İlk Örneklerden Günümüze Türkçenin Önemli Sözlükleri Konu Anlatımı

İlk Örneklerden Günümüze Türkçenin Önemli Sözlükleri

1. Sözlükler niçin önemlidir? Dilin ve toplumun belleği

Sözlükleri yalnızca bir kelimenin anlamını öğrenmek için açılan kitaplar olarak düşünmek, onların kültür hayatındaki yerini eksik bırakır. Bir dilin **söz varlığını**, kelimelerin belirli dönemlerdeki kullanımını ve toplumun yaşadığı hayatı anlamada da sözlüklerden yararlanılır. MEB kitabındaki bu konunun bilgi kutusu, sözlükleri dilin ve insanlığın belleği olarak tanıtır. Bu benzetmenin nedeni açıktır: Kelimeler, onlarla birlikte bir toplumun yaşantısına ve düşünüşüne ilişkin izleri de geleceğe taşır.

Sözlük, **geçmiş ile bugün arasında köprü** olma işlevi görür. Örneğin eski bir sözlükte bir kelimeyle birlikte döneme ait bir atasözünün bulunması yalnızca o kelimenin anlamını değil, kelimenin hangi düşünceyi aktarmada kullanıldığını da gösterir. Günümüz sözlüğünde aynı kelimenin başka anlamları veya örnekleri yer alıyorsa bunlar, geçmişle bugünün söz varlığını karşılaştırabilmemize yardım eder. Kitabın “çaruk/çarık” karşılaştırması bu bakımdan öğreticidir.

**Dil ve edebiyatla ilişki:** Sözlükler dili kayda geçirir; yazarlar ise kelimeleri yeni bağlamlarda kullanarak dilin ve edebiyatın anlatım imkânlarına katkı sağlayabilir. Ders kitabının girişindeki Kemal Ateş düşüncesi, yazarların yalnız var olan kelime hazinesiyle yetinmeyip söz dağarcığına katkıda bulunabilmesi üzerinde durur. Buradan çıkarılacak sonuç, sözlükle edebiyatın birbirinden kopuk olmadığıdır.

2. Türk dilinin ilk sözlüğü: Divanü Lugati’t-Türk

2.1. Yazarı, hazırlanışı ve sunuluşu

Ders kitabına göre **Türk dilinin ilk sözlüğü**, **Kâşgarlı Mahmud** tarafından yazılan **Divanü Lugati’t-Türk** adlı eserdir. Yazarının yaşamına ilişkin tarihsel kaynaklar sınırlı olsa da kendi eserindeki kayıtlardan yetişmesi ve Türk toplulukları arasında yaptığı geziler hakkında bilgiler edinilir. Kâşgarlı Mahmud Türklerin yaşadığı çok sayıda şehir ve bölgeyi dolaşarak **Türk topluluklarının dili, edebiyatı, yaşayışı ve âdetleri** üzerine yaklaşık yirmi yıl malzeme derlemiştir. Daha sonra Bağdat'a gelmiştir.

**Kesin tarih zinciri:** Eserin yazımına **1072'de** başlanmış, eser **1074'te** tamamlanarak **Halife Muktedî Biemrillah'a** sunulmuştur. Kitap, eserin amacını **Türkçenin Arapça kadar zengin olduğunu kanıtlama** ve **Araplara Türkçe öğretme** olarak açıklar. Bu iki amaç birbirinin yerine geçmez: İlki Türkçenin değerini ve anlatım gücünü göstermeye, ikincisi başka dilin konuşurlarına Türkçeyi öğretmeye yöneliktir.

2.2. Eser neden yalnız kelime listesi değildir?

Divanü Lugati’t-Türk yaklaşık **dokuz binlik bir söz varlığını** bir araya getirir. Dönemin yazı dilinin **dil bilgisi kurallarını** ve söz varlığını toplarken Türk topluluklarının **yazı dili, lehçe ve ağız farklılıklarını** da inceler. Ağız özellikleri hem **ses** hem **söz varlığı** bakımından ele alınır. Eser sayesinde bin yıl önce yaşamış Türk topluluklarının diline, kültürüne ve sözlü edebiyatına ilişkin bilgiler izlenebilir.

Bunun için MEB kitabında eser **üç niteliği birlikte taşıyan** bir kaynak olarak tanımlanır:

• **Sözlük:** Kelimeleri ve söz varlığını derler.
• **Dil bilgisi kaynağı:** Dönemin yazı dili ve Türk topluluklarının dil özelliklerine dair açıklamalar içerir.
• **Ansiklopedik kaynak:** Toplulukların yaşama biçimlerine, âdetlerine ve kültürüne ilişkin bilgiler taşır.

Bu nitelikler birbiriyle yarışan seçenekler değildir. Bir sınav sorusunda “eserin yalnız sözlük olduğu ve dil bilgisi/kültür yönünün bulunmadığı” söylenirse kitapla çelişir.

2.3. Eserin adındaki kelimeler

Kitabın açıklamasında Arapça kökenli **dīvān** kelimesinin “sözlük” anlamında kullanıldığı; **luġat** kelimesinin ise “sözcük, söz, sözlük” yanında “dil” anlamını da taşıdığı belirtilir. Kâşgarlı Mahmud, luġatın çoğul biçimi olan **luġāt** sözünü farklı Türk topluluklarının konuştuğu diller anlamıyla eserin adında kullanmıştır. Bu açıklama, eserin bir tek çevrenin söz varlığına değil **Türk topluluklarının geniş dil dünyasına** yöneldiğini anlamamızı sağlar.

2.4. Tek nüsha bilgisi

Eserin **günümüze ulaşan tek nüshası Ali Emiri tarafından bulunmuştur.** Burada iki ayrı iş vardır: **Eseri yazan Kâşgarlı Mahmud**, **bugün bilinen nüshasını bulan Ali Emiri**dir. Bulan kişiyle yazarı eşitlemek yanlıştır.

3. Divanü Lugati’t-Türk’teki “çaruk” ile Türkçe Sözlük’teki “çarık”

Kitabın sayfa 30'daki karşılaştırma etkinliği, tarihî sözlük ile günümüz sözlüğünün nasıl incelenebileceğini somutlaştırır. Divanü Lugati’t-Türk'teki **“çaruk”** maddesi, “çarık” sözüne karşılık vererek onun kullanıldığı **bir atasözünü** ve atasözünün öğüdünü de aktarır. Atasözünde yolculuk yapan kişi için çarık ve azığın önemi vurgulanır. Böylece kelimenin anlamıyla birlikte **günlük yaşam ve sözlü kültür** hakkında bilgi edinilir.

**Türkçe Sözlük**teki **“çarık”** maddesi ise kelimenin farklı kullanımlarını numaralandırır: deriden yapılan ayakkabı, aracın tekerleğiyle ilgili bir nesne, denizcilikte kullanılan bir karşılık ve argo kullanımda para cüzdanı. Ayrıca kimi anlamlar örnek cümlelerle gösterilir. Dolayısıyla güncel madde, sözcüğün **birden fazla anlamını ve kullanım alanını** inceleme olanağı sağlar.

Buradan **“eski sözlüklerde yalnız bir anlam, yenilerinde mutlaka dört anlam bulunur”** gibi aşırı bir genelleme çıkarılmaz. Verilen *özel karşılaştırma* şunu gösterir: Sözlük maddelerinin düzeni ve içeriği farklılaşabilse de **kelimeyi açıklama ve kullanımını örneklendirme** amacı geçmiş ile bugün arasında devam eder.

Dikkat

Kitabın karşılaştırdığı **“çaruk” ve “çarık” aynı tarihî kelimenin iki kayıtta gösterilen biçimleridir**; iki ilgisiz sözcük gibi yorumlanmamalıdır. Ayrıca yalnızca bu iki maddeden Türkçedeki bütün kelimelerin zamanla aynı yönde değiştiği çıkarılamaz.

4. Tarih içinde önemli sözlük ve karşılaştırma eserleri

İlk sözlükten sonra Türkçenin söz varlığını farklı amaçlarla gösteren başka çalışmalar da ortaya çıkmıştır. Aşağıdaki sıralama, **yalnızca ders kitabının verdiği eser ve dönemleri** kapsar.

4.1. 12. yüzyıl: Zemahşerî – Mukaddimetü’l-Edeb

**Zemahşerî** tarafından **12. yüzyılda** hazırlanan **Mukaddimetü’l-Edeb**, **Harezm Türkçesi için dil malzemesi** taşır. MEB kitabında eser **Arap, İran, Türk ve Moğol dillerinin sözlüğü** olarak nitelenir. Çok dilli kapsamını yalnızca Türkçe-Farsça karşılaştırmasıyla karıştırma; ikinci ilişki farklı bir eserin, Muhâkemetü’l Lugateyn'in özelliğidir.

4.2. 14. yüzyıl sonları: Codex Cumanicus

**Codex Cumanicus** (*Kodeks Kumanikus*), **14. yüzyılın sonlarında hazırlandığı düşünülen** bir eserdir. Buradaki **“düşünülen”** sözü önemlidir; kitap kesin gün-ay-yıl vermez. Eser, **Karadeniz'in kuzeyinde yaşayan Kuman (Kıpçak) Türklerinin söz varlığı** ve **sözlü edebiyat ürünlerine ilişkin derlemeler** içerir. Bir soruda hem coğrafya hem topluluk hem de içerik veriliyorsa bu üç ipucu birlikte eseri tanımlar.

4.3. 15. yüzyıl: Ali Şir Nevaî – Muhâkemetü’l Lugateyn

**Ali Şir Nevaî** tarafından **15. yüzyılda** yazılan **Muhâkemetü’l Lugateyn**, **Türkçe ile Farsçanın karşılaştırılmasına** dayanır. Ders kitabı, bu eserin **Divanü Lugati’t-Türk gibi Türklük ve Türkçe bilinciyle** yazıldığını ve **Çağatay sahasında Türkçeye hizmet eden** bir kaynak olduğunu belirtir. Demek ki iki eser aynı dönemde yazılmamış, aynı yöntemle hazırlanmış da olmak zorunda değildir; **Türkçe bilinci** ortaklıklarıdır.

5. Türkçeden Türkçeye sözlük geleneği

MEB kitabı **Türkçeden Türkçeye sözlüklerin 18. yüzyıldan itibaren hazırlanmaya başladığını** belirtir. Önemli örnekler ve yazarları şunlardır:

| Eser | Hazırlayan | |---|---| | **Lehcetü’l-Lügat** | **Mehmed Esad Efendi** | | **Müntahabat-ı Türkiyye** | **James W. Redhouse** | | **Müntehabat-ı Lügat-ı Osmaniyye** | **James W. Redhouse** | | **Lehce-i Osmani** | **Ahmed Vefik Paşa** | | **Kamus-ı Türkî** | **Şemseddin Sami** |

Bu tablonun amacı eserleri, yazarları ve geleneğin gelişmesini birlikte öğrenmektir. Dikkat edilmesi gereken özellik, **James W. Redhouse'un iki eserle** anılması; diğer yazarların ise tabloda birer eserle eşleştirilmesidir.

5.1. Kamus-ı Türkî'nin özel yeri

**Şemseddin Sami'nin Kamus-ı Türkî'si**, kendisinden sonra hazırlanan pek çok sözlüğe kaynaklık etmiş ve **Türk sözlükçülüğünün dönüm noktalarından** biri olmuştur. Bu nedenle sınavda “sonraki sözlükleri etkileyen kaynak” ipucu verildiğinde doğrudan bu eseri tanımak gerekir. Ancak kitap “Kamus-ı Türkî ilk Türkçe sözlüktür” demez; **ilk sözlük Divanü Lugati’t-Türk**tür. “Türkçeden Türkçeye sözlüklerin başlangıcı” ifadesi ise **18. yüzyıldan itibaren gelişen ayrı bir sözlük çizgisini** belirtir.

6. Cumhuriyet Dönemi'nde Türkçe Sözlük

6.1. Kurumdan ilk baskıya

**1932** yılında **Türk Dili Tetkik Cemiyetinin kurulması**, Türkçenin söz varlığını ortaya koyan bir sözlük hazırlama düşüncesinin gelişmesinde önemli bir aşamadır. Çalışmalar sonucunda **Türkçe Sözlük'ün ilk baskısı 1945'te** yayımlanır. Bu iki tarih farklı olaylara aittir: **1932 kurumun kuruluşu ve hazırlık düşüncesi, 1945 sözlüğün ilk baskısı**.

Kitabın aktardığına göre *Türkçe Sözlük* sonraki baskılarda söz varlığındaki gelişmeleri yansıtmış; kitabın hazırlanışına kadar **on bir baskı** yapılmıştır. Buradaki baskı bilgisi, sözlüğün yenilenerek yaşamakta olan dili izleme amacıyla ilişkili olarak anlaşılmalıdır.

6.2. Sözlüklerin yeni basımlarla yenilenmesi

Söz varlığı değiştiğinden sözlüğün farklı baskılarında da düzenlemeler olabilir. Ders kitabının “her baskıda dilin söz varlığındaki önemli gelişmelerin yansıtılması” vurgusu buraya dayanır. Eski sözlüğün artık işe yaramadığı sonucu çıkmaz; **tarihî kaynakların geçmişi kaydetme işlevi** ile **güncel kaynakların bugünkü kullanımı gösterme işlevi** birbirini tamamlar.

7. Türk Dil Kurumunun bilişim ortamındaki sözlükleri

Teknoloji sözlüklerin içeriği kadar **erişim ve kullanım biçimlerini** de etkiler. Ders kitabına göre **Türk Dil Kurumu 2002'de** sözlük çalışmalarını bilişim uygulamaları aracılığıyla kullanıma sunmaya başlamış, ilk olarak **Güncel Türkçe Sözlük** erişime açılmış; ardından çeşitli amaçlara yönelik çok sayıda sözlük çevrim içi olarak sunulmuştur.

7.1. Kaynakların amaçlarına göre ayrılması

Ders kitabının sıraladığı kaynakları kullanım amaçlarına göre düşünmek, yalnız ezber yapmaktan daha verimlidir:

• **Güncel Türkçe Sözlük:** Günümüzdeki söz varlığı için başvuru.
• **Kişi Adları Sözlüğü:** Kişi adlarıyla ilgili arama.
• **Bilim ve Sanat Terimleri Ana Sözlüğü:** Bilim ve sanat alanlarına ait terimlerle ilgili başvuru.
• **Türkçede Eş ve Yakın Anlamlı Kelimeler Sözlüğü:** Yakın anlamlı ve eş anlamlı kelimelerle ilgili başvuru.
• **Türk Lehçeleri Sözlüğü:** Türk lehçeleriyle ilgili başvuru.
• **Türkçede Batı Kökenli Kelimeler Sözlüğü:** Batı kökenli kelimelerle ilgili başvuru.
• **Türkiye Türkçesi Ağızları Sözlüğü:** Türkiye Türkçesindeki ağızlarla ilgili başvuru.
• **Tarama Sözlüğü:** Türkçe söz varlığını tarama amaçlı başvuru kaynaklarından biri.
• **Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü:** Kalıplaşmış sözlerin anlam ve kullanımlarıyla ilgili başvuru.
• **Sesli Türkçe Sözlük:** Kelimelerin **doğru ve örnek söylenişlerini** sunan, **söyleyiş birliğine** katkı sağlayan kaynak.

Kitap ayrıca **Güncel Türkçe Sözlük yazılımına sözlükteki kelimeleri parmak alfabesiyle gösterme uygulamasının eklendiğini** belirtir. Bu bilgi, **sesli sözlüğün işitilerek telaffuz öğrenme işlevi** ile **parmak alfabesi gösteriminin** farklı uygulamalar olduğunu ayırmayı gerektirir.

7.2. Büyük Türkçe Sözlük (2008)

**Büyük Türkçe Sözlük**, **2008'de** kullanıma açılmıştır. Ders kitabı onu, **bütün söz varlığını tek bir veri tabanında bir araya getirip sorgulamaya imkân verme** niteliğiyle tanıtır. Çalışmada Türk Dil Kurumu Elektronik Dil Yayımcılığı Çalışma Grubunun katkısı bulunur.

8. Önemli karşılaştırmalar: 'ilk', 'dönüm noktası', 'güncel'

| İpucu | Doğru karşılık | Karıştırılmaması gereken | |---|---|---| | Türk dilinin ilk sözlüğü | **Divanü Lugati’t-Türk** | **Kamus-ı Türkî** sonraki sözlükçülük için dönüm noktasıdır. | | Türkçe–Farsça karşılaştırması | **Muhâkemetü’l Lugateyn** | **Mukaddimetü’l-Edeb** çok dilli malzeme içerir. | | Kuzey Karadeniz, Kuman/Kıpçak sözlü ürünleri | **Codex Cumanicus** | Harezm Türkçesine ilişkin malzemeyle karıştırılmaz. | | Sonraki birçok sözlüğe kaynaklık etme | **Kamus-ı Türkî** | İlk sözlük olma iddiası değildir. | | Kelimenin söylenişini öğrenme | **Sesli Türkçe Sözlük** | **Büyük Türkçe Sözlük** bütünleşik arama imkânıyla tanıtılır. | | 1932 – 1945 | **Kurumun kuruluşu – ilk baskı** | Tarihler yer değiştirmez. | | Parmak alfabesiyle gösterim | **Güncel Türkçe Sözlük yazılımına eklenen uygulama** | **Sesli Türkçe Sözlük** telaffuz sunar. |

Dikkat

**Sık yapılan hata:** “Kâşgarlı Mahmud eserini 1074'te yazmaya başladı” demek yanlıştır; **1072'de başladı, 1074'te bitirdi.** “Ali Emiri sözlüğün yazarıdır” yanlıştır; **nüshasını bulan kişidir.** “Türkçeden Türkçeye sözlükler 11. yüzyılda ortaya çıktı” da MEB'deki kronolojiyi bozarak **ilk sözlük** kavramıyla **Türkçeden Türkçeye sözlük geleneğini** birbirine karıştırır.

9. Metin çözümleme ve sınavda yorumlama

Ders kitabında okunan Şükrü Halûk Akalın imzalı *Sözlüğün Tarihi* parçası, **öğretici nitelikte** bir kaynak metindir. Temel amacı Divanü Lugati’t-Türk'ün özelliklerini ve önemini açıklamaktır. Metindeki **1072, 1074, dokuz bin civarında söz varlığı** gibi veriler bilgi bildirir. “Sözlükler kültürü geleceğe taşıyan köprülerdir.” türünden bir değerlendirme ise bir **yorum veya çıkarım** örneğidir. Bir sınavda metnin olgusal bilgisi ile o bilgiden yapılabilen değerlendirmeyi ayırmak gerekir.

Ayrıca şair ve yazarın **eserle yüzyıllar ötesine sesini duyurabilmesi**, Kâşgarlı Mahmud örneğinde belirgindir: Yazar hakkında ayrıntılı dış kaynak az olsa da eseri onun çalışmasını, ilgilerini ve döneminin dünyasını günümüze taşır. Buradan “hayatıyla ilgili bütün bilgiler eksiksiz bilinir” sonucuna varılamaz.

Sık Karıştırılan Noktalar

1. **İlk sözlük / dönüm noktası:** Divanü Lugati’t-Türk ilk sözlüktür; Kamus-ı Türkî sonraki sözlükleri etkilemiştir.
2. **Yazar / nüsha bulucusu:** Kâşgarlı Mahmud yazdı; Ali Emiri tek nüshayı buldu.
3. **Yazmaya başlama / tamamlama:** 1072 başlama; 1074 tamamlama ve sunma.
4. **Mukaddimetü’l-Edeb / Muhâkemetü’l Lugateyn:** Biri çok dilli Harezm malzemesi, diğeri Türkçe-Farsça karşılaştırmasıdır.
5. **Codex Cumanicus / Divanü Lugati’t-Türk:** İlki Kuman/Kıpçak söz varlığı ve sözlü ürünler; ikincisi Türkçenin ilk sözlüğü ve Türk toplulukları kapsamıdır.
6. **İlk baskı / elektronik ortam / tek veri tabanı:** 1945 / 2002 / 2008.
7. **Sesli Türkçe Sözlük / Büyük Türkçe Sözlük:** Söyleyiş / bütünleşik sorgulama.
8. **Yüzeysel ezber / kaynak temelli yorum:** Tek bilgi değil, metindeki kanıtla desteklenen ilişki aranır.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. **Sorunun odağını belirle:** Tarih mi, amaç mı, eser adı mı, işlev mi, yorum mu soruluyor?
2. **Ayırt edici ipucunu işaretle:** “Harezm”, “Kuman”, “Çağatay”, “Türkçe-Farsça”, “telaffuz”, “tek veri tabanı” gibi.
3. **Eşleştirmeyi iki kez kontrol et:** Özellikle yazar–eser, tarih–olay ve ilk–dönüm noktası ayrımını.
4. **Verilenden fazla sonuç çıkarma:** “Çaruk/çarık” örneğinden bütün kelimelere ilişkin değişmez bir kural üretme.
5. **Gerekçeyi metne bağla:** Bir çıkarımı hangi somut bilgiyle desteklediğini gösterebil.

Konu Özeti

Türkçenin ilk sözlüğü, **Kâşgarlı Mahmud'un Divanü Lugati’t-Türk** eseridir (**1072–1074**). Eser **Türkçe öğretme** ve **Türkçenin zenginliğini gösterme** amacıyla hazırlanmış; **yaklaşık dokuz bin söz**, yazı dili–lehçe–ağız özellikleri, dil bilgisi, kültür ve sözlü edebiyat ürünleriyle **sözlük/dil bilgisi/ansiklopedi** niteliği kazanmıştır. Tek nüshayı **Ali Emiri** bulmuştur. **Mukaddimetü’l-Edeb (Zemahşerî, 12. yy)** çok dilli Harezm malzemesi; **Codex Cumanicus (14. yy sonları)** Kuman/Kıpçak söz varlığı ve sözlü ürünleri; **Muhâkemetü’l Lugateyn (Ali Şir Nevaî, 15. yy)** Türkçe-Farsça karşılaştırmasıdır. **18. yüzyıldan itibaren** Türkçeden Türkçeye sözlükler hazırlanır; **Kamus-ı Türkî (Şemseddin Sami)** sonraki sözlükler için dönüm noktasıdır. Cumhuriyet'te **1932** kurumun kuruluşu, **1945** Türkçe Sözlük'ün ilk baskısıdır. TDK'nin çevrim içi uygulamaları **2002'de**, **Büyük Türkçe Sözlük 2008'de** başlar. Sözlükler, geçmişle bugün arasında **dilsel ve kültürel bağ** kurar.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Sözlüklerin dil ve kültür belleği oluşunu “çaruk/çarık” örneğiyle açıklayabilmelisin.
• Divanü Lugati’t-Türk'ün yazarını, yazılış sürecini, iki amacını ve üç niteliğini sıralayabilmelisin.
• Kâşgarlı Mahmud ile Ali Emiri'nin rollerini ayırt edebilmelisin.
• Mukaddimetü’l-Edeb, Codex Cumanicus ve Muhâkemetü’l Lugateyn'i dönem ve ayırt edici kapsamla eşleştirebilmelisin.
• Türkçeden Türkçeye önemli sözlüklerle yazarlarını karşılaştırabilmelisin.
• 1932–1945–2002–2008 tarihlerini doğru olaylara bağlayabilmelisin.
• TDK'nin elektronik sözlüklerini araştırma ihtiyacına göre seçebilmelisin.
• Bir metindeki bilgi ile çıkarımı ve tarihî sözlükle güncel sözlük arasındaki ilişkiyi açıklayabilmelisin.