10. Sınıf Coğrafya: Aşınma, Taşınma ve Biriktirme Süreçlerinin Yeryüzünün Şekillenmesine Etkisi – Konu Anlatımı

Aşınma, Taşınma ve Biriktirme Süreçlerinin Yeryüzünün Şekillenmesine Etkisi

Kayaçların ayrışmasıyla oluşan döküntü örtüleri, kaya blokları ve toprak gibi malzemeler yeryüzünde sabit kalmaz. Yağmur damlaları, sel suları, akarsular, yer altı suları, dalga ve akıntılar, buzullar, rüzgârlar ve canlılar bu malzemeleri aşındırır, taşır ve uygun alanlarda biriktirir. Bu nedenle yeryüzü şekilleri yalnız tektonik süreçlerle oluşmaz; dış etkenler de zaman içinde arazinin görünümünü sürekli değiştirir.

Aşınma, taşınma ve biriktirme birbirinden bağımsız olaylar değildir. Genellikle ayrışmayla hazırlanan malzeme önce aşındırılır, daha sonra taşınır ve taşıyıcı gücün azaldığı yerlerde biriktirilir. Çok uzun zaman içinde yüksek alanlar alçalırken çukur alanlar dolabilir ve arazi giderek daha düz bir görünüme yaklaşabilir.

Aşınma ve Taşınma

Dış etkenlerin yeryüzünü şekillendirmesi sürecinin ikinci aşamasını aşınma ve taşınma oluşturur. Ana kayanın ayrışması sonucu oluşan malzemelerin bulunduğu yerden uzaklaştırılması veya taşınması bu sürecin temelidir.

Aşınma genel olarak iki biçimde gerçekleşir:

• erozyon,
• kütle hareketleri.

Erozyon

Ana kaya üzerinde oluşmuş toprak ve diğer küçük boyutlu malzemelerin dış etkenler tarafından aşındırılıp taşınmasına **erozyon** denir.

Erozyonda etkili olabilen başlıca dış etkenler:

• akarsular,
• yer altı suları,
• sel suları,
• buzullar,
• dalga ve akıntılar,
• rüzgârlar,
• canlılardır.

Erozyon çoğunlukla fiziksel bir aşınma biçimidir. Bununla birlikte su, çözünebilen kayaçları kimyasal olarak çözerek eriyik hâlde bünyesine katabilir.

Erozyonun şiddetini etkileyen başlıca faktörler:

• arazinin eğimi,
• bitki örtüsünün durumu,
• malzemenin boyutu ve özelliği,
• dış etkenin büyüklüğü ve miktarı,
• insan faaliyetleridir.

Kütle Hareketleri

Yamaçlardaki malzemenin kendi ağırlığı ve yer çekiminin etkisiyle aşağı doğru hareket etmesine **kütle hareketi** denir.

Başlıca kütle hareketleri:

• kaya sürünmesi,
• moloz, toprak ve çamur akmaları,
• kaymalar,
• kaya düşmeleri,
• devrilmeler,
• toprak sürünmeleri,
• çökmelerdir.

Kütle hareketlerini etkileyen başlıca faktörler:

• yükselti,
• yamaç eğimi,
• bakı,
• yamaçtaki malzemenin özelliği,
• yağış miktarı,
• tabakaların uzanış yönü,
• yol ve maden açma gibi insan faaliyetleri.

Deprem ve çığ gibi olaylar da kütle hareketlerini tetikleyebilir.

Biriktirme

Dış etkenlerin taşıdığı malzemeler, taşıma güçlerinin ve hızlarının azaldığı alanlarda birikir. Bu sürece **biriktirme** denir.

Biriktirme çoğunlukla:

• çukur alanlarda,
• eğimin azaldığı yerlerde,
• düz alanlarda,
• akarsu ağızlarında,
• kıyılarda

görülür.

Aşınmış malzemenin alçak alanlarda üst üste birikmesine **sedimantasyon** da denir.

Uzun süreli aşınma ve biriktirme sonucunda:

• yüksek alanlar alçalabilir,
• çukurluklar dolabilir,
• geniş düzlükler gelişebilir.

Dış Etkenlerin Coğrafi Dağılışı

Bütün dış etkenler her yerde aynı derecede etkili değildir.

Ders kitabında genel dağılış şu şekilde açıklanır:

• kutuplara yakın bölgelerde ve yüksek dağlarda → buzullar,
• kıyılarda → dalga ve akıntılar,
• ılıman ve yağışlı bölgelerde → akarsular,
• kurak ve yarı kurak bölgelerde → rüzgârlar

daha belirgin şekillendirici etkilere sahiptir.

Bu dağılış, iklim ve yüzey koşullarının hangi dış etkenin daha baskın olacağını belirlediğini gösterir.

Aşınım ve Birikim Süreçlerinde Suyun Etkisi

Su, yeryüzünün şekillenmesinde en etkili dış etkenlerden biridir. Yağmur damlaları, sel suları, akarsular, yer altı suları, dalga ve akıntılar ile buzullar farklı ortamlarda aşındırma, taşıma ve biriktirme faaliyetleri gerçekleştirir.

Su döngüsü bu süreçlerin sürekliliğini sağlar.

Yağmur ve Sel Sularının Etkisi

Yağışla yeryüzüne ulaşan suyun bir kısmı yüzeysel akışa geçer. Özellikle bitki örtüsünün zayıf olduğu yamaçlarda sel suları aşındırıcı etki gösterir.

Tüf, kil ve marn gibi malzemelerden oluşan arazilerde sel sularının aşındırmasıyla:

• peribacaları,
• kırgıbayırlar

oluşabilir.

Akarsuların Yeryüzünü Şekillendirmesi

Akarsular hem aşındırma hem taşıma hem de biriktirme yapar.

Akarsuyun aşındırma gücünü belirleyen başlıca faktörler:

• debi,
• akış hızı,
• taşıdığı yük miktarı,
• yağış ve buharlaşma koşulları,
• yükselti,
• eğim,
• kayaç yapısı,
• bitki örtüsüdür.

Akarsuların Malzeme Taşıması

Akarsular malzemeyi farklı biçimlerde taşır.

• Çözünmüş maddeler suyla birlikte taşınır.
• İnce malzemeler askıda taşınabilir.
• Kaba kum, çakıl ve taşlar yatak boyunca yuvarlanma, kayma ve zıplama hareketleriyle taşınır.

Akarsu Aşındırmasının Yönleri

Akarsular yataklarını:

• derine,
• yana,
• ağız kısmından kaynağa doğru geriye

aşındırabilir.

Akarsu, yatağını kaynaktan ağıza doğru akabileceği en düşük eğim düzeyine yaklaştırdığında **denge profiline** ulaşır.

Akarsu denize dökülüyorsa genel taban seviyesi deniz seviyesidir; göle dökülüyorsa yerel taban seviyesi göl düzeyi olabilir.

Plato ve Peneplen

Akarsuların derin vadilerle parçaladığı, çevresine göre yüksek düz veya hafif engebeli alanlara **plato** denir.

Platoların adları oluştuğu jeolojik yapıya göre değişebilir:

• lav platosu,
• tüf platosu,
• yatay tabakalı plato,
• karstik plato.

Akarsu aşındırmasının son evresinde taban seviyesine yakın yükseltide oluşan düz veya az dalgalı aşınım yüzeylerine **peneplen** denir.

Akarsu Vadilerinin Gelişimi

Vadiler, akarsuyun yatağını kazması ve derinleştirmesiyle oluşur.

İlk evrede:

• akarsu taban seviyesinden yüksektir,
• akış hızı fazladır,
• derine aşındırma güçlüdür,
• dar ve derin vadiler gelişir.

Akarsu taban seviyesine yaklaştıkça:

• akış hızı ve aşındırma gücü azalır,
• derine aşındırma yavaşlar,
• yana aşındırma artar,
• vadi tabanı genişler,
• biriktirme artar.

Menderes

Akarsu tabanının genişlediği ve eğimin azaldığı yerlerde akarsu kıvrımlar yaparak akmaya başlayabilir. Bu kıvrımlara **menderes** denir.

Menderesli bir akarsuda:

• bir kıyıda aşındırma,
• karşı kıyıda biriktirme

gerçekleşebilir.

Gömük Menderes ve Taraça

İklim değişikliği veya tektonik yükselme nedeniyle taban seviyesi değişirse akarsuyun akış hızı yeniden artabilir. Akarsu eski vadi tabanını tekrar derine aşındırabilir.

Bu durumda:

• **gömük menderes** oluşabilir,
• eski vadi tabanının kenarlarda kalan bölümleri **taraça (seki)** oluşturabilir.

Akarsu Vadi Tipleri

Akarsuyun aşındırma gücü, zemin kayaç yapısı ve arazinin eğimine göre farklı vadi tipleri oluşur.

Çentik Vadi

• eğimli yamaçlarda,
• hızlı akan akarsularda,
• derine aşındırmanın güçlü olduğu yerlerde

oluşur.

Kesiti V şeklindedir ve tabanı dardır.

Boğaz (Yarma) Vadi

Akarsuyun yükselen dağ sırasını enine yararak geçmesiyle oluşur.

• derin,
• dik yamaçlı,
• U profilli

olabilir.

Kanyon Vadi

Yatay tortul kaya tabakalarının bulunduğu alanlarda oluşur.

• derin,
• basamaklı yamaçlı

vadilerdir.

Asimetrik Vadi

Vadinin iki yamacında aşınmaya karşı direnci farklı kayaçlar varsa iki yamacın eğimleri belirgin biçimde farklılaşır.

Alüvyal Tabanlı Vadi

Eğimin çok azaldığı ve biriktirmenin arttığı alanlarda vadi tabanı alüvyonla kaplanır ve genişler.

Akarsu Biriktirme Şekilleri

Akarsular taşıdığı alüvyonları eğimin ve akış hızının azaldığı yerlerde biriktirir.

Birikinti Konisi ve Birikinti Yelpazesi

Dağlık alanlardan düzlüklere çıkan akarsuların taşıdığı malzemeleri yamaç eteğinde biriktirmesiyle oluşur.

Taban Seviyesi Ovası (Taşkın Ovası)

Akarsuyun yatağı taban seviyesine yaklaşıp vadi genişlediğinde biriktirme artar. Geniş düz tabanlarda taşkın ovası oluşabilir.

Irmak Adası

Akarsu, taşıdığı malzemenin bir kısmını kendi yatağında biriktirirse ırmak adaları meydana gelebilir.

Delta

Akarsuyun denize veya göle ulaştığı yerde alüvyonlarını biriktirmesiyle oluşan kıyı düzlüklerine **delta** denir.

Delta oluşumu için:

• kıyıda derinliğin az olması,
• biriktirmeyi engelleyecek güçlü akıntı veya gelgitin bulunmaması

önemlidir.

Çözünebilen Kayaçlarda Aşınım ve Birikim

Kireç taşı, dolomit, kaya tuzu ve jips gibi çözünebilen kayaçların bulunduğu alanlarda suyun çözündürme ve çökelme etkisiyle karstik şekiller oluşur.

Bu sürece **karstlaşma**, oluşan şekillere **karstik şekiller**, bu alanlara **karst topoğrafyası** denir.

Karstik Aşınım Şekilleri

Lapya

Yağmur ve sel sularının çözündürmesiyle kaya yüzeyinde oluşan oluk ve yarıntılardır.

Dolin

Çözünme sonucu oluşan çanak biçimli çukurlardır.

Uvala

Birkaç dolinin birleşmesiyle oluşur.

Polye

Dolin ve uvalaların birleşmesiyle oluşan çok geniş çukurluklardır.

Düden

Yüzey sularının yer altına sızdığı oyuk ve çatlaklardır.

Kör Vadi

Akarsuyun tamamen yer altına indiği için devamı olmayan vadidir.

Kanyon

Karstik arazide akarsuyun derin aşındırmasıyla oluşan dik yamaçlı vadidir.

Mağara ve Obruk

Yer altına sızan sular kayaçları çözer ve mağara boşlukları oluşturur. Mağara tavanının zamanla çökmesiyle **obruk** meydana gelebilir.

Karstik Birikim Şekilleri

Çözünmüş minerallerin tekrar çökelmesiyle karstik birikim şekilleri oluşur.

Sarkıt

Mağara tavanından damlayan sudaki minerallerin çökelmesiyle oluşur.

Dikit

Damlayan suyun mağara tabanında bıraktığı minerallerin birikmesiyle oluşur.

Sütun

Sarkıt ve dikitin birleşmesiyle oluşur.

Traverten

Kalsiyum karbonatlı yer altı sularının yeryüzüne çıktığı yerde çökelme sonucu oluşur.

Kıyılarda Aşınım ve Birikim

Okyanus, deniz ve göllerde:

• rüzgâr,
• seviye farkı,
• deprem

gibi nedenlerle dalga, akıntı ve gelgit hareketleri oluşur.

Bu hareketler kıyıları aşındırır ve taşınan malzemeyi uygun alanlarda biriktirir.

Dalga ve akıntılar:

• burun ve yarımadaları aşındırarak geriletir,
• koy ve körfezlerin önünü birikimlerle kapatabilir,
• zaman içinde girintili çıkıntılı kıyıları daha düz hâle getirebilir.

Kıyı topoğrafyasının gelişiminde kitapta verilen başlıca şekiller:

• falez (yalıyar),
• dalga aşındırma platformu,
• deniz kemeri,
• kıyı oku,
• tombolo,
• lagün,
• kumsal (plaj)

gibi oluşumlardır.

Kıyı Tipleri

Kıyı tiplerinin oluşumunda yalnız dalga ve akıntılar değil;

• jeolojik yapı,
• dağların uzanışı,
• iklim,
• tektonik hareketler,
• deniz seviyesi değişimleri,
• akarsu ve buzul etkileri,
• rüzgâr,
• gelgit,
• insan faaliyetleri

de rol oynar.

Boyuna Kıyı

Dağlar kıyıya paralel uzanır. Kıta sahanlığı dar, kıyı çizgisi daha az girintili çıkıntılı ve falez oluşumu daha yaygındır.

Türkiye'de Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında görülür.

Enine Kıyı

Dağlar kıyıya dik uzanır. Girinti ve çıkıntı fazladır.

Türkiye'de Ege kıyılarında görülür.

Haliçli Kıyı

Gelgit etkisinin güçlü olduğu kıyılarda akarsu ağızları aşındırılarak genişler.

Rialı Kıyı

Denizin dik yamaçlı akarsu vadilerini basmasıyla oluşur.

Kalanklı Kıyı

Kireç taşlı, dik yamaçlı, dar ve derin koyların bulunduğu kıyı tipidir.

Dalmaçya Kıyı

Kıyıya paralel dağlar arasındaki çukurların deniz suları altında kalmasıyla oluşur. Kıyıya paralel uzanan adalar karakteristiktir.

Limanlı Kıyı

Koy, körfez veya haliç önlerinin kıyı kordonlarıyla kapanıp lagüne dönüşmesiyle gelişir.

Fiyortlu Kıyı

Buzul vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşur.

Skayerli Kıyı

Buzulların şekillendirdiği alçak arazilerin deniz altında kalmasıyla oluşur. Hörgüç kaya, drumlin ve moren setleri adalara dönüşebilir.

Resifli Kıyı

Sıcak ve sığ denizlerde mercan iskeletlerinin birikmesiyle oluşur.

Buzullaşma Alanlarında Aşınım ve Birikim

Buzullar, kalıcı kar sınırının üzerinde biriken karların sıkışıp buz kristallerine dönüşmesiyle meydana gelir.

Ders kitabında günümüzde karaların yaklaşık %10'unun buzullarla kaplı olduğu belirtilir.

Kalıcı kar sınırı yaklaşık olarak:

• sıcak kuşakta 5.600 m,
• ılıman kuşakta 3.000 m,
• soğuk kuşakta 0 m

civarındadır.

Buzulların büyük bölümü Antarktika ve Grönland'dadır.

Başlıca buzul türleri:

• örtü buzulu,
• takke buzulu,
• vadi buzulu.

Buzul Aşındırması

Buzullar eğim yönünde yavaş hareket etse de çok büyük kütleleri nedeniyle güçlü aşındırma yapabilir.

Aşındırma iki biçimde gerçekleşebilir:

• ana kayadan malzeme koparma,
• kaya yüzeyini zımparalama ve cilalama.

Buzulun taşıdığı kaya parçaları ana kaya üzerinde paralel çizikler oluşturabilir. Bunlara **buzul çizikleri** denir.

Buzul Aşındırma Şekilleri

Hörgüç Kaya

Dirençli kayaçların buzul aşındırmasıyla biçimlenmesi sonucu oluşur.

Sirk

Buzul vadisinin üst kesiminde, üç tarafı yamaçlarla çevrili kâse biçimli çukurdur.

Buzul Vadisi

Buzullar eski V profilli akarsu vadilerini genişletip U profilli tekne vadiye dönüştürebilir.

Fiyort

Buzul vadilerinin deniz tarafından basılmasıyla oluşur.

Buzul Biriktirme Şekilleri

Moren

Buzulun taşıdığı kum ve çakıl gibi malzemeleri biriktirmesiyle oluşur.

Cephe Moreni

Buzulun sona erdiği yerde yığılan moren setidir.

Sandur

Buzul erime sularının moren önünde ince malzemeleri tabakalı ve az eğimli biçimde biriktirmesiyle oluşur.

Drumlin

Buzulların önceden birikmiş moren malzemesini şekillendirmesiyle oluşan ters kaşık biçimli tepelerdir.

Türkiye'de Buzullaşma İzleri

Son buzul çağında buzullar günümüzdekinin yaklaşık üç katı kadar geniş alan kaplamıştır. Türkiye'de de kalıcı kar sınırı daha alçaktı.

Ders kitabında buzullaşma etkilerinin görüldüğü başlıca dağlar arasında:

• Ağrı,
• Tendürek,
• Süphan,
• Bingöl,
• Giresun,
• Kaçkar,
• Mescit,
• Yalnızçam,
• Bey,
• Sultan,
• Davraz,
• Dedegöl,
• Barla,
• Bolkar,
• Aladağlar,
• Buzul,
• Sat,
• Uludağ

verilmiştir.

Rüzgârların Aşınım ve Birikimdeki Etkisi

Rüzgârlar özellikle:

• bitki örtüsünün olmadığı çöllerde,
• yarı kurak step alanlarında,
• bazı kıyı bölgelerinde

etkilidir.

Ders kitabında kurak ve yarı kurak alanların dünya kara alanlarının yaklaşık %30'unu kapladığı belirtilir.

Rüzgâr aşındırması iki temel biçimde gerçekleşir:

1. süpürme (deflasyon),
2. yüzey aşındırması (abrazyon).

Süpürme (Deflasyon)

Rüzgârın yerdeki ince malzemeleri sürükleyip uzaklaştırmasıdır.

Süpürme sonucunda:

• **çöl kaldırımı**,
• **tava**

gibi şekiller oluşabilir.

Yüzey Aşındırması (Abrazyon)

Rüzgârın taşıdığı ince tanelerin kaya yüzeylerine çarpmasıyla kayaların oyulup cilalanmasıdır.

Başlıca şekiller:

• **yardang**,
• **mantar kaya**.

Rüzgârların Taşıma ve Biriktirmesi

Rüzgâr:

• iri kum tanelerini sıçrama ve zıplamayla,
• ince malzemeleri havada asılı biçimde

taşır.

Asılı malzeme çok uzak mesafelere taşınabilir.

Rüzgârın hızı azalınca taşıdığı malzemeyi biriktirir.

Lös

Rüzgârın havada asılı taşıdığı ince, çoğunlukla silt boyutundaki malzemelerin birikmesiyle oluşur.

Kumul

Rüzgârın taşıdığı kumların:

• bitki,
• kaya,
• çukur

gibi engeller önünde veya arkasında birikmesiyle oluşur.

Canlıların Yeryüzünün Şekillenmesine Etkisi

Canlılar da yeryüzünü şekillendiren etkenler arasında yer alır.

İnsan

İnsanlar:

• kıyıları doldurarak,
• maden çukurları açarak,
• yollar yaparak,
• barajlar inşa ederek

topoğrafyada belirgin değişikliklere neden olabilir.

Ders kitabında Hollanda'da denizden kazanılan ve tarım ile yerleşme için kullanılan alanlara **polder** denildiği belirtilir.

Bitkiler

Bitki kökleri:

• fiziksel ayrışmaya,
• kimyasal çözünmeye,
• toprak oluşumuna

katkı sağlar.

Hayvanlar

Toprakta yaşayan hayvanlar:

• toprağı gevşetebilir,
• aşınma ve taşınmayı kolaylaştırabilir,
• kazdıkları oyuklar ve yüzeye taşıdıkları malzemelerle küçük ölçekli şekillenmeye katkı yapabilir.

Köstebek tünelleri ve karınca tepecikleri kitapta örnek olarak verilmiştir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Ayrışma ile aşınma aynı süreç değildir; aşınma ayrışmış malzemenin uzaklaştırılmasıyla ilişkilidir.
• Erozyon ile kütle hareketleri aşınmanın iki temel biçimidir.
• Biriktirme taşıyıcı etkenin hızının azalmasıyla güçlenir.
• Mendereste aynı anda bir kıyıda aşınma, karşı kıyıda birikme olabilir.
• Gömük menderes, akarsuyun yeniden derine aşındırmasıyla gelişir.
• Delta oluşumu yalnız bol malzeme taşınmasına bağlı değildir; kıyı derinliği ve akıntı-gelgit koşulları da önemlidir.
• Karstik şekillerde çözünme kadar çökelme de önemlidir.
• Sarkıt tavanda, dikit tabanda gelişir.
• Fiyort hem buzul aşındırması hem deniz istilasıyla ilişkilidir.
• Boyuna ve enine kıyı tipinde temel ölçüt dağların kıyıya göre uzanışıdır.
• Deflasyon ile abrazyon farklı rüzgâr aşındırma süreçleridir.
• Lös ile kumul rüzgâr birikim şekilleridir.
• Canlılar ve insan faaliyetleri de topoğrafyayı değiştirebilir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

Önce hangi dış etkenin baskın olduğunu belirle:

• akarsu → vadi, plato, menderes, delta, birikinti konisi
• çözünebilen kayaç + su → karst
• dalga-akıntı → kıyı şekilleri
• buzul → sirk, U vadi, moren
• rüzgâr → yardang, mantar kaya, lös, kumul

Sonra süreci belirle:

• malzeme kopuyor / uzaklaşıyor → aşınma
• malzeme taşınıyor → taşıma
• hız azalıyor / malzeme yığılıyor → birikme
• kayaç suda çözünüyor → çözünme

Harita ve görsel sorularında:

1. iklim ve coğrafi ortamı belirle,
2. baskın dış etkeni bul,
3. aşınım mı birikim mi olduğunu ayırt et,
4. şekli süreçle eşleştir.

Konu Özeti

Aşınma, taşınma ve biriktirme süreçleri yeryüzü şekillerinin oluşumunda temel dış süreçlerdir. Erozyon ve kütle hareketleri aşınmanın başlıca biçimleridir. Akarsular vadiler, platolar, menderesler ve çeşitli birikim şekilleri oluştururken; çözünebilen kayaçlarda karstik şekiller, kıyılarda dalga ve akıntılara bağlı aşınım-birikim şekilleri gelişir. Soğuk ve yüksek bölgelerde buzullar sirk, U profilli vadi, moren ve drumlin gibi şekiller oluşturur. Kurak ve yarı kurak alanlarda rüzgâr deflasyon ve abrazyonla aşındırma yapar; lös ve kumul gibi birikim şekilleri meydana getirir. İnsan, bitki ve hayvanlar da yeryüzünün şekillenmesine katkıda bulunur. Dış etkenlerin etkisi iklim, kayaç, eğim, bitki örtüsü ve coğrafi konuma göre değişir.