **bugünkü anlamları** hem **geçmiş dönemlerdeki kullanım ve kültür izlerini** gösterebilmesidir. Bir sözlük maddesinde yer alan kelime, atasözü veya örnek kullanım; insanların geçmişte nasıl konuştuğunu, hangi düşünce ve yaşam biçimlerini yansıttığını anlamaya yarayabilir.

**İki tamamlayıcı görev:** (a) Tarihî sözlük, geçmişin söz varlığına, ses ve ağız özelliklerine, kültürel birikimine tanıklık eder. (b) Güncel sözlük, yaşayan dilde kullanılan sözcüklerin anlamlarını, örneklerini ve kimi kaynaklarda doğru söylenişlerini sunar. İkisini “eski işe yaramaz, yeni tek doğrudur” diye karşı karşıya getirmemek gerekir.

2. Türk dilinin ilk sözlüğü – Divanü Lugati’t-Türk

**Yazar:** Kâşgarlı Mahmud. **Başlangıç:** 1072. **Tamamlanma:** 1074. **Sunulduğu kişi:** Halife Muktedî Biemrillah. **Günümüze ulaşan tek nüshayı bulan:** Ali Emiri.

**Hazırlık süreci:** Kâşgarlı Mahmud, Türk topluluklarının yaşadığı şehir ve bölgeleri dolaşmış; **dil, edebiyat, yaşayış ve âdetler** hakkında yaklaşık yirmi yıl malzeme toplamıştır. Bağdat'a geldikten sonra eserini yazmıştır. Yaşamı hakkındaki bazı ayrıntılar kendi eserindeki bilgilerden anlaşılır.

**İki temel amaç:** Türkçenin Arapça kadar zengin olduğunu göstermek; Araplara Türkçe öğretmek. Bu iki amaç birbirini tamamlar, ama aynı şey değildir.

**Kapsam:** Yaklaşık **dokuz bin** söz varlığı; dönemin yazı dilinin kelimeleri ve dil bilgisi kuralları; farklı Türk topluluklarının yazı dili, lehçe ve ağız özellikleri; ses farklılıkları; sözlü edebiyat, yaşayış, âdetler ve kültürel bilgiler. Bu nedenle eser **sözlük + dil bilgisi kitabı + ansiklopedik kaynak** niteliği taşır.

**Eserin adı:** Arapça kökenli *dīvān* eserde “sözlük” anlamındadır. *Luġat* “kelime, söz, sözlük” ve “dil” anlamları taşır. Çoğul *luġāt*, farklı Türk topluluklarının dillerini yansıtacak biçimde kullanılmıştır.

3. Eski ve yeni sözlük maddesi: çaruk / çarık

| Divanü Lugati’t-Türk | Türkçe Sözlük | |---|---| | **Çaruk** biçimiyle kelimeyi verir. | **Çarık** biçimiyle maddeyi verir. | | Kelimeyle ilişkili **atasözü** ve öğüdü açıklar. | **Numaralı birden çok anlam ve örnek kullanımlar** içerir. | | Döneminin sözcüğünü, yaşamını ve sözlü kültürünü görmemizi sağlar. | Sözcüğün ayakkabı, tekerlekle ilgili nesne, denizcilik ve argo kullanımlarını ayırt etmemizi sağlar. |

**Yorum:** İkisi de kelimeyi açıklayarak dili kayıt altına alır. Eski kaydın atasözü ile güncel kaydın çoklu anlamlarının farklı oluşu, sözlükçülüğün tek kalıba bağlı kalmadığını gösterir. Tek bir örnekten bütün sözlüklere ilişkin değişmez bir kural çıkarılmaz.

4. İlk örneklerden sonraki önemli eserler

| Dönem | Eser – kişi | Ders kitabının ayırt edici bilgisi | |---|---|---| | **12. yüzyıl** | **Mukaddimetü’l-Edeb – Zemahşerî** | **Harezm Türkçesi** için malzeme; **Arap, İran, Türk ve Moğol dilleri** ile ilgili sözlük. | | **14. yüzyıl sonları** | **Codex Cumanicus** | **Kuzey Karadeniz'deki Kuman (Kıpçak) Türkleri**nin söz varlığı ve sözlü edebiyat ürünlerini derler; hazırlanma tarihi kesin yıl olarak verilmez. | | **15. yüzyıl** | **Muhâkemetü’l Lugateyn – Ali Şir Nevaî** | **Türkçe ve Farsçayı karşılaştırır**; **Çağatay sahasında** Türkçeye katkı sağlar ve **Türkçe bilinci** ile yazılır. |

**Ortaklık/fark:** Divanü Lugati’t-Türk ve Muhâkemetü’l Lugateyn **Türkçeye duyulan bilinç** yönünden birlikte anılır. Bunun dışındaki tarih, yazar, yöntem ve coğrafi alan bilgilerini eşitlememek gerekir. **Mukaddimetü’l-Edeb çok dilli**, **Muhâkemetü’l Lugateyn Türkçe–Farsça karşılaştırmalıdır**; **Codex Cumanicus Kuman/Kıpçak sözlü ürünleri** üzerinden ayırt edilir.

5. Türkçeden Türkçeye sözlükler – 18. yüzyıldan itibaren

• **Mehmed Esad Efendi → Lehcetü’l-Lügat.**
• **James W. Redhouse → Müntahabat-ı Türkiyye; Müntehabat-ı Lügat-ı Osmaniyye.** İki eser vardır.
• **Ahmed Vefik Paşa → Lehce-i Osmani.**
• **Şemseddin Sami → Kamus-ı Türkî.**

**Kamus-ı Türkî**, sonraki pek çok sözlüğe kaynaklık etmesi nedeniyle **Türk sözlükçülüğünün dönüm noktalarından biri** sayılır. Ancak kitabın ilk sözlük bilgisi değişmez: **Divanü Lugati’t-Türk** daha eski ve ilk örnektir. Bu iki ifade farklı ölçütler kullanır.

6. Cumhuriyet Dönemi ve Türkçe Sözlük

**1932:** Türk Dili Tetkik Cemiyeti kuruldu. Böylece Türkçenin söz varlığını ortaya koyacak sözlük hazırlama düşüncesi kurumsal biçimde gelişti.

**1945:** **Türkçe Sözlük'ün ilk baskısı** yayımlandı. Kitapta, her baskıda dilin söz varlığındaki değişmelerin sözlüğe yansıtıldığı ve **on bir baskı** yapıldığı belirtilir.

**Mantık:** Dil gelişip değiştiği için aynı sözlüğün baskıları da yeni kullanım ve bilgileri yansıtabilir. Güncel baskıların değeri, tarihî belgelerin işlevini ortadan kaldırmaz.

7. TDK'nin elektronik sözlükleri

**2002:** Türk Dil Kurumu sözlük hizmetlerini **bilişim uygulamalarıyla** sunmaya başladı. **Güncel Türkçe Sözlük** ardından şu kaynaklar da erişime açıldı:

| Başvuru amacı | Ders kitabındaki kaynak | |---|---| | Kişi adı | **Kişi Adları Sözlüğü** | | Bilim ve sanat alanlarının terimleri | **Bilim ve Sanat Terimleri Ana Sözlüğü** | | Eş ve yakın anlamlı kelimeler | **Türkçede Eş ve Yakın Anlamlı Kelimeler Sözlüğü** | | Türk lehçeleri | **Türk Lehçeleri Sözlüğü** | | Batı kökenli sözcükler | **Türkçede Batı Kökenli Kelimeler Sözlüğü** | | Türkiye Türkçesinin ağızları | **Türkiye Türkçesi Ağızları Sözlüğü** | | Tarama amacıyla söz varlığına başvuru | **Tarama Sözlüğü** | | Atasözleri ve deyimler | **Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü** | | Kelimelerin doğru, örnek söylenişleri | **Sesli Türkçe Sözlük** |

**Parmak alfabesi:** Sözlükteki kelimeleri parmak alfabesi ile gösterebilen uygulama **Güncel Türkçe Sözlük yazılımına** eklenmiştir. Bunu **Sesli Türkçe Sözlük'ün telaffuz** işlevinden ayır.

**2008:** **Büyük Türkçe Sözlük**, **bütün söz varlığını tek veri tabanında toplayıp sorgulatma** işleviyle erişime açıldı; TDK Elektronik Dil Yayımcılığı Çalışma Grubunun katkısıyla hazırlanmıştır.

8. Tarih çizelgesi ve sınav uyarıları

**1072 →** Divanü Lugati’t-Türk yazımına başlama. **1074 →** tamamlama ve halifeye sunma. **12. yy →** Mukaddimetü’l-Edeb. **14. yy sonları →** Codex Cumanicus (tahmini dönem). **15. yy →** Muhâkemetü’l Lugateyn. **18. yy sonrası →** Türkçeden Türkçeye sözlüklerin hazırlanmaya başlaması. **1932 →** Türk Dili Tetkik Cemiyeti. **1945 →** Türkçe Sözlük ilk baskısı. **2002 →** TDK bilişim uygulamaları. **2008 →** Büyük Türkçe Sözlük.

**Sık yapılan yanlışlar:**

1. *İlk sözlük* ile *sonraki sözlükçülükte dönüm noktası* olmayı karıştırma.
2. Kâşgarlı Mahmud'u **yazar**, Ali Emiri'yi **tek nüshayı bulan kişi** olarak ayır.
3. Divanü Lugati’t-Türk için yalnız “bir sözlük” deme; **dil bilgisi ve ansiklopedik nitelik** de belirtilir.
4. Codex Cumanicus için kesin yıl uydurma; kitap **14. yüzyıl sonları** der.
5. Mukaddimetü’l-Edeb'i Türkçe-Farsça ikili karşılaştırmayla karıştırma.
6. **1932/1945** ile **2002/2008** tarihlerini ayrı olaylara yerleştir.
7. Türkçenin gelişiminde geçmiş sözlüklerin kültür belleği niteliği ile yaşayan söz varlığını izleyen güncel sözlükler birbirini tamamlar.

9. Metin yorumlama

**Bilgiye dayalı cümle:** “Kâşgarlı Mahmud yazmaya 1072'de başladı.” Tarih ve olayı doğrudan bildirir. **Gerekçeli çıkarım:** “Sözlüklerin atasözlerini kaydetmesi, dönemlerin sosyal hayatını araştırmak için de değer taşır.” Kaynakta bulunan veriden sonuca gidilir. Çıkarımı bilgiden ayırırken “Metin bunu doğrudan söylüyor mu, yoksa metindeki olgulardan mı ulaşıyorum?” sorusunu kullan.

**Çaruk/çarık** maddesinin sınav değeri özellikle yüksektir: İki sözlük hem kelimeyi açıklar hem **tarihî sözlü kültür** ile **çeşitli güncel anlamlar** bakımından farklı malzeme sağlar. “Sözlükler geçmişle bugün arasında köprü kurar” yargısı bu karşılaştırmayla gerekçelendirilir.

Kısa Özet

**Divanü Lugati’t-Türk (Kâşgarlı Mahmud, 1072–1074)** Türkçenin ilk sözlüğüdür; **Türkçeyi öğretmek** ve **zenginliğini göstermek** için hazırlanmıştır, dil bilgisi ve ansiklopedik bilgiler de içerir; **Ali Emiri** tek nüshayı bulmuştur. **Mukaddimetü’l-Edeb (12. yy, Zemahşerî):** Harezm malzemesi ve dört dil. **Codex Cumanicus (14. yy sonları):** Kuman/Kıpçak söz varlığı ve sözlü ürünleri. **Muhâkemetü’l Lugateyn (15. yy, Ali Şir Nevaî):** Türkçe-Farsça karşılaştırması, Türkçe bilinci. **18. yy sonrası** Türkçeden Türkçeye sözlükler; **Kamus-ı Türkî (Şemseddin Sami)** dönüm noktası. **1932 kurum, 1945 Türkçe Sözlük ilk baskısı, 2002 TDK bilişim sözlükleri, 2008 Büyük Türkçe Sözlük.** Sesli Türkçe Sözlük **telaffuz** için; Büyük Türkçe Sözlük **tek veri tabanında sorgulama** içindir. Sözlükler dilin ve kültürün belleğidir.