Osmanlı Devleti’nde Ordu, Hukuk ve Toprak Sistemi Ders Notu

Osmanlı Devleti’nde ordu, hukuk ve toprak sistemi birbirini tamamlayan yapılardır. Toprak ve vergi düzeni askerî gücü beslerken hukuk sistemi devlet görevlileri ile halk arasındaki ilişkileri kurallara bağlamıştır.

İlk Askerî Kuvvetler

Kuruluşta:

• Aşiret kuvvetleri
• Alpler ve gaziler
• Uç kuvvetleri
• Gönüllüler
• Gaziyân-ı Rum, Ahiyân-ı Rum, Baciyân-ı Rum, Abdalân-ı Rum

vardı.

Daimî olmadıkları için uzun kuşatmalarda yetersiz kaldılar.

İlk Düzenli Birlikler

Orhan Bey döneminde:

• Yaya = piyade
• Müsellem = atlı

ilk düzenli birlikler olarak kuruldu.

Azaplar bekâr Türk gençlerinden seçilen ücretli askerlerdi.

Toprak Sistemi

Mirî: Mülkiyet devlete ait.

Mülk: Mülkiyet şahıslara ait.

Vakıf: Geliri hayır hizmetlerine ayrılan arazi.

Mülk arazi:

• Öşrî: Müslümanlara ait.
• Haraci: Gayrimüslimlere ait.

Tımar Sistemi

Tımar, vergi toplama yetkisinin hizmet karşılığında tahsisidir.

Tahrir defterleri nüfus, vergi mükellefi ve gelir kaynaklarını kaydeder.

Dirlik türleri:

• Has: 100.000 akçeden fazla.
• Zeamet: 20.000-100.000.
• Tımar: 19.999 akçeye kadar.

Çifthane: Köylü aileye bir çift öküzün işleyebileceği büyüklükte mirî arazi tahsisi.

Tımarlı Sipahi

• Vergi toplar.
• Üretimi düzenler.
• Köy güvenliğini sağlar.
• Savaşa katılır.
• Cebelü yetiştirir.

Cebelü: Sipahinin yetiştirip savaşa götürdüğü zırhlı asker.

Reaya toprağın sahibi değil işleyicisidir. Kanun dışı vergi talebinde kadıya şikâyet edebilir.

Eyalet Kuvvetleri

• Tımarlı sipahi
• Azap
• Akıncı
• Yörük
• Ücretli asker
• Gönüllü

Akıncılar öncü ve keşif görevleri yapar, maaş almaz, ganimetle geçinir.

Donanma

Osmanlılar deniz kıyılarına ulaştıkça donanma kurdu. Karesioğulları gibi denizci Türk beyliklerinin tecrübesinden yararlanıldı. Gelibolu’da tersane oluşturuldu.

Pençik ve Yeniçeri

Pençik: Savaş esirlerinin beşte birinin devlete ayrılması.

Yeniçeri Ocağı: 1363, I. Murad dönemi.

Acemi Ocağı: Yeniçeriye asker yetiştiren kurum.

Devşirme

• Çelebi Mehmed döneminde başladı.
• II. Murad döneminde kanunlaştı.
• Seçim, kayıt ve eğitim kurallarına bağlıydı.
• Türk ailelerinin yanına gönderilme: Türk’e vermek.
• Acemi Ocağı eğitimi: 3-8 yıl.
• Mezuniyet: bedergâh/kapıya çıkma.
• Zeki ve yetenekliler Enderun’a seçilebilirdi.

Kapıkulu

Kapıkulu askerleri:

• Padişaha bağlı
• Maaşlı
• Profesyonel
• Daimî

Kapıkulu piyadeleri:

• Acemi
• Yeniçeri
• Cebeci
• Topçu
• Top arabacısı
• Humbaracı
• Lağımcı

Kapıkulu süvarileri:

• Sipahi
• Silahtar
• Sağ-sol ulufeciler
• Sağ-sol garipler

Yeniçeri üç ayda bir ulufe alırdı.

Hukuk Sistemi

Şeri hukuk: Dinî esaslara dayanır.

Örfi hukuk: Gelenek, ihtiyaç ve padişah düzenlemelerine dayanır; şeri hukuka aykırı olamaz.

Örfi hukuk kaynakları:

• Ferman
• Kanunname
• Berat
• Emir

Kadı ve Kazasker

Kadı:

• Şeri ve örfi davalara bakar.
• Tımar-reaya ilişkisini denetler.
• Kazada idarî görevler yürütür.

Kazasker:

• Kadı ve müderris tayin eder.
• Divan-ı Hümayun davalarını inceler.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Yaya-müsellem = ilk düzenli birlik.
• Tımar = vergi geliri tahsisi.
• Mirî = devlet toprağı.
• Cebelü = sipahinin askeri.
• Pençik ≠ devşirme.
• 1363 = Yeniçeri Ocağı.
• Devşirme: Çelebi Mehmed / II. Murad.
• Ulufe = kapıkulu maaşı.
• Kadı = yargı.
• Kazasker = üst yargı görevlisi ve tayin yetkisi.

Osmanlı Devleti’nde Ordu, Hukuk ve Toprak Sistemi Kısa Özeti

Osmanlılar geçici aşiret kuvvetlerinden yaya-müsellem, tımarlı sipahi ve kapıkulu askerlerinden oluşan daha kurumsal bir orduya geçti. Tımar sistemi üretim, vergi ve asker yetiştirme görevlerini birleştirdi. Şeri ve örfi hukuk, kadı ve kazaskerler aracılığıyla devlet-halk ilişkilerini düzenledi. Bu üç sistem Osmanlı merkezî devlet yapısının güçlenmesini sağladı.