Konu Anlatımı / Ders Notu
Dil Bilgisi Konu Anlatımı
ALES dil bilgisi kuralları, örnekler ve soru çözme stratejileri.
Dil Bilgisi — ALES Konu Anlatımı
ALES sözel bölümüne hazırlanırken dil bilgisini, sözcükleri ezbere etiketlemekten çok **cümledeki görevini ve anlamı nasıl kurduğunu** belirleme becerisiyle çalışmak gerekir. Aynı sözcük, bulunduğu cümleye göre sıfat, zamir veya zarf işlevi kazanabilir.
1. Ses Bilgisi ve Ses Olayları
Türkçede ekleme ve birleşme sırasında çeşitli ses olayları oluşur:
- **Ünsüz yumuşaması:** kitap + ı → *kitabı*, ağaç + ı → *ağacı*. Her sözcükte zorunlu değildir; biçim üzerinden kontrol edilir.
- **Ünsüz benzeşmesi (sertleşme):** sınıf + da → *sınıfta*, kitap + cı → *kitapçı*. Sert ünsüzden sonra başlayan ekin ünsüzü sertleşebilir.
- **Ünlü düşmesi:** ağız + ı → *ağzı*, burun + u → *burnu*.
- **Ünlü daralması:** başla- + yor → *başlıyor*, bekle- + yor → *bekliyor*.
- **Ünsüz türemesi:** his + etmek → *hissetmek*, af + etmek → *affetmek*.
- **Kaynaştırma:** bura + a → *buraya*, iki + er → *ikişer*.
2. Kök, Gövde ve Ekler
**Yapım eki**, sözcüğün anlamını ve/veya türünü değiştirerek yeni bir sözcük türetebilir: kitap → kitapçı, göz → gözlük.
**Çekim eki**, sözcüğü cümlede başka sözcüklerle ilişkilendirir: ev-ler-imiz-den (çoğul + iyelik + ayrılma durumu). İsimlerde çoğul, iyelik ve hâl eklerini; fiillerde kip/zaman ve kişi eklerini ayır.
**İsim hâlleri:** yalın, belirtme (-ı/-i/-u/-ü), yönelme (-a/-e), bulunma (-da/-de/-ta/-te), ayrılma (-dan/-den/-tan/-ten). İlgi (tamlayan) eki ayrıca isim tamlamalarında görev alır.
3. Sözcük Türleri
- **İsim:** varlık, kavram ve durumları adlandırır: *kitap, düşünce*.
- **Sıfat:** bir ismi nitelendirir ya da belirtir: *ayrıntılı rapor, bu karar*.
- **Zamir:** bir ismin yerini tutar: *onu gördük, hepsi geldi*.
- **Zarf:** fiilin, fiilimsinin veya bir niteleme sözünün anlamını zaman, durum, miktar bakımından etkiler: *dün geldi, dikkatle okudu*.
- **Edat (ilgeç):** tek başına görev kazanmayan, birlikte kullanıldığı birimle anlam ilişkisi kuran sözcüktür: *senin için, sabaha kadar*.
- **Bağlaç:** eş görevli birimleri veya yargıları bağlar: *ve, fakat, çünkü*.
- **Ünlem:** duygu ve seslenme bildirir: *Eyvah!, Hey!*.
4. İsim Tamlamaları ve Sıfat Tamlamaları
- **Belirtili isim tamlaması:** bahçe-nin kapı-sı. Tamlayan ilgi, tamlanan iyelik eki alır.
- **Belirtisiz isim tamlaması:** okul kapı-sı. Tamlayan genellikle ek almaz, tamlanan iyelik eki alır.
- **Sıfat tamlaması:** kırmızı dosya, üç öğrenci. Sıfat bir ismi niteler veya belirtir.
Bir cümledeki her yan yana iki isim tamlama oluşturmaz; ek yapısını ve anlam ilişkisini birlikte incele.
5. Fiillerin Kipleri ve Birleşik Zamanlar
Çekimli fiilde kip/zaman ve kişi ilişkisi kurulur: *geldim, geliyorlar, gelecekmiş*. Bildirme kipleri görülen geçmiş (-di), öğrenilen geçmiş (-miş), şimdiki (-yor), gelecek (-ecek/-acak), geniş (-r/-ar/-er) biçimlerini kapsar. Tasarlama kipleri gereklilik, şart, istek ve emir anlamları taşır.
**Birleşik zaman:** bir fiil kipine ek fiil görevi gören yapıların eklenmesidir.
- *geliyordu*: şimdiki zamanın hikâyesi
- *gelmişti*: öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi
- *gelecekmiş*: gelecek zamanın rivayeti
- *gelirse*: geniş zamanın şartı
6. Fiilimsiler
Fiilimsiler fiilden türemelerine rağmen cümlenin asıl çekimli yüklemi değildir.
| Tür | Sık kullanılan ekler | Örnek | Cümledeki görev | | --- | --- | --- | --- | | İsim-fiil | -ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş | *okumak* | İşi/kavramı adlandırır | | Sıfat-fiil | -an/-en, -dık/-dik, -acak/-ecek, -mış/-miş, -ar/-er, -maz/-mez, -ası/-esi | *gülen çocuk* | İsmi niteler; gerektiğinde adlaşır | | Zarf-fiil | -ıp/-ip, -arak/-erek, -ınca/-ince, -madan/-meden, -ken | *gülerek geldi* | Yan yargı ile zaman/durum ilişkisi kurar |
**Adlaşmış sıfat-fiil:** “Gelen kişiler” → “gelenler”. Sıfat-fiilin nitelediği isim düşer, sıfat-fiil isim görevinde kullanılır.
7. Fiilde Çatı
Çatı, fiilin özne ve nesneyle ilişkisini gösterir. Önce yüklemin fiil olup olmadığına bak.
- **Etken:** işi yapan özne bellidir: *Görevli dosyayı açtı.*
- **Edilgen:** işi yapan özne belirtilmez veya edilgen kuruluş ön plana çıkar: *Dosya açıldı.*
- **Dönüşlü:** özne işi yapar ve işten etkilenir: *Çocuk giyindi.*
- **İşteş:** iş karşılıklı veya birlikte yapılır: *Arkadaşlar selamlaştı.*
- **Ettirgen / oldurgan:** eylem başka birine yaptırılır ya da fiilin nesneyle ilişkisi değişir: *Öğretmen metni yazdırdı.*
Bir fiil birden fazla çatı eki alabilir: *oku-t-ul-du* → ettirgenlik + edilgenlik.
8. Cümlenin Ögeleri
Öge çözümlemesinde önce **yüklemi** bul; sonra yükleme göre soruları sor.
- **Özne:** Kim/ne yaptı? (*Araştırmacı* raporu hazırladı.)
- **Belirtili nesne:** Kimi/neyi? (Rapor*u* hazırladı.)
- **Belirtisiz nesne:** Ne? (Bir *rapor* hazırladı.)
- **Dolaylı tümleç:** Kime, nerede, nereden? (*Kurula* sundu.)
- **Zarf tümleci:** Nasıl, ne zaman, niçin, ne kadar? (*Dün* sundu, *dikkatle* okudu.)
Öge sorularının bir kısmı yüzeyde benzer görünür. Örneğin “nerede?” sorusu yer bildiren dolaylı tümleç oluştururken “ne zaman?” zarf tümlecidir.
Sık Karıştırılan Noktalar
- “Bu dosya”daki **bu** sıfatken “Bu değerlendirildi.”de zamirdir.
- “Gülen çocuk”taki **gülen** sıfat-fiilken “Gülenler” adlaşmış sıfat-fiildir.
- “Koşup geldi”de **koşup** ayrı yüklem değildir; zarf-fiildir.
- “Öğrenci giyindi” dönüşlü, “Pencere silindi” edilgendir; yalnız -n/-l ekini görüp karar verilmez.
- “Evlerimizden”deki eklerin hepsi yapım eki değildir; birden çok çekim eki art arda gelebilir.
- “Gelecekmiş” birleşik zamanlı çekimli fiil olabilir; “gelecek öğrenci”de aynı ek sıfat-fiil görevi görür.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- İstenen görevi belirle: ses olayı, sözcük türü, fiilimsi, çatı, öge, zaman.
- Sözcüğün kökünü ve eklerini zihinsel olarak ayır.
- Cümle içindeki niteleme/yerine geçme/zaman bildirme ilişkisini test et.
- Çekimli yüklemi bul ve fiilimsi olanları ayır.
- Şıkları teker teker eleyip seçtiğin cevabın gerekçesini bir cümleyle kur.
- İki şık aynı görünüyorsa görev farkını kontrol et; yalnız son eke veya sözcüğün uzunluğuna bakma.
Konu Özeti
Dil bilgisinde temel ölçüt **biçim + görev + bağlam** üçlüsüdür. Ses olaylarını sözcüğün ekli biçiminden, ekleri sözcük yapısından; sözcük türlerini, fiilimsileri ve cümle ögelerini ise cümlenin ilişkilerinden belirle. Çatı analizinde yapan–etkilenen ayrımını unutma.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- Yaygın ses olaylarını biçim üzerinden açıklayabilmelisin.
- Yapım ve çekim eklerini ayırabilmelisin.
- Aynı sözcüğün bağlama göre değişen görevini belirleyebilmelisin.
- İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiilleri karıştırmadan çözümleyebilmelisin.
- Edilgen, dönüşlü, işteş ve ettirgen çatıları karşılaştırabilmelisin.
- Yüklemi bulup cümle ögelerini doğru sırayla çözümleyebilmelisin.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
ALES Türkçe Dil Bilgisi - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
ALES Türkçe Dil Bilgisi - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
ALES Türkçe Dil Bilgisi - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
ALES Türkçe Dil Bilgisi - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene