Konu Anlatımı / Ders Notu

Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Jeolojik Yapısı Ders Notu

KPSS Ön Lisans Türkiye’nin dağları, ovaları, platoları, karstik şekilleri, kıyı tipleri ve aktif tektonik yapısı.

Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Jeolojik Yapısı — Ders Notu

Kısa Özet

Türkiye **Alp-Himalaya genç dağ kuşağı** üzerindedir; ortalama yükseltisi fazladır ve **batıdan doğuya**, **kıyıdan içeriye** genel olarak artar. Kıvrılma, kırılma, volkanizma ve yükselme hareketleri dağları, ovaları, platoları ve aktif fay sistemlerini açıklamada kullanılır. Akarsular, karstik sular, buzullar, rüzgâr, dalgalar ve akıntılar ise dış kuvvetlerdir.

Dağların Oluşumu — Kesin Eşleştirmeler

| Oluşum türü | Ana mekanizma | Türkiye'den örnek | |---|---|---| | **Kıvrım** | Tektonik sıkışma, tortul tabakaların kıvrılması | Kuzey Anadolu Dağları, Toroslar | | **Kırık / horst** | Faylanma, çevresine göre yüksekte kalan blok | Yunt, Bozdağlar, Aydın Dağları | | **Graben** | Faylanmayla çöken blok / oluk | Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes ovaları | | **Volkanik dağ** | Lav, kül ve tüfün birikmesi | Ağrı, Erciyes, Süphan, Hasan, Tendürek, Nemrut |

**Büyük Ağrı Dağı** yaklaşık **5.137 m** ile Türkiye'nin en yüksek zirvesidir. Türkiye'de **Kuzey Anadolu Fayı, Doğu Anadolu Fayı ve Batı Anadolu'nun genişlemeli fayları** aktiftir. Tektonizma depremselliği ve yer şekillerini birlikte etkiler.

Ovalar ve Platolar

  • **Delta ovası:** Akarsu kıyıda alüvyon biriktirir. **Bafra → Kızılırmak**, **Çarşamba → Yeşilırmak**, **Çukurova → Seyhan-Ceyhan**.
  • **Tektonik ova:** Faylanmaya bağlı çöküntü ve bu çukurlarda birikim. **Büyük Menderes, Konya, Harran** örneklerindendir.
  • **Plato:** Çevresine göre yüksek ve akarsularla yarılmış düzlük. **Erzurum-Kars → volkanik zemin**, **Taşeli → karstik zemin**, **Bozok/Yazılıkaya/Şanlıurfa → tabakalı zeminler**.
  • **Deltaya elverişli koşul:** sığ kıyı, yeterli malzeme, güçlü dalga ve akıntıyla taşınmanın sınırlı olması.

Karstik Şekiller

**Çözünebilen kayaçlar:** Kalker, jips, kaya tuzu ve dolomit. Karstik çözünme denince Akdeniz ve Toroslar, Teke-Taşeli çevreleri akla gelir.

**Aşınım/çökme:** **Lapya** küçük oluk → **dolin** küçük çukur → **uvala** birleşmiş dolinler → **polye** geniş kapalı çukur. **Obruk** yer altı boşluklarının çökmesiyle gelişen derin çukur; **mağara** yer altı boşluğu.

**Birikim:** **Sarkıt** mağara tavanı; **dikit** mağara tabanı; birleşimleri **sütun**; kaynak sularından minerallerin çökelmesi **traverten**. **Denizli Pamukkale → traverten.**

**Kapadokya peribacaları:** Volkanik tüflerin, direnç farklarına göre dış kuvvetlerle aşınması sonucunda oluşan şekiller. Burada hem volkanik malzeme hem akarsu/yağmur aşındırması etkili.

Kıyılar

**Boyuna:** Dağlar kıyıya paralel → **Karadeniz, Akdeniz** genel kıyı tipidir. İç kesimlere deniz etkisi ve ulaşım geçişleri yer yer sınırlıdır.

**Enine:** Dağlar kıyıya dik → **Ege**, çok sayıda koy ve körfez.

**Ria:** Denizin eski akarsu vadilerini basması → **Marmaris-Fethiye** çevresi, boğazların oluşumuyla ilgili MEB örnekleri.

**Dalmaçya:** Kıyıya paralel ada-yarımada sıraları → **Kaş çevresi**.

**Limanlı:** Kıyı setlerinin korunaklı su alanları oluşturması → Büyükçekmece/Küçükçekmece lagünleri çevresi.

**Falez:** Dalgaların dik kıyıyı aşındırması. **Tombolo:** adayı karaya bağlayan birikim seti (**Kapıdağ**). **Lagün:** set gerisindeki deniz kulağı (**Büyükçekmece, Küçükçekmece, Ölüdeniz**). **Delta:** akarsu kıyı birikimi.

**Fiyort ve skyer**, buzul kıyı şekilleridir; Türkiye'de karakteristik doğal örnekleri **yoktur**. Bununla birlikte Türkiye'nin yüksek dağlarında buzul aşındırması/biriktirmesi izleri **vardır**.

Sınav İçin 8 Anahtar

  1. **Kıvrım:** Toroslar – Kuzey Anadolu.
  2. **Horst:** Yunt – Bozdağlar – Aydın Dağları.
  3. **Graben:** Gediz – Küçük Menderes – Büyük Menderes.
  4. **Volkanik:** Ağrı – Erciyes – Süphan – Tendürek – Hasan – Nemrut.
  5. **Delta:** Bafra/Kızılırmak – Çarşamba/Yeşilırmak – Çukurova/Seyhan-Ceyhan.
  6. **Plato:** Erzurum-Kars/volkanik – Taşeli/karstik.
  7. **Karst:** lapya/dolin/uvala/polye aşınım; traverten/sarkıt/dikit/sütun birikim.
  8. **Kıyı:** Ege enine; Karadeniz/Akdeniz boyuna; Kaş dalmaçya; Marmaris-Fethiye ria.

**Kaynak:** MEB OGM Materyal, *Coğrafya 10 – Türkiye'de Başlıca Yüzey Şekilleri*.

Bu Üniteyi Pekiştir

Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.

Konu Anlatımı

Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Jeolojik Yapısı Konu Anlatımı

Konuyu ayrıntılı ve öğretici şekilde öğren.

Konu Anlatımını Aç
Hızlı Tekrar

Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Jeolojik Yapısı Hızlı Tekrar

Sınav öncesi kritik bilgilerle hızlı tekrar yap.

Hızlı Tekrarı Aç
Kolay

KPSS Ön Lisans Coğrafya Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Jeolojik Yapısı - Kolay Test

20 soru

Temel kavramları kontrol et

Testi Çöz
Orta

KPSS Ön Lisans Coğrafya Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Jeolojik Yapısı - Orta Test

20 soru

Bilgini uygulamaya geçir

Testi Çöz
Zor

KPSS Ön Lisans Coğrafya Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Jeolojik Yapısı - Zor Test

20 soru

Detay ve yorum gücünü ölç

Testi Çöz
Karma

KPSS Ön Lisans Coğrafya Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Jeolojik Yapısı - Karma Test 1

20 soru

Gerçek sınav temposunda kendini dene

Testi Çöz
PDF İndirme

Bu notu bu sayfada ücretsiz okuyabilirsin. PDF olarak indirmek Premium üyelere özeldir.

PDF İNDİR · Premium