Konu Anlatımı / Ders Notu
Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Jeolojik Yapısı Ders Notu
KPSS Ön Lisans Türkiye’nin dağları, ovaları, platoları, karstik şekilleri, kıyı tipleri ve aktif tektonik yapısı.
Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Jeolojik Yapısı — Ders Notu
Kısa Özet
Türkiye **Alp-Himalaya genç dağ kuşağı** üzerindedir; ortalama yükseltisi fazladır ve **batıdan doğuya**, **kıyıdan içeriye** genel olarak artar. Kıvrılma, kırılma, volkanizma ve yükselme hareketleri dağları, ovaları, platoları ve aktif fay sistemlerini açıklamada kullanılır. Akarsular, karstik sular, buzullar, rüzgâr, dalgalar ve akıntılar ise dış kuvvetlerdir.
Dağların Oluşumu — Kesin Eşleştirmeler
| Oluşum türü | Ana mekanizma | Türkiye'den örnek | |---|---|---| | **Kıvrım** | Tektonik sıkışma, tortul tabakaların kıvrılması | Kuzey Anadolu Dağları, Toroslar | | **Kırık / horst** | Faylanma, çevresine göre yüksekte kalan blok | Yunt, Bozdağlar, Aydın Dağları | | **Graben** | Faylanmayla çöken blok / oluk | Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes ovaları | | **Volkanik dağ** | Lav, kül ve tüfün birikmesi | Ağrı, Erciyes, Süphan, Hasan, Tendürek, Nemrut |
**Büyük Ağrı Dağı** yaklaşık **5.137 m** ile Türkiye'nin en yüksek zirvesidir. Türkiye'de **Kuzey Anadolu Fayı, Doğu Anadolu Fayı ve Batı Anadolu'nun genişlemeli fayları** aktiftir. Tektonizma depremselliği ve yer şekillerini birlikte etkiler.
Ovalar ve Platolar
- **Delta ovası:** Akarsu kıyıda alüvyon biriktirir. **Bafra → Kızılırmak**, **Çarşamba → Yeşilırmak**, **Çukurova → Seyhan-Ceyhan**.
- **Tektonik ova:** Faylanmaya bağlı çöküntü ve bu çukurlarda birikim. **Büyük Menderes, Konya, Harran** örneklerindendir.
- **Plato:** Çevresine göre yüksek ve akarsularla yarılmış düzlük. **Erzurum-Kars → volkanik zemin**, **Taşeli → karstik zemin**, **Bozok/Yazılıkaya/Şanlıurfa → tabakalı zeminler**.
- **Deltaya elverişli koşul:** sığ kıyı, yeterli malzeme, güçlü dalga ve akıntıyla taşınmanın sınırlı olması.
Karstik Şekiller
**Çözünebilen kayaçlar:** Kalker, jips, kaya tuzu ve dolomit. Karstik çözünme denince Akdeniz ve Toroslar, Teke-Taşeli çevreleri akla gelir.
**Aşınım/çökme:** **Lapya** küçük oluk → **dolin** küçük çukur → **uvala** birleşmiş dolinler → **polye** geniş kapalı çukur. **Obruk** yer altı boşluklarının çökmesiyle gelişen derin çukur; **mağara** yer altı boşluğu.
**Birikim:** **Sarkıt** mağara tavanı; **dikit** mağara tabanı; birleşimleri **sütun**; kaynak sularından minerallerin çökelmesi **traverten**. **Denizli Pamukkale → traverten.**
**Kapadokya peribacaları:** Volkanik tüflerin, direnç farklarına göre dış kuvvetlerle aşınması sonucunda oluşan şekiller. Burada hem volkanik malzeme hem akarsu/yağmur aşındırması etkili.
Kıyılar
**Boyuna:** Dağlar kıyıya paralel → **Karadeniz, Akdeniz** genel kıyı tipidir. İç kesimlere deniz etkisi ve ulaşım geçişleri yer yer sınırlıdır.
**Enine:** Dağlar kıyıya dik → **Ege**, çok sayıda koy ve körfez.
**Ria:** Denizin eski akarsu vadilerini basması → **Marmaris-Fethiye** çevresi, boğazların oluşumuyla ilgili MEB örnekleri.
**Dalmaçya:** Kıyıya paralel ada-yarımada sıraları → **Kaş çevresi**.
**Limanlı:** Kıyı setlerinin korunaklı su alanları oluşturması → Büyükçekmece/Küçükçekmece lagünleri çevresi.
**Falez:** Dalgaların dik kıyıyı aşındırması. **Tombolo:** adayı karaya bağlayan birikim seti (**Kapıdağ**). **Lagün:** set gerisindeki deniz kulağı (**Büyükçekmece, Küçükçekmece, Ölüdeniz**). **Delta:** akarsu kıyı birikimi.
**Fiyort ve skyer**, buzul kıyı şekilleridir; Türkiye'de karakteristik doğal örnekleri **yoktur**. Bununla birlikte Türkiye'nin yüksek dağlarında buzul aşındırması/biriktirmesi izleri **vardır**.
Sınav İçin 8 Anahtar
- **Kıvrım:** Toroslar – Kuzey Anadolu.
- **Horst:** Yunt – Bozdağlar – Aydın Dağları.
- **Graben:** Gediz – Küçük Menderes – Büyük Menderes.
- **Volkanik:** Ağrı – Erciyes – Süphan – Tendürek – Hasan – Nemrut.
- **Delta:** Bafra/Kızılırmak – Çarşamba/Yeşilırmak – Çukurova/Seyhan-Ceyhan.
- **Plato:** Erzurum-Kars/volkanik – Taşeli/karstik.
- **Karst:** lapya/dolin/uvala/polye aşınım; traverten/sarkıt/dikit/sütun birikim.
- **Kıyı:** Ege enine; Karadeniz/Akdeniz boyuna; Kaş dalmaçya; Marmaris-Fethiye ria.
**Kaynak:** MEB OGM Materyal, *Coğrafya 10 – Türkiye'de Başlıca Yüzey Şekilleri*.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
KPSS Ön Lisans Coğrafya Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Jeolojik Yapısı - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
KPSS Ön Lisans Coğrafya Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Jeolojik Yapısı - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
KPSS Ön Lisans Coğrafya Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Jeolojik Yapısı - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
KPSS Ön Lisans Coğrafya Türkiye'nin Yer Şekilleri ve Jeolojik Yapısı - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene
Bu notu bu sayfada ücretsiz okuyabilirsin. PDF olarak indirmek Premium üyelere özeldir.