10. Sınıf Coğrafya: Tektonik Süreçler – Ders Notu

Tektonik Süreçler – Ders Notu

Levha Tektoniği

• Alfred Wegener, 1915'te kıtaların kayması kuramını ortaya koydu.
• 1960'lardan sonra okyanus tabanı yayılması araştırmaları levha tektoniği kuramını geliştirdi.
• Yer kabuğu farklı büyüklükteki levhalardan oluşur.
• Levhalardaki kırık hatlarına fay denir.
• Mantodaki konveksiyonel akıntılar levhaları hareket ettirir.
• Levha hareketleri ve bunlara bağlı süreçlerin bütünü tektonizmadır.
• Kıtasal kabuk geçmişte Pangea adlı süper kıtayı oluşturuyordu.

Levha Hareketleri

Ayrılma

Kırılma → rift vadisi → deniz tabanı yayılması → yeni okyanus tabanı → okyanus ortası sırtı.

Örnek: Doğu Afrika Rift Hattı.

Yanal Kayma (Transform)

Levhalar birbirine sürtünerek ters yönlerde kayar. Şiddetli depremler görülebilir.

Yaklaşma

Dalma-batma, hendek, magma, volkanizma ve orojenez görülebilir. Örnek: Hint Levhası-Avrasya Levhası.

Yer Şekilleri

• Kalkan: kıtaların eski çekirdek alanları.
• Genç dağlar: Alp-Himalaya, Kayalık, And.
• Yaşlı dağlar: Appalaş, İskandinav, Ural.

Orojenez

Kıvrılma:

• antiklinal,
• senklinal.

Kırılma:

• horst,
• graben.

Volkanizma

Volkanizma:

• yüzey volkanizması,
• derinlik volkanizması.

Merkezî Püskürme

• tabakalı volkan: Fuji, Etna, Vezüv
• kalkan volkan: Mauna Loa, Kilauea
• tüf konisi: Parikutin, Divlit

Çizgisel Püskürme

Fisürlerden çıkan bazaltik lavlar geniş lav platoları oluşturabilir.

Derinlik Volkanizması

• batolit: büyük ve geniş tabanlı kütle
• lakolit: mantar görünümlü sokulum
• sill: yatay
• dayk: dikey

Volkanların Dağılışı

• Pasifik Ateş Çemberi
• okyanus tabanındaki ayrılma fayları
• sıcak noktalar (Hawai)
• Akdeniz çevresi
• Doğu Afrika Rift Hattı

Depremler

• Faylarda sürtünmenin aşılmasıyla enerji boşalır.
• Enerji deprem dalgaları hâlinde yayılır.
• Fay türleri: normal, ters, doğrultu atımlı.
• İç merkez: kırılmanın başladığı odak.
• Dış merkez: yeryüzündeki karşılığı.
• Depremler sismografla ölçülür.
• Büyüklük için kitapta Richter ölçeği verilir.
• Deniz veya göl tabanı depremleri tsunami oluşturabilir.

Türkiye'nin Tektonik Yapısı

Anadolu Levhası:

• Avrasya,
• Afrika,
• Arabistan

levhaları arasındadır ve yılda yaklaşık 2-3 cm batıya kayar.

Üç ana fay sistemi:

• Kuzey Anadolu Fay Sistemi
• Doğu Anadolu Fay Sistemi
• Batı Anadolu Fay Zonları

Batı Anadolu:

• horst: Bozdağlar, Aydın, Menteşe
• graben ovaları: Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes

Başlıca volkanlar: Ağrı, Tendürek, Süphan, Nemrut, Erciyes, Karadağ, Hasan, Melendiz, Kula.

Jeolojik Zamanlar

İki üst zaman:

• Prekambriyen
• Fanerozoyik

Fanerozoyik:

• Paleozoyik
• Mesozoyik
• Senozoyik

Prekambriyen

Atmosfer, okyanuslar, ilk kıta çekirdekleri, ilk yaşam.

Paleozoyik

Pangea, Kaledoniyen-Hersiniyen orojenezleri, taş kömürü yatakları, yoğun ormanlar.

Mesozoyik

Yer kabuğunun parçalanması, Tethys Denizi, tortullaşma, dinozorlar, çiçekli bitkiler ve kuşlar.

Senozoyik

Alp-Himalaya orojenezi, Kuzey Anadolu ve Toroslar, volkanizma, Atlas ve Hint okyanusları, linyit-petrol-tuz-bor yatakları, insan, iklim değişimleri, buzullaşmalar, İstanbul ve Çanakkale boğazları.

Geçmişe Ait Bilgiler

• tortul kaya tabakaları,
• tabakaların istiflenmesi,
• uyum ve uyumsuzluklar,
• radyometrik tarihleme,
• fosiller

geçmiş doğal ortamların anlaşılmasında kullanılır.

Tektonik Süreçler Kısa Özeti

Levha tektoniği, yer kabuğunu oluşturan levhaların mantodaki konveksiyonel akıntılar etkisiyle hareket etmesine dayanır. Ayrılma, transform ve yaklaşma hareketleri rift vadileri, okyanus sırtları, hendekler, dağlar, volkanizma ve depremler oluşturabilir. Türkiye, Avrasya-Afrika-Arabistan levhaları arasındaki Anadolu Levhası üzerinde yer alır. Jeolojik zaman çizelgesi Dünya'nın geçmişini Prekambriyen ve Fanerozoyik üst zamanları ile Fanerozoyik içindeki Paleozoyik, Mesozoyik ve Senozoyik zamanları üzerinden açıklar.