Dolaşım Sistemi ve Homeostazi Konu Anlatımı

Dolaşım Sistemi ve Homeostazi

Dolaşım sistemi, vücutta farklı organ ve dokular arasında madde taşınmasını sağlayarak homeostazinin korunmasına katkıda bulunur. Vücut hücreleriyle gaz alışverişi yapan, besin maddelerinin emilimini sağlayan ve metabolik atıkları uzaklaştıran organlar arasındaki işlevsel bağlantı dolaşım sayesinde kurulur.

Dolaşım sisteminin temel görevlerinden biri kan yoluyla oksijen ve besin maddelerini dokulara taşımak; karbondioksit ve diğer atık maddeleri dokulardan uzaklaştırmaktır. Bunun yanında vücut sıcaklığının düzenlenmesi, hormonların ve antikorların taşınması da dolaşım sisteminin homeostatik işlevleri arasındadır.

İnsan vücudunda iki farklı dolaşım bulunur:

• kan dolaşımı,
• lenf dolaşımı.

Kan dolaşımı kalp, damarlar ve kandan oluşur. Lenf dolaşımı ise dokular arasındaki sıvının toplanarak yeniden kan dolaşımına kazandırılmasına, savunmaya ve yağların sindirim ürünlerinin dolaşıma katılmasına katkı sağlar.

Kalp

Kalp, göğüs kemiğinin hemen arkasında ve iki akciğerin arasında bulunur. Kan dolaşımının merkezidir. Kanı akciğerlere ve vücudun diğer bölümlerine pompalayarak dolaşımın gerçekleşmesini sağlar.

Kalp dıştan içe doğru üç tabakadan oluşur:

Perikart

Perikart kalbin dış kısmında bulunan çift katlı zardır. Bu zarların arasında özel bir sıvı bulunur.

Miyokart

Miyokart kalp kasını içeren tabakadır. Kalbin kasılmasını sağlayan kas dokusu bu tabakada bulunur. Kalbi besleyen koroner damarlar da miyokartta yer alır.

Endokart

Endokart kalbin en iç tabakasıdır. Tek katlı epitel hücreleri ve bu hücreleri miyokarda bağlayan bağ dokusundan oluşur.

Kan Damarları

Damarların temel görevi kanı vücut içinde taşımaktır.

Üç çeşit kan damarı bulunur:

• atardamar,
• toplardamar,
• kılcal damar.

Bu damarlar yalnız pasif taşıma boruları değildir. Damar çaplarının daralıp genişlemesi:

• kan akışını,
• kan basıncını,
• madde alışverişini,
• vücut sıcaklığını,
• sıvı dengesini

etkileyerek homeostazinin korunmasına katkı sağlar.

Atardamarlar

Atardamarlar kalbin karıncıklarından yüksek basınçla gönderilen kanı doku ve organlara taşır.

Kalbin pompalama gücü nedeniyle atardamarlardaki kan basıncı yüksektir.

Toplardamarlar

Toplardamarlar doku ve organlardan aldıkları kanı kalbe taşır.

Toplardamarlardaki kan basıncı atardamarlara göre çok daha düşüktür.

Kılcal Damarlar

Kılcal damarlar atardamarlarla toplardamarlar arasında bulunan dallanmış damar ağıdır.

Kılcal damarların duvarı tek katlı yassı epitel hücrelerinden oluşan endotel tabakadır. Kan ile dokular arasındaki madde alışverişi bu damarlarda gerçekleşir.

Kılcal damarların ince yapısı, kan ile doku sıvısı arasındaki madde alışverişinin gerçekleşebilmesine olanak sağlar.

Kan

Kan, vücudun hayati fonksiyonlarını yerine getirmesini sağlayan temel sıvıdır.

Kan:

• kan plazması,
• kan hücreleri,
• hücre parçalarından

oluşur.

Kan santrifüj edildiğinde bileşenleri yoğunluklarına göre ayrılır.

Ders kitabındaki oranlara göre:

• kan plazması yaklaşık %55,
• alyuvarlar yaklaşık %41,
• akyuvarlar ve kan pulcukları birlikte yaklaşık %4

oranındadır.

Kan Plazması

Kan plazması kanın yaklaşık %55'ini oluşturur.

Plazmanın yaklaşık %90'ı sudur. Geri kalan bölümde:

• tuzlar,
• plazma proteinleri,
• solunum gazları,
• besin maddeleri,
• elektrolitler,
• metabolik atıklar,
• hormonlar

bulunur.

Plazma proteinleri arasında albümin, globülin ve fibrinojen yer alır.

Alyuvarlar

Alyuvarlar yani eritrositler solunum gazlarının taşınmasında görev yapar.

Alyuvarların içinde hemoglobin adı verilen protein yapılı solunum pigmenti bulunur. Hemoglobin solunum gazlarının taşınmasında görev alır.

Akyuvarlar

Akyuvarlar yani lökositler savunma sisteminde görev alan özelleşmiş hücrelerdir.

Patojenlerin tanınması ve yok edilmesi bağışıklık sisteminin dolaşım sistemiyle bağlantılı işlevlerinden biridir.

Trombositler

Trombositler yani kan pulcukları hücre değildir; kırmızı kemik iliğindeki özelleşmiş hücrelerden kopan sitoplazmik parçacıklardır.

Damar zedelenmelerinde kanın pıhtılaşma mekanizmasında görev alırlar.

Starling Hipotezi

Starling hipotezi, kılcal damarlarda kan ile doku sıvısı arasındaki madde alışverişini açıklar.

Bu alışverişte iki zıt kuvvet etkilidir:

• kan basıncı,
• ozmotik basınç.

Bu iki kuvvetin birbirine göre büyüklüğü, maddelerin kan ile doku sıvısı arasındaki geçiş yönünü belirler.

Kan Basıncının Etkisi

Kan basıncı kalbin pompalama etkisiyle oluşur.

Kılcal damarın atardamar ucunda kan basıncı en yüksek düzeydedir ve yaklaşık **32 mmHg** değerindedir.

Kan basıncı, kılcal damar içindeki küçük molekülleri damar dışına, yani doku sıvısına doğru iter.

Bu nedenle atardamar ucunda:

• su,
• oksijen,
• glikoz

gibi küçük moleküller kan damarından doku sıvısına geçebilir.

Ozmotik Basıncın Etkisi

Ozmotik basınç, kanda bulunan ve kılcal damar duvarlarından geçemeyen büyük proteinlerin, özellikle albüminin etkisiyle oluşur.

Ders kitabındaki grafikte ozmotik basınç yaklaşık **22 mmHg** ve damar boyunca sabit gösterilmiştir.

Ozmotik basınç doku sıvısındaki maddelerin kana doğru geçmesini sağlayan emme kuvveti oluşturur.

Kılcal Damarın Atardamar Ucu

Atardamar ucunda:

• kan basıncı yaklaşık 32 mmHg,
• ozmotik basınç yaklaşık 22 mmHg'dir.

Kan basıncı ozmotik basınçtan büyük olduğu için net madde geçişi damardan doku sıvısına doğrudur.

Bu bölgede su, oksijen ve glikoz gibi maddeler dokulara geçer.

Kılcal Damarın Toplardamar Ucu

Kılcal damarda ilerledikçe sıvı kaybının etkisiyle kan basıncı azalır.

Toplardamar ucuna doğru kan basıncı önce ozmotik basınçla aynı düzeye gelir, daha sonra yaklaşık **15 mmHg** değerine düşer.

Bu durumda:

• kan basıncı < ozmotik basınç

olduğu için net madde geçişi doku sıvısından kana doğrudur.

Bu bölgede:

• su,
• karbondioksit,
• üre

gibi maddeler kılcal damara geçebilir.

Lenf Sistemi

Kılcal damarlardan dokulara sıvı sızar. Erişkin bir insanda her gün yaklaşık **4-8 litre** sıvının kılcal damarlardan dokulara sızdığı belirtilir.

Kılcal damar duvarları büyük moleküllere çok geçirgen olmamasına rağmen bu sızıntı sırasında az miktarda kan proteini de damar dışına çıkabilir.

Doku aralıklarına sızan ve daha sonra difüzyonla lenf kılcallarına geçen sıvıya **lenf sıvısı** denir.

Doku sıvısının toplanarak kan dolaşımına geri kazandırılmasını sağlayan sisteme **lenf sistemi**, bu sistemdeki dolaşıma ise **lenf dolaşımı** denir.

Lenf sistemi temel olarak:

• lenf sıvısı,
• lenf düğümleri,
• lenf damarlarından

oluşur.

Lenf Damarlarının Özellikleri

Lenf sisteminde atardamar bulunmaz.

Lenf sistemi:

• lenf kılcalları,
• lenf toplardamarlarından

oluşur.

Lenf kılcallarının doku sıvısına bakan tarafı kapalıdır, diğer uçları lenf toplardamarlarına açılır.

Lenf kılcalları tek katlı yassı epitelden oluşur ve kan kılcallarına göre daha geçirgendir.

Lenf sisteminde kalp gibi pompalayıcı bir yapı bulunmadığı için lenf sıvısının hareketi kan dolaşımına göre daha yavaştır.

Lenf toplardamarlarında tek yönlü açılan kapakçıklar bulunur. Bu kapakçıklar lenfin akış yönünü düzenler.

Lenf sıvısı dokulardan dolaşım sistemine doğru tek yönlü hareket eder.

Lenf Düğümleri

Lenf damarlarının belirli noktalarda birleşmesiyle lenf düğümleri oluşur.

Lenf düğümleri:

• lenfosit hücreleri içerir,
• lenf sıvısını filtreler,
• mikroorganizmalardan arındırılmasına katkı sağlar.

Bu özellik lenf sisteminin savunma sistemiyle ilişkisini gösterir.

Lenf Sisteminin Görevleri

Lenf sisteminin başlıca görevleri şunlardır:

1. Damar dışına sızan ve doku-hücreler arasında biriken sıvıyı yeniden kan dolaşımına kazandırır.
2. Vücudun bakteri ve virüslere karşı savunulmasına katkı sağlar.
3. Yağların sindirimi sonucunda oluşan yapı taşlarının ince bağırsaktan emildikten sonra dolaşım sistemine kazandırılmasını sağlar.

Dolaşım Sisteminin Homeostazi Üzerine Etkileri

Dolaşım sistemi farklı homeostatik değişkenlerin düzenlenmesinde birçok görevi birlikte yürütür.

Gaz Değişimi ve Asit-Baz Dengesi

Akciğerlerden alınan oksijen kanla dokulara taşınır.

Doku hücrelerinde oluşan karbondioksit kanla akciğerlere taşınarak vücuttan uzaklaştırılır.

Kan, pH düzeyinin düzenlenmesine de katkı sağlar.

Bu nedenle dolaşım sistemi:

• solunum sistemi,
• asit-baz dengesi

ile doğrudan ilişkilidir.

Sıvı ve Elektrolit Dengesi

Kan plazması:

• su,
• iyon,
• protein

içerir.

Kan basıncı ve damar geçirgenliğinin ayarlanmasıyla doku sıvısının ozmotik dengesi korunur.

Böbreklere ulaştırılan kan sayesinde:

• Na⁺,
• K⁺,
• Cl⁻

gibi iyonların düzeyleri düzenlenebilir.

Vücut Sıcaklığının Düzenlenmesi

Kan vücut içinde ve deri altında dolaşırken ısıyı dağıtır.

Sıcak ortamda damarların genişlemesi:

• deri yüzeyine daha fazla kan gelmesini,
• ısı kaybının artmasını

sağlar.

Soğuk ortamda damarların daralması:

• deri yüzeyine kan akışını azaltır,
• ısı kaybını azaltır,
• vücut sıcaklığının korunmasına katkı sağlar.

Hormonların Taşınması

Endokrin bezlerden salgılanan hormonlar kan yoluyla hedef organlara taşınır.

Dolaşım sistemi böylece endokrin sistemin vücuttaki farklı hedef dokulara ulaşmasını sağlar.

Besin ve Atık Taşınması

İnce bağırsaktan emilen besin maddeleri kana geçer ve dokulara taşınır.

Hücre metabolizması sonucunda oluşan:

• üre,
• kreatinin

gibi atıklar kanla böbreklere taşınarak vücuttan uzaklaştırılma sürecine katılır.

Bağışıklık ve Savunma

Akyuvarlar patojenleri tanır ve yok eder.

Antikorlar ve sitokinler kan aracılığıyla taşınarak enfeksiyonlara karşı korunmaya katkı sağlar.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Kan dolaşımı ve lenf dolaşımı aynı sistem değildir ancak birlikte homeostaziye katkı sağlar.
• Atardamar kanı kalpten uzaklaştırır, toplardamar kanı kalbe getirir.
• Kılcal damarların temel özelliği madde alışverişine uygun ince duvarlı olmalarıdır.
• Kan plazması kanın yaklaşık %55'idir ve plazmanın yaklaşık %90'ı sudur.
• Alyuvarlar solunum gazlarını taşır.
• Akyuvarlar savunmada görev yapar.
• Trombositler hücre değil, hücre parçalarıdır.
• Starling hipotezinde madde geçiş yönünü kan basıncı ile ozmotik basıncın karşılaştırılması belirler.
• Atardamar ucunda KB > OB olduğu için geçiş kandan dokuya doğrudur.
• Toplardamar ucunda KB < OB olduğu için geçiş dokudan kana doğrudur.
• Lenf sisteminde atardamar ve kalp benzeri pompa bulunmaz.
• Lenf damarlarında akış tek yönlüdür.
• Lenf düğümleri lenfosit içerir ve lenfi filtreler.
• Lenf sistemi doku sıvısını yeniden kan dolaşımına kazandırır.
• Damarların daralıp genişlemesi yalnız kan basıncını değil vücut sıcaklığını da etkiler.
• Dolaşım sistemi hormon ve antikorları hedef bölgelere taşır.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce sorunun kalp, damar, kan, Starling mekanizması, lenf veya homeostatik görevlerden hangisini ölçtüğünü belirle.
2. Kalp tabakalarında dıştan içe perikart-miyokart-endokart sırasını kullan.
3. Damar sorularında atardamarı kalpten dokulara, toplardamarı dokulardan kalbe, kılcal damarı madde alışverişiyle eşleştir.
4. Kan bileşenlerinde plazma-albümin, alyuvar-hemoglobin, akyuvar-savunma, trombosit-pıhtılaşma ilişkisini kur.
5. Starling sorularında sayıları ezberlemekten önce KB ve OB büyüklüklerini karşılaştır.
6. KB > OB ise kandan dokuya; KB < OB ise dokudan kana geçiş olduğunu kullan.
7. Lenf sorularında “dokudan dolaşıma tek yönlü dönüş” fikrini temel al.
8. Lenf sisteminde pompa bulunmadığını ve lenf akışının kan akışından daha yavaş olduğunu unutma.
9. Lenf düğümü sorularında filtreleme-lenfosit-savunma ilişkisini kur.
10. Sıcaklık sorularında sıcak ortamda damar genişlemesi, soğukta damar daralmasını kullan.
11. Besin-atık sorularında bağırsak → kan → doku ve doku → kan → böbrek yönlerini ayır.
12. Homeostazi sorularında dolaşım sisteminin başka sistemler arasında taşıma ve bağlantı kurma görevini düşün.

Konu Özeti

Dolaşım sistemi kalp, damarlar ve kanın oluşturduğu kan dolaşımı ile lenf sisteminin katkısıyla vücuttaki madde taşınmasını ve iç dengenin korunmasını sağlar.

Kalp kanı pompalar. Atardamarlar kanı kalpten doku ve organlara, toplardamarlar dokulardan kalbe taşır. Kılcal damarlar tek katlı endotelden oluşur ve kan-doku arasındaki madde alışverişini sağlar.

Kan plazma, hücreler ve hücre parçalarından oluşur. Plazma kanın yaklaşık %55'idir ve büyük ölçüde sudan oluşur. Alyuvarlar solunum gazlarını, akyuvarlar savunma görevlerini, trombositler ise pıhtılaşmayı üstlenir.

Starling hipotezine göre kılcal damar madde alışverişinin yönünü kan basıncı ve ozmotik basınç belirler. Atardamar ucunda kan basıncı daha büyük olduğu için maddeler dokuya çıkar; toplardamar ucunda ozmotik basınç daha büyük olduğu için sıvı ve bazı maddeler kana geri döner.

Lenf sistemi doku sıvısını kan dolaşımına geri kazandırır, bağışıklığa katkı sağlar ve yağların sindirim ürünlerinin dolaşıma katılmasını destekler.

Dolaşım sistemi ayrıca oksijen-karbondioksit taşınması, pH, sıvı-elektrolit dengesi, vücut sıcaklığı, hormon, besin, atık ve bağışıklık elemanlarının taşınması yoluyla homeostazinin sürdürülmesinde merkezi rol oynar.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Dolaşım sisteminin homeostazideki genel görevlerini açıklayabilmelisin.
• Kalbin tabakalarını dıştan içe sıralayabilmelisin.
• Atardamar, toplardamar ve kılcal damarların yapı-görev ilişkilerini karşılaştırabilmelisin.
• Kanın temel bileşenlerini ve oranlarını açıklayabilmelisin.
• Alyuvar, akyuvar ve trombositlerin görevlerini ayırabilmelisin.
• Starling hipotezinde kan basıncı-ozmotik basınç ilişkisini yorumlayabilmelisin.
• Kılcal damarın atardamar ve toplardamar uçlarında madde geçiş yönünü belirleyebilmelisin.
• Lenf sisteminin yapılarını ve görevlerini açıklayabilmelisin.
• Lenf kılcalları ile kan kılcallarının temel farklarını ayırt edebilmelisin.
• Dolaşım sisteminin gaz, pH, sıvı-elektrolit, sıcaklık, hormon, besin, atık ve savunma süreçlerindeki rollerini açıklayabilmelisin.