Osmanlı Devleti’nin Kuruluşuna Dair Görüşler Ders Notu

Osmanlı kuruluşu, ilk döneme ait kaynakların azlığı nedeniyle tarihçiler arasında tartışmalıdır. İlk Osmanlı kronikleri Osman Bey döneminden yaklaşık yüz yıl sonra yazılmıştır. Bu yüzden menkıbe, kronik ve seyahatname gibi kaynaklar dikkatle değerlendirilmelidir.

Herbert Adams Gibbons

1916’da Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluşu adlı eserini yazdı.

Temel görüşü:

• Osmanlılar Bizans sınırında Türk ve Hristiyan unsurların etkileşiminden doğan yeni bir topluluktu.
• Osman Bey’in başlangıçta Müslüman olmadığı sonucunu Ulu Çınar menkıbesinden çıkardı.

Eleştiri:

• Menkıbeden kesin sonuç çıkarması.
• Osmanlıları Anadolu Türklerinden ayrı “yeni bir ırk/kavim” gibi değerlendirmesi.

Mehmet Fuat Köprülü

1934 konferansları, 1935 Osmanlı İmparatorluğu’nun Kökleri.

Temel görüşü:

• Osmanlı kuruluşu genel Türk tarihinden ayrı incelenemez.
• Anadolu Selçuklu tarihi ve Anadolu beylikleriyle devamlılık vardır.
• “Osmanlı” etnik değil siyasi-hanedan adıdır.
• Dönemin siyasi ve sosyal şartları dikkate alınmalıdır.

Paul Wittek

Temel görüşü: Gaza tezi.

Dayanakları:

• Ahmedî’nin İskendername’si.
• Gazi unvanları.
• Uç bölgesi ve gaza geleneği.

Zayıf yön:

• Kuruluşu gaza faktörüne fazla yoğunlaştırma riski.

Halil İnalcık

Kuruluşu şu unsurlarla birlikte ele alır:

• Türkmen göçleri,
• Moğol baskısı,
• Gaza hareketi,
• Bizans sınırı,
• Ticaret merkezlerinin gelişmesi.

Yöntemi:

• Osmanlı kroniklerini Bizans kaynaklarıyla karşılaştırmak.
• Pachymeres ve Yahşi Fakih gibi kaynaklardan yararlanmak.
• Yeni kanıtlarla eski görüşleri yeniden değerlendirmek.

Kuruluş Tarihi Tartışması

1299:

• Kâtip Çelebi’nin Takvimü’t-Tevarih’inde.
• Osmanlı salnamelerinde.
• II. Abdülhamid dönemindeki resmî sembollerde.
• Fezleke-i Tarihi Osmani’de.
• Uzun süre ders kitaplarında.

1302:

• Halil İnalcık’ın görüşü.
• Bafeyus/Koyunhisar Savaşı’nı kuruluş dönüm noktası kabul eder.

Önemli Kaynaklar

Ahmedî – İskendername → Wittek’in gaza tezi.

George Pachymeres → İnalcık’ın Bizans kaynağı.

Yahşi Fakih – Menâkıbnâme-i Âl-i Osman → Karacahisar’da hutbe ve kadı anlatısı.

Kâtip Çelebi – Takvimü’t-Tevarih → 1299 kuruluş tarihi.

Tarihçi Görüşlerini Değerlendirme

Bir görüşte:

• Kaynağın tarihi,
• Kaynak türü,
• Kanıt çeşitliliği,
• Başka kaynaklarla doğrulanma,
• Dönemin şartlarını açıklama gücü,
• Varsayım miktarı

dikkate alınmalıdır.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Gibbons = yeni topluluk/ırk tezi.
• Köprülü = Türk-Selçuklu-Anadolu devamlılığı.
• Wittek = gaza tezi.
• İnalcık = çok nedenli yaklaşım ve 1302.
• 1299 tek ve tartışmasız tarih değildir.
• Menkıbe tarihsel kanıt olarak eleştirel kullanılmalıdır.
• Pachymeres Bizans kaynağıdır.
• Ahmedî’nin İskendername’si Wittek için önemlidir.

Osmanlı Devleti’nin Kuruluşuna Dair Görüşler Kısa Özeti

Osmanlı kuruluşuyla ilgili farklı görüşlerin temelinde kaynak azlığı vardır. Gibbons etkileşimden doğan yeni topluluğu, Köprülü Türk-Selçuklu tarihsel devamlılığını, Wittek gaza geleneğini, İnalcık ise Türkmen göçleri, Moğol baskısı, uç şartları, gaza ve ekonomik etkenleri birlikte öne çıkarır. Kuruluş tarihi konusunda 1299 geleneksel kabul, 1302 ise Halil İnalcık’ın Bafeyus Savaşı temelli görüşüdür.