Sözcükte Yapı ve Ekler Ders Notu

Sözcükte Yapı ve Ekler – Ders Notu

Temel Tanımlar

• **Kök:** Ekler çıkarıldığında kalan temel anlamlı parça (göz, su, sev-, yaz-).
• **Gövde:** Kökün yapım eki almış hâli (gözlük, sevgi, sulamak).
• **Yapım eki:** Yeni sözcük oluşturur (göz-lük, su-la-, sev-gi).
• **Çekim eki:** Çokluk, iyelik, durum, zaman veya kişi görevi sağlar (ev-ler, ev-im, ev-de, gel-di-m).

Kök Türünü Bulma

• **Ad kökü:** taş, deniz, güzel, renk.
• **Fiil kökü:** bak-, yaz-, koş-, sev-.
• Fiil kökünden mastar yapılabilir: **yazmak**; ancak kökü yalnız harf benzerliğiyle değil anlamıyla saptamalısın.

Dört Yapım Eki Grubu

| Grup | Örnek | Görev | | --- | --- | --- | | Addan ad | göz-lük | göz → gözlük | | Addan fiil | su-la- | su → sulamak | | Fiilden ad | sev-gi | sevmek → sevgi | | Fiilden fiil | yaz-dır- | yazmak → yazdırmak |

Sık Çıkan Çekim Ekleri

• **-lar/-ler:** çokluk → evler.
• **-(ı)m, -(ı)n, -(s)ı, -(ı)mız:** iyelik → evim, evin, evi, evimiz.
• **-ı/-i:** belirtme (evi gördüm).
• **-a/-e:** yönelme (eve gittim).
• **-da/-de:** bulunma (evde kaldım).
• **-dan/-den:** ayrılma (evden çıktım).
• **-di, -yor, -acak** ve kişi ekleri: fiil çekimi (geldim, geliyorsun, yazacaklar).

Yapı Türleri

| Basit | Türemiş | Birleşik | | --- | --- | --- | | evlerimizden | evsizlikten | gecekondu | | kitaplarımız | kitapçılarımız | başkent | | geldim | güldürdüm | hanımeli |

**Basit:** yapım eki yok. **Türemiş:** en az bir yapım eki var. **Birleşik:** en az iki sözcük birleşmiş.

Çok Ekli Sözcük Çözümlemesi

**Kitapçılarımızdan** = kitap + çı (yapım) + lar (çokluk) + ımız (iyelik) + dan (ayrılma). **Evlerimizden** = ev + ler + imiz + den (yalnız çekim). **Gözlükçüler** = göz + lük (yapım) + çü (yapım) + ler (çekim). **Gözlemcilikten** = göz + lem + ci + lik + ten (üç yapım, bir çekim).

Birleşik Fiiller

• **Yardımcı fiil:** yardım etmek, fark etmek, affetmek.
• **Yeterlik:** görebilmek.
• **Tezlik:** gidivermek.
• **Sürerlik:** bakakalmak.
• **Yaklaşma:** düşeyazmak.
• **Anlamca kaynaşma:** gözden düşmek.

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

• **Evim** iyelik almıştır, türemiş değildir.
• **Renkli** yapım eki almıştır, **renkler** yalnız çekim almıştır.
• **Gözlükler** yapım+çekimdir; **gözlerimiz** yalnız çekimdir.
• **Kitabım**, **burnum**, **ağaca** ses değişikliğine rağmen yapım eki içermez.
• **Yardım etmek** ayrı yazılırken yapıca birleşik fiildir.

Kısa Özet

Önce kökü ve anlamını belirle; sonra ekleri görevlerine göre ayır. **Yapım ekinin bulunup bulunmaması**, basit–türemiş ayrımını belirler. Çekim ekleri tek başına sözcüğü türemiş yapmaz. Birleşik sözcükte iki ayrı sözün kalıplaşmasına bak.