10. Sınıf Coğrafya: Tektonik Süreçler – Konu Anlatımı

Tektonik Süreçler

Dünya, yaklaşık **4,6 milyar yıllık** geçmişi boyunca sürekli değişmiştir. Kıtaların ve okyanusların bugünkü görünümü sabit değildir; çok uzun zaman dilimlerinde yer kabuğunu oluşturan büyük parçaların hareketleri sonucunda değişmiştir. Bu hareketler yalnız kıta ve okyanusların konumunu değil; dağların, çukurlukların, okyanus tabanlarının, volkanların ve deprem kuşaklarının oluşumunu da belirler.

Tektonik süreçleri anlayabilmek için önce yer kabuğunun tek parça olmadığını ve **levha** adı verilen farklı büyüklükteki parçalardan oluştuğunu bilmek gerekir.

Levha Tektoniği Kuramının Gelişimi

Kıtaların hareket ettiği düşüncesini açıklamaya çalışan ilk önemli kuramlardan birini Alman meteorolog ve jeofizikçi **Alfred Wegener** 1915'te ortaya koymuştur. Wegener'in **kıtaların kayması** kuramına göre kıtalar hareket etmektedir. Wegener, birbirinden çok uzakta bulunan kıtaların kenarlarının bir yapbozun parçaları gibi birbirine benzemesini önemli bir kanıt olarak değerlendirmiştir.

Ancak bu kuram, ilk büyük kıtanın nasıl parçalandığını ve kıtaların neden hareket ettiğini açıklayamamıştır. Özellikle **1960'tan sonra okyanus tabanlarındaki yayılma** üzerine yapılan araştırmalar, kıtaların hareket mekanizmasını daha iyi açıklayan **levha tektoniği kuramının** geliştirilmesini sağlamıştır.

Levha tektoniği kuramına göre yer kabuğu farklı büyüklükteki levhalardan oluşur. Levhalar birbirinden **levha sınırları** boyunca ayrılır. Levhalardaki kırık hatlarına **fay** adı verilir. Mantonun üzerindeki levhalar, mantodaki güçlü **konveksiyonel akıntıların** etkisiyle hareket eder.

Pangea ve Kıtaların Değişimi

Levha tektoniği kuramına göre kıtasal kabuk çok önceleri **Pangea** adı verilen tek bir süper kıtayı oluşturuyordu. Zaman içinde Pangea parçalanmış, parçaların birbirinden uzaklaşmasıyla ayrı kıtalar ortaya çıkmıştır.

Ders kitabındaki haritalar yaklaşık:

• 200 milyon yıl önce,
• 150 milyon yıl önce,
• 90 milyon yıl önce,
• günümüz

karşılaştırmasıyla kıta ve okyanusların konumlarının zaman içinde değiştiğini gösterir.

Levhalar ve Levha Hareketleri

Yer kabuğunu oluşturan levhaların bir kısmı **okyanusal levha**, bir kısmı ise **kıtasal levha** özelliğindedir.

Ders kitabındaki örnekler:

• Pasifik Levhası ve Nazka Levhası → okyanusal levha,
• Avrasya Levhası ve Afrika Levhası → kıtasal levha.

Levha sınırları Dünya'nın tektonik açıdan en aktif alanlarıdır. Levha hareketlerine bağlı olarak bu alanlarda:

• volkanizma,
• orojenez,
• deprem

gibi olaylar yoğunlaşır.

Bu süreçler dağ, tepe, çukurluk, deniz tabanı ve derin deniz çukurları gibi şekilleri oluştururken bitki ve hayvanların dağılışını ve iklim sistemlerini de etkileyebilir.

Levhalar üç temel biçimde hareket eder:

1. Ayrılma (uzaklaşma)
2. Yanal kayma (transform)
3. Yaklaşma (çarpışma)

Ayrılma (Uzaklaşma)

Ayrılma süreci, bir levhanın mantodaki konveksiyonel akıntıların etkisiyle kırılmasıyla başlar. Kırılan parçalar ters yönlerde birbirinden uzaklaşır. Ders kitabında **Doğu Afrika Rift Hattı** bu sürece örnek olarak verilir.

Ayrılma devam ettikçe süreç şu şekilde gelişir:

1. Kırılma ve Rift Vadisi

Levhaların ayrılmaya başladığı alanda çökmeler yaşanır ve **rift hattı / rift vadisi** adı verilen çukur alanlar oluşur. Zayıf hatlardan magmanın çıkmasıyla volkanik faaliyetler başlar.

2. Deniz Tabanı Yayılması

Süreç devam ettikçe rift vadisi genişler ve Kızıldeniz'e benzer dar bir deniz meydana gelebilir. Buna **deniz tabanı yayılması** denir.

3. Yeni Okyanus Tabanı ve Okyanus Ortası Sırtları

Ayrılma ilerlediğinde deniz tabanı genişleyerek yeni bir okyanus tabanına dönüşebilir. Levha sınırlarına magma eklenir. Ayrılma hareketi ve volkanizma sonucunda **okyanus ortası sırtları** oluşur. Ders kitabında bu alanlarda büyük depremlerin sık yaşandığı belirtilir.

Yanal Kayma (Transform)

Yanal kaymada levhalar birbirine sürtünerek ters yönlerde hareket eder. Transform faylar boyunca oluşan gerilmeler **şiddetli depremlere** neden olabilir. Ders kitabında bu alanlarda yer yer:

• volkanizma,
• jeotermal alanlar

da meydana gelebileceği belirtilir.

Kuzey Amerika'nın batısındaki transform faylar bu harekete örnek olarak gösterilir.

Yaklaşma (Çarpışma)

Levhaların yaklaşması üç farklı levha eşleşmesiyle gerçekleşebilir:

• iki okyanusal levha,
• iki kıtasal levha,
• bir kıtasal ve bir okyanusal levha.

Ders kitabında Hint Levhası'nın Avrasya Levhası'na doğru hareketi çarpışan levhalara örnek olarak verilmiştir.

Dalma-Batma Zonu

Yaklaşan levhalardan daha yoğun ve ağır kayaçlardan oluşan **okyanusal kabuk**, daha hafif kıtasal kabuğun altına bükülerek astenosfere doğru dalabilir. Bu alana **dalma-batma zonu** denir.

Dalma-batma boyunca **derin okyanus çukuru (hendek)** oluşur.

Magma ve Volkanizma

Astenosfere dalan okyanusal kabuk erimeye uğrar. Oluşan yeni magma kırık hatlarından yer kabuğuna sokulabilir veya yüzeye çıkarak volkanizmaya neden olabilir.

Deniz Alanının Daralması ve Orojenez

Yaklaşma sürdükçe iki levha arasındaki deniz tabanı veya çukur havza ortadan kalkabilir. Tortul tabakaların sıkışıp kıvrılarak yükselmesiyle **orojenez**, yani dağ oluşumu gerçekleşir.

Yaklaşan levha sınırlarında ayrıca:

• volkan konileri,
• volkanik ada yayları,
• kıta içi volkanik yaylar,
• depremler,
• jeotermal sıcak su kaynakları

oluşabilir.

Levha Hareketleri ve Yeryüzü Şekilleri

Tektonik süreçler okyanus havzaları ve kıtalar üzerinde çok çeşitli yeryüzü şekilleri oluşturur.

Okyanus Havzaları

Okyanus havzalarında:

• okyanus ortası sırtları,
• hendek olarak da adlandırılan derin deniz çukurları,
• abisal düzlükler

gibi yapılar bulunur.

Kıtalar

Kıtalar:

• dağlar,
• platolar,
• vadiler,
• düzlükler

gibi farklı yer şekillerini barındırır.

Kıtaların büyük kısmında levha hareketleriyle ilişkili iki önemli yapı öne çıkar:

• kalkanlar,
• dağ kuşakları.

Kalkanlar

Kıtaların çekirdek kısmını oluşturan, oluşumu çok eskiye dayanan, büyük oranda aşınarak alçalmış ve başkalaşmış kayaçlardan oluşan sertleşmiş arazilerdir. Bir bölümü tortul kayaçlarla örtülüdür.

Dağ Kuşakları

Dağ kuşaklarının büyük bölümü **orojenez** sonucunda oluşur.

Genç dağ kuşaklarının önemli örnekleri:

• Alp-Himalaya Dağ Kuşağı,
• Kayalık Dağları,
• And Dağları.

Büyük Okyanus'un batı kıyıları boyunca uzanan volkanik ada yayları da genç dağ kuşakları içinde değerlendirilir.

Daha eski dönemlerde oluşmuş yaşlı dağ kuşakları uzun zaman içinde aşınarak dikliğini kaybetmiş ve alçalmıştır. Ders kitabındaki örnekler:

• Appalaş Dağları,
• İskandinav Dağları,
• Ural Dağları.

Orojenez: Kıvrılma ve Kırılma

Levhaların birbirine yaklaştığı alanlarda tortul kaya tabakaları sıkışır.

Kıvrım Dağları

Sıkışan tabakaların kıvrılarak yükselmesiyle kıvrım dağları meydana gelir.

• Kıvrılan arazinin yüksekte kalan kısmı → **antiklinal**
• Alçakta kalan kısmı → **senklinal**

Kırık Dağları ve Çöküntü Alanları

Kıvrılamayan kaya tabakaları sıkışma veya gerilmeye maruz kaldığında kırılabilir.

• Yükselen blok → **horst**
• Alçalan blok → **graben**

Horst alanları kırık dağlarını, graben alanları ise çöküntü alanlarını oluşturur.

Levha Hareketleri ve Volkanizma

**Volkanizma**, yer kabuğunun derinliklerindeki magmanın, gazların ve diğer malzemelerin yüzeye veya yüzeye yakın bir noktaya ulaşması sürecidir.

Volkanizma yeryüzünün şekillenmesinde önemli rol oynar. Püskürme ve patlamalar tehlikeli doğa olayları oluşturabilir. Buna karşılık volkanik araziler:

• metal türü madenler,
• mineral bakımından zengin topraklar,
• sıcak su kaynakları

nedeniyle insan yaşamı için çekici de olabilir.

Volkanik faaliyetler oluşum yerine göre:

1. yüzey volkanizması,
2. derinlik volkanizması

olarak ikiye ayrılır.

Yüzey Volkanizması

Magmanın levha sınırlarındaki kırık hatlarından veya levha içindeki zayıf noktalardan yüzeye çıkmasıdır.

Püskürmeler sırasında:

• lav,
• gaz,
• piroklastik malzemeler

açığa çıkar.

Piroklastik malzemelere kitapta:

• tüf,
• kül,
• parçalanmış kaya,
• lav bombaları

örnek verilmiştir.

Yüzey volkanizması sonucu:

• volkan konileri,
• krater,
• kaldera,
• tüf platoları,
• maar çukuru

oluşabilir.

Merkezî Püskürme

Lav ve piroklastik malzemelerin bir noktadan yüzeye çıkmasıdır. Ders kitabında üç temel volkan konisi açıklanır:

Tabakalı Volkan (Stratovolkan)

Akışkanlığı daha az lavlar ile piroklastik malzemenin tabakalar hâlinde üst üste yığılmasıyla oluşur. Tabanı dar, dik yamaçlı ve yüksek olabilir.

Örnekler:

• Fuji,
• Etna,
• Vezüv.

Kalkan Volkan

Akışkan bazaltik lavların yayılıp birikmesiyle oluşan yayvan volkanlardır.

Örnekler:

• Mauna Loa,
• Kilauea.

Kraterin altındaki magma ocağının boşalmasına bağlı çökmeyle geniş **kaldera** çukurları oluşabilir.

Tüf Konisi

Dar bir volkan bacasından çıkan piroklastik malzeme ve katılaşmış lav parçalarının baca çevresinde yığılmasıyla oluşur.

Örnekler:

• Meksika'daki Parikutin Konisi,
• Kula'daki Divlit Konileri.

Çizgisel Püskürme (Fisür Püskürmesi)

Magmanın **fisür** adı verilen çatlaklardan yüzeye çıkmasıdır. Uzun ve dar çatlaklardan çıkan akışkan bazaltik lavlar geniş alanlara yayılarak **lav platoları** oluşturabilir.

Derinlik Volkanizması

Magma yüzeye ulaşmadan yer kabuğu içinde katılaşırsa derinlik volkanizması gerçekleşir.

Ders kitabındaki oluşumlar:

• batolit,
• lakolit,
• sill,
• dayk.

Batolit

Magma geniş tabanlı büyük kütleler hâlinde katılaşır.

Lakolit

Magma kaya tabakaları arasına sokulur ve mantar görünümlü bir yapı oluşturur.

Sill

Magma kaya tabakaları arasında **yatay** doğrultuda sokulup katılaşır.

Dayk

Magma kaya tabakalarını **dikey** doğrultuda kesen damar şeklinde sokulup katılaşır.

Volkanların Dağılışı

Volkanik faaliyetlerin büyük kısmı **Pasifik Levhası sınırlarındaki Ateş Çemberi** üzerinde gerçekleşir.

Volkanizma ayrıca:

• derin okyanus tabanındaki ayrılma faylarında,
• Hawai Adaları gibi sıcak noktalarda,
• Akdeniz çevresindeki fay alanlarında,
• Doğu Afrika Rift Hattı'nda

görülür.

Ders kitabı volkanizmanın:

• çarpışan levha sınırlarında volkanik ada yayları,
• çarpışan levha sınırlarında kıtasal volkanik yaylar,
• okyanusal kabukta sıcak nokta volkanizması,
• kıtasal kabukta sıcak nokta volkanizması,
• okyanus tabanındaki ayrılma kuşaklarında okyanus sırtları,
• kıtasal levhaların ayrıldığı kuşaklarda rift vadileri

ile ilişkisini görseller üzerinden gösterir.

Levha Hareketleri ve Depremler

Tektonik hareketlerin önemli sonuçlarından biri **depremdir**.

Mantodaki konveksiyonel akıntılar levhaları hareket ettirir. Levhaların temas ettiği fay hatlarında sürtünme hareketi engelleyebilir. Sürtünme kuvveti aşıldığında biriken enerji aniden boşalır. Bu enerji **deprem dalgaları** hâlinde yayılır ve yer kabuğunda sarsıntı ve kırılmalara neden olur.

Depremler:

• normal fay,
• ters fay,
• doğrultu atımlı fay

gibi fayların bulunduğu zayıf alanlarda meydana gelebilir.

İç Merkez ve Dış Merkez

Depreme neden olan ilk hareketin yer kabuğunda başladığı odak noktasına **iç merkez** denir.

İç merkezin yeryüzündeki karşılığına **dış merkez (merkez üssü)** denir.

Dış merkez, depremin en fazla hissedildiği ve etkilerinin en çok görüldüğü yerdir.

Depremin Diğer Etkileri

Depremler uygun koşullarda:

• kütle hareketlerine,
• yer altı sularının yatak değiştirmesine,
• akarsuların yatak değiştirmesine

neden olabilir.

Okyanus, deniz ve göl tabanlarında meydana gelen depremler **tsunami** adı verilen dev dalgaları oluşturabilir.

Ders kitabındaki bilgi notuna göre:

• depremler **sismograf** ile ölçülür,
• deprem büyüklüğünü belirlemede daha çok **Richter ölçeği** kullanılır.

Türkiye'nin Tektonik Yapısı

Anadolu Levhası:

• Avrasya Levhası,
• Afrika Levhası,
• Arabistan Levhası

arasında bulunur.

Afrika Levhası'nın kuzeye, Avrasya Levhası'nın güneye doğru hareketi Türkiye arazisini sıkıştırmaktadır. Bu süreçte milyonlarca yılda orojenez yaşanmış; Türkiye'nin kuzeyinde **Kuzey Anadolu Dağları**, güneyinde **Toros Dağları** yükselmiştir.

Arabistan Levhası'nın kuzeye hareketi Türkiye'nin doğusunda sıkışma ve yükselmelere yol açmıştır. Kırılmalar, fay hatları, şiddetli depremler ve volkanizma bu tektonik süreçlerle ilişkilidir.

Anadolu Levhası sıkışmanın etkisiyle her yıl yaklaşık **2-3 cm batıya** doğru kaymaktadır.

Türkiye'de üç ana fay sistemi bulunur:

1. Kuzey Anadolu Fay Sistemi
2. Doğu Anadolu Fay Sistemi
3. Batı Anadolu Fay Zonları

Kuzey Anadolu Fay Sistemi

Anadolu ve Avrasya levhalarını birbirinden ayırır. Levhalar fay sistemi boyunca ters yönlerde kayar.

Bu sistem boyunca graben özelliğindeki çöküntü alanlarına örnekler:

• Adapazarı,
• Bolu,
• Düzce,
• Tosya,
• Suluova,
• Niksar,
• Erzincan,
• Iğdır ovaları.

Doğu Anadolu Fay Sistemi

Anadolu Levhası'nı Arabistan ve Afrika levhalarından ayırır. Fay sistemi boyunca levhalar ters yönlerde hareket eder.

Başlıca çöküntü alanları:

• Amik,
• Kahramanmaraş,
• Elâzığ,
• Muş ovaları.

Batı Anadolu Fay Zonları

Batı Anadolu kırıklı bir arazi yapısına sahiptir. Fay zonlarında horst özelliğindeki kırık dağları ve graben çöküntü alanları oluşmuştur.

Başlıca kırık dağları:

• Bozdağlar,
• Aydın Dağları,
• Menteşe Dağları.

Başlıca graben ovaları:

• Bakırçay,
• Gediz,
• Küçük Menderes,
• Büyük Menderes.

Türkiye'deki Volkanik ve Jeotermal Alanlar

Ders kitabında Türkiye'nin başlıca volkan konileri olarak:

• Büyük Ağrı,
• Küçük Ağrı,
• Tendürek,
• Süphan,
• Nemrut,
• Erciyes,
• Karadağ,
• Hasan Dağı,
• Melendiz Dağı,
• Kula volkanları

verilir.

Ayrıca Kars, Ardahan ve Nevşehir platoları başta olmak üzere geniş lav ve tüf platoları vardır.

Üç ana fay sisteminin bulunduğu bölgelerde jeotermal alanlar geniş yer kaplar ve Türkiye'deki sıcak su kaynaklarının büyük kısmı bu alanlarda bulunur.

Jeolojik Zamanlar

Dünya'nın geçmişinde farklı doğal süreçlerin yaşandığı evrelere **jeolojik zamanlar** denir.

Bilim insanları Dünya'nın oluşum ve değişim süreçlerini jeolog ve paleontologların elde ettiği bulgularla açıklamaya çalışır. Bu bilgilerle Dünya tarihini farklı sürelerdeki bölümlere ayıran **jeolojik zaman çizelgesi** oluşturulmuştur.

Genel olarak arazide:

• yaşlı oluşumlar altta,
• genç oluşumlar üstte

yer alır.

Jeolojik zaman çizelgesi de en eski dönemler altta, en genç dönemler yukarıda olacak şekilde düzenlenir.

İki Üst Zaman

Jeolojik zaman çizelgesi iki üst zamana ayrılır:

Prekambriyen

Yaklaşık ilk 4 milyar yıllık süreci kapsar.

Dönemler:

• Hadeen,
• Arkeen,
• Proterozoyik.

Önemli olaylar:

• Dünya'yı çevreleyen atmosferin oluşumu,
• okyanusların oluşumu,
• ilk kıta çekirdeklerinin oluşumu,
• canlı yaşamının başlaması (algler, bakteriler, su yosunları).

Fanerozoyik

Daha çok bilgi sahibi olunan son yaklaşık **542 milyon yıllık** üst zamandır.

Fanerozoyik üç zamana ayrılır:

• Paleozoyik,
• Mesozoyik,
• Senozoyik.

Paleozoyik

Yaklaşık **541 milyon yıl önce ile 251,9 milyon yıl önce** arasındaki zaman olarak gösterilir.

Dönemler:

• Kambriyen,
• Ordovisiyen,
• Silüriyen,
• Devoniyen,
• Karbonifer,
• Permiyen.

Önemli olaylar:

• karaların tek parça hâlinde olması (Pangea),
• kıta alanlarının genişlemesi,
• Kaledoniyen-Hersiniyen orojenezlerinin oluşumu,
• İskandinav, Ural ve Appalaş dağlarının oluşumu,
• taş kömürü yataklarının oluşumu,
• mercanlar, süngerler ve kanatlı böceklerin yaşamaya başlaması,
• sık ağaçlardan oluşan ormanların gelişmesi.

Mesozoyik

Yaklaşık **251,9 milyon yıl önce ile 66 milyon yıl önce** arasındadır.

Dönemler:

• Triyas,
• Jura,
• Kretase.

Önemli olaylar:

• yer kabuğunun parçalanıp ayrılmaya başlaması,
• Tethys Denizi'nin oluşumu,
• deniz tabanlarında büyük ölçüde birikme ve tortullaşma,
• çiçekli bitki ve kuşların yaşamaya başlaması,
• dinozorların yaşaması.

Senozoyik

Yaklaşık **66 milyon yıl önce ile günümüz** arasındadır.

Dönemler:

• Paleojen,
• Neojen,
• Kuvaterner.

Ders kitabındaki önemli olaylar arasında:

• Alp-Himalaya Orojenezi'nin oluşumunun tamamlanması,
• Türkiye'de Kuzey Anadolu ve Toros Dağları'nın oluşumu,
• şiddetli volkanik olayların yaşanması,
• Atlas Okyanusu ve Hint Okyanusu'nun oluşumu,
• linyit, petrol, tuz ve bor yataklarının oluşumu,
• günümüzdeki bitki ve hayvan türlerinin büyük oranda ortaya çıkması,
• insanın yaşamaya başlaması,
• günümüzdeki iklim koşullarının belirmesi,
• kıyıların genel olarak bugünkü görünümünü alması,
• büyük iklim değişimlerinin yaşanması,
• buzul ve buzul arası dönemlerin yaşanması,
• İstanbul Boğazı ve Çanakkale Boğazı'nın oluşumu

yer alır.

Milyonlarca Yıl Öncesiyle İlgili Bilgiler Nasıl Elde Edilir?

Geçmiş doğal ortamları ve değişimleri belirlemek, günümüzdeki birçok olayın nasıl ve neden gerçekleştiğini anlamaya yardımcı olur.

Ders kitabında başlıca kanıtlar ve yöntemler şunlardır:

• tortul kaya tabakalarının yaşı,
• tabakaların istiflenmesi,
• tabakaların uzanışındaki uyum ve uyumsuzluklar,
• radyometrik tarihleme,
• fosiller.

Radyometrik tarihleme yöntemleri kayaçların yaşının hesaplanmasını sağlar.

**Fosiller**, geçmiş yaşamın en önemli kanıtlarındandır. Paleontologlar bitki ve hayvan fosillerini inceleyerek fosilin bulunduğu kayacın oluştuğu dönemin:

• canlı yaşamı,
• doğal ortamı

hakkında çıkarım yapabilir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Kıtaların kayması kuramı ile levha tektoniği kuramı aynı kapsamda değildir; levha tektoniği levhaların neden ve nasıl hareket ettiğini daha kapsamlı açıklar.
• Levha sınırları tektonik açıdan aktif alanlardır.
• Ayrılma; rift, deniz tabanı yayılması ve okyanus ortası sırtlarıyla ilişkilidir.
• Transform hareketin en belirgin sonuçlarından biri şiddetli depremlerdir.
• Yaklaşmada dalma-batma, hendek, volkanizma ve orojenez görülebilir.
• Antiklinal ve senklinal kıvrılma; horst ve graben kırılmayla ilişkilidir.
• Tabakalı, kalkan ve tüf konisi merkezî püskürme ürünleridir.
• Sill yatay, dayk dikey sokulumdur.
• Depremin iç merkezi yer kabuğundaki odak; dış merkezi yeryüzündeki karşılığıdır.
• Anadolu Levhası yılda yaklaşık 2-3 cm batıya kaymaktadır.
• Jeolojik zaman çizelgesinde en eski dönemler altta, en genç dönemler üsttedir.
• Prekambriyen ve Fanerozoyik üst zamanlardır; Paleozoyik, Mesozoyik ve Senozoyik Fanerozoyik içindeki zamanlardır.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Levha hareketi sorularında önce hareket yönünü belirle:

• birbirinden uzaklaşıyor → **ayrılma**
• birbirine sürtünerek ters yönlerde kayıyor → **transform**
• birbirine yaklaşıyor → **çarpışma**

Yer şekli bağlantısı kur:

• rift / deniz tabanı yayılması / okyanus ortası sırtı → **ayrılma**
• şiddetli deprem / yanal kayma → **transform**
• hendek / dalma-batma / orojenez / volkanik yay → **yaklaşma**

Volkanizma sorularında:

• tek merkezden püskürme → merkezî püskürme
• çatlak boyunca püskürme → çizgisel püskürme
• magma yer içinde katılaşıyor → derinlik volkanizması
• yatay sokulum → sill
• dikey damar → dayk

Türkiye sorularında:

• kuzey → Kuzey Anadolu Fay Sistemi
• doğu → Doğu Anadolu Fay Sistemi
• batıdaki horst-graben sistemi → Batı Anadolu Fay Zonları

Jeolojik zaman sorularında en eski-yeni sırasını koru: **Prekambriyen → Paleozoyik → Mesozoyik → Senozoyik**

Konu Özeti

Tektonik süreçler, mantodaki konveksiyonel akıntıların etkisiyle levhaların hareket etmesine dayanır. Levhalar ayrılma, yanal kayma ve yaklaşma hareketleri yapar. Bu hareketler rift vadileri, okyanus ortası sırtları, hendekler, dağ kuşakları, volkanlar ve depremler gibi oluşumlara yol açar. Orojenez sırasında kıvrılma ile antiklinal-senklinal, kırılma ile horst-graben oluşur. Volkanizma yüzey ve derinlik volkanizması olarak ele alınır; yüzey volkanizmasında farklı volkan konileri ve lav platoları, derinlik volkanizmasında batolit, lakolit, sill ve dayk oluşabilir. Türkiye Avrasya, Afrika ve Arabistan levhaları arasında sıkışan Anadolu Levhası üzerinde yer alır ve KAF, DAF ile Batı Anadolu fay sistemleri tektonik yapının temel unsurlarıdır. Dünya'nın uzun geçmişi jeolojik zaman çizelgesiyle Prekambriyen ve Fanerozoyik üst zamanlarına; Fanerozoyik ise Paleozoyik, Mesozoyik ve Senozoyik zamanlarına ayrılarak incelenir.