Sözcükte Yapı ve Ekler Konu Anlatımı

Sözcükte Yapı ve Ekler

Konuya Giriş

Bir sözcüğün nasıl oluştuğunu bulmak için kökünü, varsa yapım eklerini ve çekim eklerini ayırırız. KPSS Ortaöğretim Türkçe'de asıl beceri, sözcüğün yalnız görünüşüne bakıp karar vermek değil, **kök ile ekin görevini belirlemektir.** Yapım eki alan bir sözcük türemiştir; yalnız çekim eki alan sözcük basit yapılı kalır. İki sözcüğün birleşmesiyle oluşan yeni bir sözcük birleşik yapıdadır.

1. Kök Nedir?

Kök, sözcüğün anlamlı ve daha küçük anlamlı birimlere ayrılamayan temel bölümüdür. Gövde, kökün yapım eki almasıyla oluşur.

• **göz** → göz-lük: göz ad köküdür, gözlük türemiş gövdedir.
• **sev-** → sev-gi: sev- fiil köküdür, sevgi türemiş gövdedir.
• **su** → su-la-: su ad köküdür, sula- türemiş fiil gövdesidir.
• **yaz-** → yaz-dır-: yaz- fiil köküdür, yazdır- türemiş fiil gövdesidir.

Kökün bulunduğu sözdeki anlam ilişkisine dikkat et: bir kelimenin ilk birkaç harfi rastgele seçilerek kök bulunmaz. **Balıkçı** sözcüğünün kökü *balık*tır; **bal** sözcüğüyle aynı harfleri taşıması onu doğru kök yapmaz.

2. Ad Kökü ve Fiil Kökü

• **Ad kökleri**, varlık, kavram veya nitelik bildirir: **taş, su, renk, güzel, göz**.
• **Fiil kökleri**, iş, oluş veya hareket bildirir: **gel-, yaz-, gör-, sev-, koş-**.

Fiil köklerini tanımada **-mak/-mek** ile mastar biçimi yapılabilmesi yardımcıdır: **yazmak, sevmek**. Ancak sözcüğün cümledeki görevini ve anlamını da gözet.

3. Yapım Eki ve Çekim Eki

**Yapım eki** sözcüğün anlamını ve/veya türünü değiştirerek yeni bir sözcük oluşturur. **Çekim eki** sözcüğü cümlede çeşitli görevlerle kullanır, fakat tek başına yeni bir sözlük maddesi türetmez.

| Örnek | Ek | Görev | | --- | --- | --- | | göz-**lük** | -lük | Yapım: gözden gözlük türetilir | | ev-**ler** | -ler | Çekim: çokluk | | ev-**de** | -de | Çekim: bulunma | | sev-**gi** | -gi | Yapım: fiilden ad | | su-**la**- | -la | Yapım: addan fiil | | gel-**di** | -di | Çekim: görülen geçmiş zaman |

Yapım ekleri dört grupta incelenir

1. **Addan ad yapan ek:** taş-çı, göz-lük, renk-li, tuz-suz.
2. **Addan fiil yapan ek:** su-la-, baş-la-, temiz-le-.
3. **Fiilden ad yapan ek:** sev-gi, çiz-ik, dur-ak.
4. **Fiilden fiil yapan ek:** yaz-dır-, gül-dür-, iç-ir-.

Bu ayrım ekin kendisini ezberlemekten çok, **ekten önceki ve sonraki birimin türüne** bakarak yapılır.

4. İsim Çekim Ekleri

• **Çokluk:** ev-ler, kitap-lar.
• **İyelik:** ev-im (benim evim), ev-in (senin evin), ev-i (onun evi), ev-imiz (bizim evimiz).
• **İlgi/tamlayan:** ev-in kapısı, kitab-ın sayfası.
• **Belirtme (yükleme):** ev-i gördüm; kitab-ı aldım.
• **Yönelme:** ev-e gittim.
• **Bulunma:** ev-de kaldım.
• **Ayrılma:** ev-den çıktım.

**Evim** sözcüğündeki -im iyelik; **gördüm** sözcüğündeki -m ise kişi ekidir. Sesçe benzer görünen parçalar aynı görevde olmak zorunda değildir.

5. Fiil Çekim Ekleri

Fiilin zamanı/kipi ve kişisi çekim ekleriyle gösterilir:

• **gel-di-m**: gel- fiil kökü + geçmiş zaman + birinci tekil kişi.
• **gel-iyor-sun**: gel- kökü + şimdiki zaman + ikinci tekil kişi.
• **yaz-acak-lar**: yaz- kökü + gelecek zaman + üçüncü çoğul kişi.

Bu biçimlerde yeni bir sözlük kelimesi türetilmediği için kökün yapısı basit kalabilir.

6. Sözcüklerin Yapı Bakımından Türleri

A. Basit Sözcük

**Yapım eki almamış** sözcüktür. Çekim eki alabilir.

• **ev, evler, evlerimizden**
• **gel-, geldim, geliyorlar**
• **kitaplar, kitaplarımızda**

B. Türemiş Sözcük

En az bir **yapım eki almış** sözcüktür. Üzerine çekim eki de gelebilir.

• **göz-lük**, **göz-lük-ler**
• **ses-siz**, **ses-siz-lik-ten**
• **balık-çı-lar-ımız-dan**
• **su-la-dı**

Türemiş sözcüğün yapım eki sayısı birden fazla olabilir. **Gözlükçü** sözcüğünde göz+lük+çü biçiminde iki yapım eki vardır.

C. Birleşik Sözcük

En az iki sözcüğün bir araya gelerek yeni anlamlı bir bütün oluşturmasıdır:

• **başkent** = baş + kent
• **gecekondu** = gece + kondu
• **hanımeli** = hanım + eli
• **Karadeniz** = kara + deniz

Birleşik sözcüklerin hepsi ayrı yazılmaz; hepsi bitişik de yazılmaz. **Yapısının birleşik olması** ile **yazımının bitişik olması** aynı soru değildir.

7. Birleşik Fiillerin Temel Çeşitleri

• **Yardımcı fiille kurulan:** **yardım etmek, fark etmek, affetmek, kaybolmak**. Yazımda ses olayı varsa birçok örnekte bitişik yazılır: **affetmek, kaybolmak**. Ses olayı yoksa **yardım etmek, fark etmek** ayrıdır.
• **Kurallı birleşik fiiller:**
• **Yeterlik:** yap-a-bil-mek (güç/yeterlik veya olasılık).
• **Tezlik:** bak-ı-ver-mek (çabukluk/tezlik).
• **Sürerlik:** bak-a-kal-mak, gide-dur-mak.
• **Yaklaşma:** düş-e-yaz-mak (gerçekleşmeye yaklaşma).
• **Anlamca kaynaşmış:** **gözden düşmek, küplere binmek** gibi bütün olarak yeni anlam taşıyan söz öbekleri.

8. Ekleri Ayırarak Çözümleme

**kitapçılarımızdan** = kitap + çı + lar + ımız + dan

• **kitap:** ad kökü
• **-çı:** addan ad yapan yapım eki
• **-lar:** çokluk çekimi
• **-ımız:** iyelik çekimi
• **-dan:** ayrılma hâli çekimi

Bu sözcüğün sonundaki üç çekim eki, baştaki yapım ekini ortadan kaldırmaz: **türemiş** yapılıdır.

**evlerimizden** = ev + ler + imiz + den → yalnız çekim eki → **basit** yapılı.

**gözlemcilikten** = göz + lem + ci + lik + ten → üç yapım, bir çekim eki → **türemiş** yapılı.

9. Ses Olayı ile Yapıyı Karıştırma

Bir sözcük ek alınca ses değişikliğine uğrasa da otomatik olarak türemiş olmaz:

• **kitap + ım → kitabım**: ses yumuşaması vardır; -ım iyelik eki olduğu için yapı basittir.
• **burun + um → burnum**: ünlü düşmesi vardır; -um iyelik eki olduğu için yapı basittir.
• **ağaç + a → ağaca**: ses yumuşaması vardır; yönelme hâli çekimidir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• **Ellerimiz**: yalnız çekim → basit; **eldiven**: farklı kökten türemiş değildir diye rastgele bölme yapma.
• **Renkler**: çokluk eki → basit; **renkli**: yapım eki → türemiş.
• **Sevgi**: sev- fiil kökü + yapım eki; **sevdim**: sev- fiil kökü + çekim ekleri.
• **Gözlükler**: yapım + çekim → türemiş; **gözlerimiz**: yalnız çekim → basit.
• **Başkent**: iki sözcüğün birleşmesi → birleşik; **başlık**: yapım eki → türemiş.
• **Yardım etmek** ayrı yazılsa da yardımcı fiille kurulan birleşik fiildir.
• **Affetmek** bitişik yazılır; çift ünsüz oluşumu yazımla ilgili bir ipucudur.
• **Düşeyazmak** yaklaşma; **gidivermek** tezlik; **gidebilmek** yeterlik bildirir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Sözcüğün cümledeki anlamını oku; kökünü aynı anlamla ilişkili biçimde bul.
2. Kökün **ad mı fiil mi** olduğuna karar ver.
3. Ekleri soldan sağa ayır; hangilerinin yeni sözcük türettiğini araştır.
4. **En az bir yapım eki** varsa türemişi; yalnız çekim varsa basiti düşün.
5. Kök ile ekten bağımsız **iki sözün birleşmesi** varsa birleşik sözcüğü denetle.
6. Fiillerde kip ve kişi eklerini yapım eki sanma.
7. Ses olayının (yumuşama/düşme) tek başına yapım eki kanıtı olmadığını unutma.
8. Birleşik fiilde yeterlik, tezlik, sürerlik ve yaklaşma anlamını ayrı değerlendir.

Konu Özeti

Kök sözcüğün anlamlı temel bölümüdür. Yapım eki yeni sözcük, çekim eki dil bilgisel görev oluşturur. Basit sözcük yapım eki almaz; türemiş sözcük en az bir yapım eki alır; birleşik sözcük iki veya daha çok sözcüğün birleşmesinden doğar. Yardımcı fiiller ve kurallı birleşik fiiller ayrı bir başlık olarak incelenir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Ad kökü ile fiil kökünü ayırt edebilmelisin.
• Yapım ekini çekim ekinden işlevine göre ayırabilmelisin.
• Çok ekli bir sözcüğün neden basit veya türemiş olduğunu açıklayabilmelisin.
• Addan ad, addan fiil, fiilden ad, fiilden fiil türetimini tanıyabilmelisin.
• Birleşik sözcük ile türemiş sözcüğü karıştırmamalısın.
• Yardımcı ve kurallı birleşik fiillerin anlamlarını değerlendirebilmelisin.
• Ses değişikliğinin sözcüğün yapı türünü kendiliğinden değiştirmediğini bilmelisin.