İlk Örneklerden Günümüze Türkçenin Önemli Sözlükleri Hızlı Tekrar

Hızlı Tekrar — İlk Örneklerden Günümüze Türkçenin Önemli Sözlükleri

Temel Bilgiler

• **Sözlük:** Kelime anlamları ve kullanımları yanında dilin geçmişi ile kültürünü de kayda geçirebilir; **dilin ve insanlığın belleğidir**.
• **Türk dilinin ilk sözlüğü:** **Divanü Lugati’t-Türk** – **Kâşgarlı Mahmud**.
• **1072:** Yazım başladı. **1074:** Tamamlandı ve **Halife Muktedî Biemrillah**'a sunuldu.
• **İki amaç:** Türkçenin **Arapça kadar zengin olduğunu göstermek** ve **Araplara Türkçe öğretmek**.
• **Yaklaşık 9.000 söz:** Türk yazı dili, lehçe ve ağızların **ses ve söz varlığı**, dönemin **dil bilgisi** ve kültürel bilgiler.
• **Üç nitelik:** **Sözlük + dil bilgisi kaynağı + ansiklopedik kaynak**.
• **Tek nüsha:** **Ali Emiri** tarafından bulundu; yazarı o değildir.

Tarihsel Eserleri Bir Bakışta Ayırt Et

| Dönem | Eser | Ana ipucu | |---|---|---| | **12. yy** | **Mukaddimetü’l-Edeb – Zemahşerî** | **Harezm Türkçesi; Arap, İran, Türk, Moğol dilleri** | | **14. yy sonları** | **Codex Cumanicus** | **Kuzey Karadeniz; Kuman/Kıpçak; sözlü edebiyat** | | **15. yy** | **Muhâkemetü’l Lugateyn – Ali Şir Nevaî** | **Türkçe-Farsça karşılaştırması; Çağatay; Türkçe bilinci** | | **18. yy sonrası** | **Türkçeden Türkçeye sözlükler** | **Lehcetü’l-Lügat, Lehce-i Osmani, Kamus-ı Türkî vb.** |

**Türkçeden Türkçeye eser–yazar eşleştirmeleri:**

• **Mehmed Esad Efendi → Lehcetü’l-Lügat**.
• **James W. Redhouse → Müntahabat-ı Türkiyye + Müntehabat-ı Lügat-ı Osmaniyye**.
• **Ahmed Vefik Paşa → Lehce-i Osmani**.
• **Şemseddin Sami → Kamus-ı Türkî**.

Cumhuriyet ve Elektronik Sözlükler – Tarihler

• **1932:** Türk Dili Tetkik Cemiyetinin kuruluşu.
• **1945:** **Türkçe Sözlük** ilk baskısı; sonraki baskılar dildeki söz varlığı gelişmelerini yansıtır; kitap **11 baskı** bilgisi verir.
• **2002:** TDK'nin **bilişim ortamındaki sözlük uygulamalarını** sunmaya başlaması, önce **Güncel Türkçe Sözlük**.
• **2008:** **Büyük Türkçe Sözlük**, söz varlığını **tek veri tabanında sorgulama**.

Elektronik Kaynakları İşleve Göre Tanı

• **Sesli Türkçe Sözlük:** Kelimenin **doğru ve örnek söylenişi**, söyleyiş birliği.
• **Güncel Türkçe Sözlük yazılımı:** **Parmak alfabesi gösterimi** eklenen uygulama.
• **Büyük Türkçe Sözlük:** Birleştirilmiş **tek veri tabanı ve sorgulama**.
• **Kişi Adları Sözlüğü:** Kişi adları.
• **Bilim ve Sanat Terimleri Ana Sözlüğü:** Bilim ve sanat terimleri.
• **Türkçede Eş ve Yakın Anlamlı Kelimeler Sözlüğü:** Eş ve yakın anlamlılık.
• **Türk Lehçeleri Sözlüğü:** Lehçeler.
• **Türkçede Batı Kökenli Kelimeler Sözlüğü:** Batı kökenli kelimeler.
• **Türkiye Türkçesi Ağızları Sözlüğü:** Ağızlar.
• **Tarama Sözlüğü:** Tarama amaçlı başvuru.
• **Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü:** Atasözleri ve deyimler.

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

1. **1072/1074:** Başlama / bitirme-sunma.
2. **Kâşgarlı Mahmud/Ali Emiri:** Yazar / tek nüshayı bulan.
3. **Divanü Lugati’t-Türk/Kamus-ı Türkî:** İlk sözlük / dönüm noktası.
4. **Mukaddimetü’l-Edeb/Muhâkemetü’l Lugateyn:** Dört dille Harezm malzemesi / Türkçe-Farsça karşılaştırması.
5. **Codex Cumanicus:** Kesin tarih değil; **14. yüzyıl sonları olduğu düşünülür**.
6. **Sesli Türkçe Sözlük/Büyük Türkçe Sözlük:** Söyleyiş / tek veri tabanında sorgulama.
7. **Parmak alfabesi:** **Güncel Türkçe Sözlük yazılımına eklenen** uygulama.
8. **Çaruk/çarık:** Tarihî sözlükte atasözü; modern sözlükte çoklu anlam ve örnek kullanım. Bu tek karşılaştırmayı bütün sözcüklere genelleme.

Son 2 Dakikalık Tekrar

**İlk:** Kâşgarlı – Divanü Lugati’t-Türk – 1072/1074 – Ali Emiri – 9.000 kadar söz – üç nitelik.

**Tarihî sıra:** Zemahşerî / Mukaddimetü’l-Edeb / 12. yy → Codex Cumanicus / 14. yy sonu → Ali Şir Nevaî / Muhâkemetü’l Lugateyn / 15. yy.

**Türkçeden Türkçeye:** 18. yy'dan itibaren; **Redhouse iki eser**, **Kamus-ı Türkî Şemseddin Sami**.

**TDK:** **1932 kurum, 1945 Türkçe Sözlük, 2002 bilişim, 2008 Büyük Türkçe Sözlük**. **Sesli → söyleyiş**, **Büyük → ortak veri tabanı**, **parmak alfabesi → Güncel Türkçe Sözlük yazılımı**.

Kendini Kontrol Et

1. Türkçenin ilk sözlüğü ve yazarını, başlangıç–tamamlanma tarihlerini söyleyebiliyor musun?
2. Divanü Lugati’t-Türk'ün öğretme ve zenginliği gösterme amaçları ile üç niteliğini ayırabiliyor musun?
3. Mukaddimetü’l-Edeb, Codex Cumanicus ve Muhâkemetü’l Lugateyn'i birer özgül ipucuyla tanıyabiliyor musun?
4. Kamus-ı Türkî'nin neden dönüm noktası sayıldığını açıklayabiliyor musun?
5. TDK'nin 1932, 1945, 2002, 2008 kilometre taşlarını ilişkilendirebiliyor musun?
6. “Çaruk/çarık” karşılaştırmasıyla sözlüğün tarihî ve güncel işlevlerini değerlendirebiliyor musun?