10. Sınıf Coğrafya: Aşınma, Taşınma ve Biriktirme Süreçlerinin Yeryüzünün Şekillenmesine Etkisi – Ders Notu

Aşınma, Taşınma ve Biriktirme Süreçlerinin Yeryüzünün Şekillenmesine Etkisi – Ders Notu

Temel Süreç

Ayrışma → aşınma-taşınma → biriktirme.

Aşınmanın iki temel biçimi:

• erozyon,
• kütle hareketleri.

Biriktirme, taşıyıcı etkenin hızının ve taşıma gücünün azaldığı alanlarda gerçekleşir.

Dış Etkenler

• Soğuk ve yüksek alanlar → buzullar
• Kıyılar → dalga ve akıntılar
• Ilıman ve yağışlı bölgeler → akarsular
• Kurak ve yarı kurak bölgeler → rüzgârlar

Akarsular

Aşındırma gücünü etkileyenler:

• debi,
• hız,
• yük,
• yağış-buharlaşma,
• yükselti-eğim,
• kayaç,
• bitki örtüsü.

Akarsu yükü:

• çözünmüş,
• askıda,
• taban yükü.

Aşındırma:

• derine,
• yana,
• geriye.

Denge profili: Akarsuyun taban seviyesine yaklaşarak eğimini azaltması.

Akarsu Aşınım Şekilleri

• Plato
• Peneplen
• Çentik vadi
• Boğaz vadi
• Kanyon vadi
• Asimetrik vadi
• Alüvyal tabanlı vadi
• Menderes
• Gömük menderes
• Taraça

Akarsu Birikim Şekilleri

• Birikinti konisi
• Birikinti yelpazesi
• Taşkın ovası
• Irmak adası
• Delta

Delta için: sığ kıyı + bol alüvyon + zayıf akıntı/gelgit.

Karst

Çözünebilen kayaçlar:

• kireç taşı,
• dolomit,
• kaya tuzu,
• jips.

Aşınım:

• lapya,
• dolin,
• uvala,
• polye,
• düden,
• kör vadi,
• kanyon,
• mağara,
• obruk.

Birikim:

• sarkıt,
• dikit,
• sütun,
• traverten.

Kıyılar

Dalga ve akıntılar aşındırır ve biriktirir.

Başlıca şekiller:

• falez,
• dalga aşındırma platformu,
• deniz kemeri,
• kıyı oku,
• tombolo,
• lagün,
• plaj.

Kıyı tipleri:

• boyuna,
• enine,
• haliçli,
• rialı,
• kalanklı,
• dalmaçya,
• limanlı,
• fiyortlu,
• skayerli,
• resifli.

Buzullar

Aşınım:

• buzul çizikleri,
• hörgüç kaya,
• sirk,
• U profilli buzul vadisi,
• fiyort.

Birikim:

• moren,
• cephe moreni,
• sandur,
• drumlin.

Rüzgâr

Aşındırma:

• deflasyon,
• abrazyon.

Aşınım şekilleri:

• çöl kaldırımı,
• tava,
• yardang,
• mantar kaya.

Birikim:

• lös,
• kumul.

Canlılar

İnsan:

• kıyı dolgusu,
• maden çukuru,
• yol ve baraj,
• polder.

Bitkiler:

• ayrışma ve toprak oluşumu.

Hayvanlar:

• toprağı gevşetme,
• küçük ölçekli yüzey şekilleri oluşturma.

Aşınma, Taşınma ve Biriktirme Süreçlerinin Yeryüzünün Şekillenmesine Etkisi Kısa Özeti

Dış etkenler ayrışmış malzemeyi aşındırır, taşır ve uygun alanlarda biriktirir. Akarsular, karstik sular, dalga-akıntılar, buzullar ve rüzgârlar farklı iklim ve coğrafi koşullarda farklı yer şekilleri oluşturur. Aşınma yüksek alanları alçaltırken biriktirme çukur alanları doldurur. Süreçlerin birlikte etkisi yeryüzünün görünümünü uzun zaman içinde sürekli değiştirir.