Konu Anlatımı / Ders Notu

Uluslararası İlişkiler Kuramları Konu Anlatımı

Realizm, yapısal realizm, liberalizm, neoliberal kurumsalcılık, inşacılık, İngiliz Okulu, Marksist, feminist, postkolonyal ve güvenlikleştirme yaklaşımları.

Uluslararası İlişkiler Kuramları

KPSS Alan Bilgisi – Uluslararası İlişkiler

Konu Özeti

Uluslararası ilişkiler kuramları, devletlerin, uluslararası örgütlerin, toplumların ve diğer aktörlerin davranışlarını belirli kavram ve varsayımlar yardımıyla açıklamaya ve yorumlamaya çalışır. Bir olay tek bir kuramla zorunlu olarak bütünüyle açıklanamaz. Aynı olayda **realizm güç ve güvenliği**, **liberalizm iş birliği ve kurumları**, **inşacılık kimlik ve normları**, **eleştirel yaklaşımlar ise eşitsizlik, tarihsel güç ilişkileri ve dışlanan deneyimleri** öne çıkarabilir.

ÖSYM tarzı kavram sorularında çoğunlukla şu ilişki aranır: **Kuram → temel varsayım → öne çıkan düşünür → olay yorumu**. Sadece düşünür ezberlemek yerine bir dış politika vakasının neden realist, liberal veya inşacı açıklama olduğunu kavramak gerekir.

1. Kuram, Kavram ve Analiz Düzeyleri

**Kuram**, çok sayıdaki olguyu anlamlandırmak için oluşturulan tutarlı bir açıklama çerçevesidir. **Kavram**, güç, güvenlik, egemenlik, norm veya karşılıklı bağımlılık gibi çözümlemede kullanılan düşünsel araçtır. **Hipotez**, belirli koşullarda beklenen ilişkiyi sınanabilir şekilde ifade eder. Kuramlar değişkenleri ve nedensellik ilişkilerini farklı seçebilir; yorumlayıcı kuramlar anlamın nasıl kurulduğunu da inceler.

**Analiz düzeyleri**, bir dış politika olayının nedenini nerede aradığını gösterir:

  • **Birey düzeyi:** Liderin algısı, bilişsel önyargısı, inancı ve karar özellikleri.
  • **Devlet / iç siyaset düzeyi:** Siyasal rejim, kurumlar, kamuoyu, çıkar grupları, ekonomik yapı.
  • **Uluslararası sistem düzeyi:** Anarşi, kutupluluk, güç dağılımı, sistemsel baskılar.

**Kenneth Waltz'ın üç imgesi**, insan, devlet ve uluslararası sistem düzeyleriyle ilişkilidir. Bir kriz 'liderin yanlış tehdidi algılaması' ile açıklanıyorsa birey; 'devletin iç çıkar grupları' ile açıklanıyorsa iç siyaset; 'iki kutuplu güç dengesi'yle açıklanıyorsa sistem düzeyi ağırlıktadır. Bu düzeyler birbirini dışlamak zorunda değildir.

**Pozitivist araştırma**, ölçülebilir değişkenler ve neden-sonuç düzenlilikleriyle açıklama kurmaya ağırlık verebilir. **Yorumlayıcı / postpozitivist yaklaşımlar**, dil, kimlik, bilgi, norm ve güç ilişkileri bağlamında anlamın nasıl oluştuğunu sorgulayabilir. Her kuramı kesin olarak tek yöntem kutusuna hapsetmek doğru değildir; okul içi çeşitlilik vardır.

2. Klasik Realizm: Güç, Çıkar ve Güvenlik

**Realizm**, uluslararası siyasette egemen **devleti**, güç ve güvenlik arayışını, belirsizliği ve çıkar çatışmasını öne çıkarır. Merkezi üstün otorite bulunmadığında devletlerin güvenliğini garanti eden bir merci olmadığı için güç hesapları önem kazanır. Realistler iş birliğini bütünüyle imkânsız saymaz; iş birliğinin **güç dengesi**, **güven** ve **kimin ne kadar kazandığı** sorunlarıyla karşılaştığını anlatırlar.

**Klasik realizm**, güç arayışı, insan doğası ve liderlerin siyasal tercihleri gibi unsurları öne çıkarır. **Hans J. Morgenthau** klasik realizmin önemli temsilcisidir; dış politikada **ulusal çıkarın güç bağlamında değerlendirilmesi** yaklaşımıyla tanınır. **Thukydides**, **Machiavelli** ve **Hobbes** tarihsel düşünsel öncüller olarak sık anılır; farklı dönem ve düşünsel bağlamlara ait oldukları unutulmamalıdır.

**Egemenlik**, devletin kendi hukuki-siyasi otoritesini ifade eder. **Ulusal çıkar**, dış politikada devletin elde etmeye ve korumaya çalıştığı hedeflerdir. **Güç**, askerî kapasiteyi içerse de tek boyutlu değildir; ekonomik, diplomatik, teknolojik ve başka kapasitelere de dayanabilir.

**Güç dengesi / dengeleme:** Bir devletin aşırı güçlenmesini diğer devletlerin kendi kapasitelerini artırarak veya ittifak kurarak sınırlama çabasıdır. **Güçlüye katılma (bandwagoning)** ise yükselen veya tehdit oluşturan bir aktöre karşı denge kurmak yerine onunla birlikte hareket etmeyi ifade eder.

**Caydırıcılık**, karşı tarafı istenmeyen eylemden beklenen maliyeti artırarak vazgeçirmeyi hedefleyen stratejidir. **Güvenlik ikilemi**, bir devletin kendini korumak için aldığı tedbirin diğerine tehdit görünmesiyle karşılıklı silahlanma ve güvensizliğin artabilmesidir. **John Herz** ve **Robert Jervis** kavramın tartışmalarıyla ilişkilidir.

3. Neorealizm ve Güç Dağılımı

**Yapısal realizm (neorealizm)**, **Kenneth Waltz** ile ilişkilendirilir. Klasik realizmde insan doğası ve siyaset psikolojisi daha belirgin olabilirken yapısal realizm **anarşik sistemin yapısını**, devletlerin **hayatta kalma kaygısını** ve **güç dağılımını** temel açıklama noktaları yapar.

**Kutupluluk:** Sistemde büyük güç merkezlerinin dağılımı:

  • **Tek kutupluluk (unipolarity):** Bir baskın büyük güç merkezi.
  • **İki kutupluluk (bipolarity):** İki büyük güç merkezi.
  • **Çok kutupluluk (multipolarity):** Birden fazla, genellikle üç veya daha çok, önemli büyük güç merkezi.

**Kendine yardım (self-help)**, uluslararası sistemde üstün bir güvenlik garantörü bulunmadığı için devletlerin kendi güvenlik tedbirlerine yönelmesidir. Sistemde ittifak kurulabilir; bu, anarşinin ortadan kalktığı anlamına gelmez.

**Saldırgan realizm**, çoğunlukla **John Mearsheimer** ile anılır. Belirsizlik ve rekabet koşullarında güçlü devletlerin göreli güçlerini artırma, uygun koşullarda bölgesel üstünlüğe yönelme teşvikini açıklar. **Savunmacı realizm**, gereksiz güç birikiminin karşı dengeleme yaratabileceğini, belirli koşullarda yeterli güvenlik ve statükonun daha rasyonel olabileceğini savunur. Bu bir şema düzeyindedir; iki yorumun her üyesi tüm örneklerde aynı görüşte değildir.

**Göreli kazanç**, bir iş birliği sonucunda rakibin kazanımının kendine göre fazla olmasının gelecekteki güç dengesini değiştirebileceği endişesidir. **Mutlak kazanç**, diğerinden ne kadar kazandığına odaklanmadan kendi refah veya fayda artışına bakar. Realizmin göreli; neoliberal kurumsalcılığın mutlak kazanç vurgusu sınavlarda sık karşılaştırılır. Her realist mutlak kazancı tamamen göz ardı etmez; her liberal göreli kazanç sorununu yok saymaz.

4. Liberalizm: İş Birliği, Demokrasi ve Karşılıklı Bağımlılık

**Liberal uluslararası ilişkiler yaklaşımı**, devletlerin yalnız güçle değil **iç siyasal kurumlarla**, **ekonomik bağlarla**, **uluslararası örgütlerle** ve **toplumlar arası temaslarla** etkilendiğini savunur. Anarşi altında dahi ortak çıkar ve karşılıklılık nedeniyle iş birliği mümkündür.

**İdealizm**, özellikle I. Dünya Savaşı sonrasındaki barış, uluslararası hukuk ve örgütlenme beklentileriyle ilişkilendirilir. **Woodrow Wilson'ın** barış girişimleri tarihsel örneklerdendir. Ancak tüm liberal görüşleri tek ve değişmez 'savaş olmaz' görüşüne indirgememek gerekir.

**Demokratik barış yaklaşımı**, **Immanuel Kant'ın** barış ve cumhuriyetçi düzen üzerine düşünceleriyle bağlantılı bir teorik gelenektir. Temel ampirik savlarından biri, **yerleşik liberal demokrasilerin birbirleriyle savaşma olasılığının düşük olduğu** iddiasıdır. 'Demokrasiler hiçbir devletle hiç savaşmaz' önermesi değildir. **Michael Doyle** bu yaklaşımın modern tartışmalarında önemli isimlerdendir.

**Ekonomik karşılıklı bağımlılık**, ülkelerin ticaret, finans, enerji, üretim zincirleri ve diğer ekonomik bağlar yoluyla birbirlerinin karar ve koşullarından etkilenmesidir. **Simetrik** ve **asimetrik** bağımlılık ayrımı önemlidir: İki taraf bağlı olabilir ama kırılganlıkları eşit olmak zorunda değildir.

**Karmaşık karşılıklı bağımlılık**, **Robert Keohane ve Joseph Nye** ile ilişkilendirilir. Devletler arası, devlet–toplum ve toplumlar arası **çoklu iletişim kanalları**, **gündemin çeşitlenmesi** ve belirli ilişkilerde askerî gücün sınırlı kullanışlılığı gibi varsayımları içerir. 'Askerî güç her durumda tamamen önemsizdir' şeklinde mutlak okunmamalıdır.

5. Neoliberal Kurumsalcılık ve Uluslararası Rejimler

**Neoliberal kurumsalcılık**, **Robert Keohane** ile özdeşleşen önemli uluslararası ilişkiler yaklaşımıdır. Anarşik ortamı bütünüyle reddetmez: devletler kendi çıkarlarının peşindedir; ancak **uluslararası kurumlar**, özellikle tekrarlanan ilişkilerde, iş birliğini kolaylaştırabilir.

Kurumların etkileri:

  1. **Bilgi sağlama:** Tarafların birbirinin tutumu hakkında daha çok veri edinmesi.
  2. **İzleme ve denetim:** Taahhütlere uyulup uyulmadığının anlaşılması.
  3. **İşlem maliyetlerinin düşmesi:** Her müzakerenin sıfırdan başlamamasına yardımcı olma.
  4. **Beklentilerin istikrara kavuşması:** Uzun vadeli karşılıklılık ve itibar ilişkilerini destekleme.

**Uluslararası rejim**, belirli bir konu alanında aktörlerin beklentilerini birleştiren **ilkeler, normlar, kurallar ve karar alma usulleri** bütünüdür. Rejim mutlaka tek başına bir örgüt binası veya bir dünya hükûmeti anlamına gelmez. **Uluslararası örgüt** daha kurumsal yapı ve organlara sahip aktör olabilir; **rejim** daha geniş kural ve beklenti düzenine işaret eder.

**Mutlak kazanç mantığı**, iş birliği iki tarafın da durumunu iyileştiriyorsa bunun anlamlı olduğunu vurgular; realist göreli kazanç kaygısı karşı tarafın kazanç farkının güç dengesini değiştirmesine odaklanabilir.

6. Güç: Sert, Yumuşak ve Akıllı Güç

**Sert güç (hard power)**, askerî veya ekonomik **zorlama**, tehdit, yaptırım veya maddi teşvik araçlarıyla davranışı etkilemektir. **Yumuşak güç (soft power)**, **Joseph Nye'ın** geliştirdiği ve **çekicilik, inandırıcılık, kültürel ilgi ve ikna** üzerinden etki kurmayı açıklayan kavramdır. **Akıllı güç (smart power)**, farklı araçların bağlama uygun birleşimi olarak tartışılır.

**Örnek ayrım:** Kültürel değişim programına isteyerek katılma ve olumlu toplumsal algı yumuşak güce; ekonomik yaptırım tehdidi sert güce daha yakındır. Her ekonomik ilişki sert güç değildir; ayrımda **zorlama** ile **çekicilik** farkına bakılır.

**Kamu diplomasisi**, yabancı kamuoylarıyla etkileşim kuran iletişim ve ilişki faaliyetleridir. Yumuşak gücü destekleyebilir ama her kamu diplomasisi girişiminin otomatik olarak başarılı olduğu söylenemez.

7. İnşacılık: Kimlik, Norm ve Sosyal İnşa

**İnşacılık (konstrüktivizm)**, uluslararası siyasetin yalnız maddi kaynak dağılımıyla açıklanamayacağını; **kimlik, norm, değer, fikir, ortak anlamlar ve sosyal etkileşimin** çıkarları biçimlendirdiğini öne sürer. **Alexander Wendt** ve **Nicholas Onuf** önemli düşünürlerdendir.

**Wendt'in temel vurgusu**, anarşinin devletler için nasıl bir dünya oluşturacağının **karşılıklı etkileşim ve anlamlandırmayla** değişebileceğidir. 'Anarşi her zaman düşmanlık demektir' şeklinde zorunlu bir sonuç kabul edilmez.

**Kimlik**, devlet veya grubun kendini ve başkalarını nasıl tanımladığıyla ilgilidir. **Norm**, uygun ve meşru davranışa ilişkin paylaşılan beklentidir. **Norm yayılımı ve sosyalleşme**, aktörlerin belirli davranış standartlarını öğrenmesi, benimsemesi ve içselleştirmesi sürecidir. **Çıkarların toplumsal inşası**, devletin istediği şeylerin tarihten, ilişkilerden ve kimlikten etkilenebilmesini anlatır.

**Somut örnek:** Benzer askerî güce sahip iki ülkenin birbirini farklı tehdit düzeyinde görmesi, yalnız tank ve nüfus sayısıyla açıklanamayabilir. Tarihsel dostluk, normlar ve karşılıklı algılar inşacı açıklama imkânı sunar.

**İnşacılık realizmden tamamen bağımsız, maddi güçten habersiz yaklaşım değildir.** Maddi kaynakların hangi anlamlarla yorumlandığını da sorgular; dolayısıyla kültür/kimlik ve güç arasında ilişki kurulabilir.

8. İngiliz Okulu: Uluslararası Sistem ve Toplum

**İngiliz Okulu**, **Hedley Bull** ve **Martin Wight** gibi düşünürlerle ilişkilidir. Temel soru, egemen ve merkezî dünya hükûmeti olmayan devletlerin nasıl ortak kurallar ve kurumlarla **uluslararası düzen** oluşturabildiğidir.

**Uluslararası sistem**, devletlerin birbirlerini etkileyen etkileşimler içinde bulunmasına işaret eder. **Uluslararası toplum**, devletlerin ortak çıkar, norm, kurum ve kuralları tanımasıyla daha belirgin hâle gelir. **Dünya toplumu**, devletlerin ötesinde insanlık, bireyler ve daha geniş ortaklık fikrine ağırlık verir.

**Diplomasi, güç dengesi, uluslararası hukuk, büyük güç yönetimi ve savaşın kurumsal konumu** İngiliz Okulundaki klasik uluslararası toplum tartışmalarında yer alır. Sistem ile toplum ayrımı, fiziksel olarak bir araya gelmenin otomatik olarak güçlü ortak normlar oluşturmadığına dikkat çeker.

**Realizm ile İngiliz Okulu karşılaştırması:** Her ikisi devlet ve anarşi gerçeğini önemser; İngiliz Okulu özellikle anarşi içindeki **ortak kurallar ve toplum** boyutunu daha görünür kılar.

9. Marksist, Bağımlılık ve Dünya Sistemleri Yaklaşımları

**Marksist uluslararası ilişkiler kuramları**, uluslararası siyaseti kapitalist üretim ilişkileri, sermaye birikimi, sınıfsal güç ve emperyalizm gibi kavramlarla inceler. Savaş ve diplomasiye yalnız askerî değil ekonomik-sınıfsal ilişkiler üzerinden de açıklama sunar.

**Bağımlılık kuramları**, ekonomik gelişmenin yalnız ulusal iç etkenlere bağlı olmadığını; **merkez–çevre** ticaret, yatırım ve üretim ilişkilerinin eşitsiz kalkınmayı yeniden üretebileceğini savunur. **Raúl Prebisch** ve **André Gunder Frank** öne çıkan isimlerdendir. Bütün çevre ülkelerin ilerleyemeyeceği gibi mutlak ve değişmez kader önermesi, kuramsal tartışmaların tamamını temsil etmez.

**Immanuel Wallerstein'ın dünya sistemleri analizi**, kapitalist dünya ekonomisini tarihsel iş bölümüyle inceler. **Merkez**, yüksek katma değerli üretim ve güçlü konumlarla; **çevre**, düşük katma değerli ve bağımlı konumlarla; **yarı çevre**, ara özellikler ve değişen konumlarla ilişkilendirilir. Bu kategoriler yalnız harita üzerindeki bir kuzey-güney sınırı değildir.

**Uluslararası siyasal iktisat**, ticaret, finans, üretim ağları, kurumlar ve siyasî gücü birlikte inceleyen geniş alandır. Marksist ve liberal ekonomik perspektifler aynı konuya farklı açıklama getirebilir; alanı tek bir kuramla özdeşleştirmemek gerekir.

10. Eleştirel Kuram ve Problem Çözücü Yaklaşım

**Eleştirel kuram**, mevcut düzenin nasıl üretildiğini, kimlerin çıkarlarına hizmet ettiğini ve nasıl dönüştürülebileceğini sorgular. **Robert Cox** ile ilişkilidir; **Antonio Gramsci'nin** hegemonya, rıza ve toplumsal güç düşüncelerinden yararlanır.

**Sorun çözücü yaklaşım**, çoğu kez mevcut kurumsal yapıyı veri alıp belirli bir sorunun mevcut koşullarda nasıl yönetileceğini inceler. **Eleştirel yaklaşım**, aynı kurumsal yapının neden bu şekilde kurulduğunu ve kime yarar sağladığını da sorgular. Bir kurumun işleyişine bakmak ille de eleştirel olmadığı anlamına gelmez; ayrım araştırma sorusunun kapsamındadır.

**Hegemonya**, yalnız zorlayıcı üstünlük değil, rıza ve normlarla desteklenen toplumsal-siyasal liderlik biçimleriyle ilişkilidir. Eleştirel kuramın anahtarları **tarihsel bağlam, yapı, güç, rıza ve dönüşüm**dür.

11. Feminist, Postkolonyal ve Postyapısalcı Yaklaşımlar

**Feminist uluslararası ilişkiler**, güvenlik ve dış politikanın toplumsal cinsiyet ilişkilerinden bağımsız olmadığını vurgular. **Cynthia Enloe** ve **J. Ann Tickner** bu alanda önemli isimlerdendir. Savaşın sivil yaşam üzerindeki yükü, bakım emeği, diplomasi ve askerî kurumların toplumsal cinsiyetli yapısı gibi sorular sorar. Kadınları yalnız 'mağdur' kategorisine indirmek yerine siyasal özne oluşlarını inceler.

**Postkolonyal kuram**, sömürgecilik mirasının bağımsızlık sonrasında da siyasî, ekonomik ve kültürel güç ilişkilerini nasıl etkilediğini tartışır. **Edward Said** ile ilişkilendirilen oryantalizm tartışmaları, Batı merkezli temsil ve bilgi üretiminin eleştirisine örnektir. **Gayatri Chakravorty Spivak** ve başka isimler dışlanan öznenin sesine ve bilgi üretimindeki iktidara dikkat çeker.

**Postyapısalcılık**, dil ve söylemin yalnız olayları tarafsızca aktaran araçlar olmadığını; siyasi kimlikleri, tehdit algılarını ve meşruiyet ilişkilerini de kurabildiğini sorgular. **Söylem analizi** söylem, temsil, bilgi ve iktidar arasındaki ilişkileri ele alabilir. Bu yaklaşımlar 'maddi dünya yoktur' diye tek cümleye indirgenemez.

**Farkı gör:** Feminist soru 'toplumsal cinsiyet kimin deneyimini görünmez kılıyor?'; postkolonyal soru 'sömürgecilik mirası ve Avrupa merkezci bilgi hangi hiyerarşiyi üretiyor?'; postyapısalcı soru 'hangi söylem bir kimliği/tehdidi nasıl kuruyor?' olabilir.

12. Kopenhag Okulu ve Güvenlikleştirme

**Güvenlikleştirme (securitization)**, **Barry Buzan** ve **Ole Wæver** ile ilişkilendirilen **Kopenhag Okulu** yaklaşımıdır. Bir konunun siyasal aktör tarafından **varoluşsal tehdit** şeklinde sunulması, bu iddianın ilgili kitle nezdinde kabul görmesi ve olağanüstü güvenlik tedbirlerinin meşrulaştırılmasıyla ilgilenir.

**Söz edimi / güvenlikleştirici söylem**, sıradan bir meselenin güvenlik alanına nasıl taşındığına bakar. Ancak yalnız bir siyasetçinin 'bu güvenlik meselesidir' demesi her zaman tamamlanmış ve başarılı güvenlikleştirme anlamına gelmez; ilgili kabul ve bağlam önemlidir.

**Güvenlik dışına çıkarma (desecuritization)**, bir meseleyi olağan siyasi müzakere ve karar süreçlerine döndürme çabasını ifade eder. Bu kavramları askerî caydırıcılık veya güç dengesi ile karıştırma.

**İnsan güvenliği**, referans nesnesini devlet sınırlarından daha geniş tutarak bireylerin şiddet, yoksulluk, açlık, sağlık ve diğer ciddi tehditler karşısındaki güvenliğine odaklanır. Geleneksel devlet güvenliği tartışmasının yerini her durumda bütünüyle aldığı iddia edilmez; analiz perspektifini genişletir.

13. Aynı Krizi Farklı Kuramlarla Okumak

Bir bölgede iki devlet, enerji ticaretine rağmen sınırda silahlanıyor ve ortak bir denetim mekanizması müzakere ediyor olsun:

  1. **Realist yorum:** Güvenlik ikilemi, askerî kapasite ve rakibin göreli kazancı.
  2. **Neorealist yorum:** Bölgesel güç dağılımı, anarşi ve dengeleme teşvikleri.
  3. **Neoliberal kurumsalcı yorum:** Ortak denetimin bilgi, güvenilirlik ve tekrarlanan iş birliğine katkısı.
  4. **İnşacı yorum:** Tarafların birbirini düşman veya ortak olarak tanımlaması ve tarihsel normların etkisi.
  5. **İngiliz Okulu yorumu:** Diplomasi, egemenlik ve ortak kuralların bir uluslararası toplum oluşturması.
  6. **Eleştirel politik iktisat yorumu:** Enerji piyasasındaki eşitsiz güç ve üretim-finans bağımlılıkları.
  7. **Feminist yorum:** Silahlanma ve kriz yönetiminin toplumsal cinsiyete göre farklı sonuçları.
  8. **Postkolonyal yorum:** Sömürgecilik mirası ve bölge halklarının uluslararası söylemde nasıl temsil edildiği.
  9. **Güvenlikleştirme yorumu:** Enerji veya göç konusunun varoluşsal tehdit olarak çerçevelenmesi.

Bu karşılaştırmada amaç kuramlardan birine mutlak doğru, diğerlerine mutlak yanlış demek değildir. Her yaklaşım farklı **açıklama birimi, varsayım ve gözlem alanı** seçebilir.

Sık Karıştırılan Noktalar

  1. **Anarşi ≠ kaos:** Dünya devletinin yokluğu, her gün savaş zorunluluğu değildir.
  2. **Klasik realizm ≠ neorealizm:** İnsan doğası/güç siyaseti vurgusu ≠ sistemin yapısı/güç dağılımı vurgusu.
  3. **Morgenthau ≠ Waltz ≠ Mearsheimer:** Klasik realizm ≠ yapısal realizm ≠ saldırgan realizm.
  4. **Kendine yardım ≠ devletlerin hiç ittifak kurmaması:** Ortaklık anarşi içinde de mümkündür.
  5. **Dengeleme ≠ güçlüye katılma:** Tehdidi sınırlandırmak ≠ onunla birlikte hareket etmek.
  6. **Caydırıcılık ≠ güvenlik ikilemi:** Maliyet tehdidiyle önleme ≠ savunmaların karşılıklı tehdit sayılması.
  7. **Göreli ≠ mutlak kazanç:** Rakibe göre fark ≠ kendi toplam faydası.
  8. **Liberalizm ≠ neoliberal kurumsalcılık:** İkincisi anarşi altında kurum mekanizmalarını daha özel biçimde inceler.
  9. **Demokratik barış:** Demokrasilerin hiçbir devletle asla savaşmadığı iddiası değildir.
  10. **Yumuşak ≠ sert güç:** Çekicilik/ikna ≠ ekonomik-askerî zorlama.
  11. **İnşacılık ≠ salt maddi güç:** Kimlik ve normlar, maddi kapasitenin anlamını etkileyebilir.
  12. **İngiliz Okulu:** Uluslararası sistemde etkileşim vardır; toplumda ortak norm ve kurum vurgusu bulunur.
  13. **Wallerstein ≠ Waltz:** Dünya sistemleri/kapitalist iş bölümü ≠ uluslararası güç yapısı.
  14. **Bağımlılık ≠ yalnız dış ticaretin bulunması:** Eşitsiz gelişme ve yapısal güç ilişkileri analizi.
  15. **Eleştirel ≠ sorun çözücü:** Düzenin oluşumunu sorgulama ≠ mevcut düzen içinde teknik çözüm arama.
  16. **Feminizm ≠ yalnız kadınları sayma:** Toplumsal cinsiyetli kurum, emek ve güç ilişkilerini inceleme.
  17. **Postkolonyal ≠ postyapısalcı:** Sömürgecilik mirası/Avrupa merkezcilik ≠ söylemin kimlik ve güç üretimi; örtüşebilirler.
  18. **Güvenlikleştirme ≠ kendiliğinden tehdit:** Konunun nasıl varoluşsal tehdit olarak sunulup kabul gördüğü önemlidir.
  19. **Devlet güvenliği ≠ insan güvenliği:** Korunacak birim devlet / birey olabilir.
  20. **Pozitivist ≠ yorumlayıcı:** Ölçme ve neden-sonuç açıklaması / anlamın bağlamsal inşasını çözümleme.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

**1. Önce kuramın cevabını değil sorusunu sor:** 'Güç ve güvenlik neden önemli?' realist; 'iş birliği nasıl mümkün?' liberal; 'kimlik ve çıkar nasıl oluştu?' inşacı; 'bu düzen kimin yararına?' eleştirel.

**2. Aktörü tanı:** Soru yalnız devlet ve sistem güç dağılımıyla mı, yoksa toplum ve normlarla mı ilgili? Çok aktörlü uluslararası siyaset otomatik olarak liberalizm değildir; vurgulanan ilişki mekanizmasını bul.

**3. Düşünür eşleştirmesi yap:** Morgenthau–klasik realizm; Waltz–yapısal realizm; Mearsheimer–saldırgan realizm; Keohane–neoliberal kurumlar; Nye–yumuşak güç/karmaşık bağımlılık; Wendt–inşacılık; Bull–İngiliz Okulu; Wallerstein–dünya sistemleri; Cox–eleştirel kuram.

**4. Göreli ile mutlak kazancı ayır:** 'Ben kazandım mı?' mutlak; 'rakibim benden fazla mı kazandı?' göreli.

**5. Güvenlik ikilemi ve caydırıcılığı ayır:** Savunma tedbiri karşılıklı tehdit mi yarattı, yoksa tehdit yoluyla saldırı mı önlenmek isteniyor?

**6. Kavramları aşırı genelleme:** 'Demokrasiler hiç savaşmaz', 'anarşi sürekli kaostur', 'kurumlar devleti gereksiz kılar', 'inşacılar askerî kapasiteyi yok sayar' gibi mutlak seçenekler genellikle kavramsal hata içerir.

**7. İleri düzey soruda tarihsel ve söylemsel bağlamı saptayabil:** Merkez–çevre eşitsizliği bağımlılık; görünmez bakım emeği feminizm; sömürge temsilinin eleştirisi postkolonyalizm; varoluşsal tehdit söylemi Kopenhag Okuludur.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

  • Anarşi, egemenlik, güç, güvenlik ve analiz düzeyi kavramlarını açıklamak.
  • Klasik realizm, neorealizm, saldırgan ve savunmacı realizmi ayırmak.
  • Güç dengesi, dengeleme, güçlüye katılma, caydırıcılık ve güvenlik ikilemini örneklemek.
  • Tek, iki ve çok kutupluluk türlerini tanımak.
  • Mutlak kazanç ve göreli kazanç mantığını vaka üzerinde ayırt etmek.
  • Liberalizm, demokratik barış ve karşılıklı bağımlılığı açıklamak.
  • Neoliberal kurumsalcılığın bilgi, izleme ve işlem maliyeti mekanizmalarını tanımak.
  • Sert güç ve yumuşak güç arasındaki farkı örneklemek.
  • İnşacı kuramda kimlik, norm, sosyalleşme ve sosyal inşayı açıklamak.
  • İngiliz Okulunda uluslararası sistem ve toplumu ayırmak.
  • Marksizm, bağımlılık ve dünya sistemleri yaklaşımlarının ekonomik açıklamalarını tanımak.
  • Eleştirel, feminist, postkolonyal ve postyapısalcı soruları karşılaştırmak.
  • Güvenlikleştirme ile insan güvenliğini klasik devlet güvenliğinden ayırmak.
  • Önde gelen düşünürleri doğru kuramlarla eşleştirmek.

**Çalışma kaynakları:** Anadolu Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Kuramları ders içeriği; İstanbul Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Teorisi ders izlencesi; Open University OpenLearn uluslararası ilişkiler kuramları öğretim materyalleri. Bu içerikteki soru kökleri özgün sınav alıştırmalarıdır, birebir çıkmış ÖSYM sorusu olarak sunulmaz.

Bu Üniteyi Pekiştir

Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.

Ders Notu

Uluslararası İlişkiler Kuramları Ders Notu

Ünitenin düzenli ve kısa özetini incele.

Ders Notunu Aç
Hızlı Tekrar

Uluslararası İlişkiler Kuramları Hızlı Tekrar

Sınav öncesi kritik bilgilerle hızlı tekrar yap.

Hızlı Tekrarı Aç
Kolay

KPSS Alan Bilgisi Uluslararası İlişkiler Uluslararası İlişkiler Kuramları - Kolay Test

20 soru

Temel kavramları kontrol et

Testi Çöz
Orta

KPSS Alan Bilgisi Uluslararası İlişkiler Uluslararası İlişkiler Kuramları - Orta Test

20 soru

Bilgini uygulamaya geçir

Testi Çöz
Zor

KPSS Alan Bilgisi Uluslararası İlişkiler Uluslararası İlişkiler Kuramları - Zor Test

20 soru

Detay ve yorum gücünü ölç

Testi Çöz
Karma

KPSS Alan Bilgisi Uluslararası İlişkiler Uluslararası İlişkiler Kuramları - Karma Test 1

20 soru

Gerçek sınav temposunda kendini dene

Testi Çöz