11. Sınıf Coğrafya: Tarım Uygulamalarında Sürdürülebilirlik – Konu Anlatımı

Tarım Uygulamalarında Sürdürülebilirlik

Nüfusun artması, toprağın verimliliğinin azalması, su kaynaklarının tükenmesi ve biyoçeşitliliğin azalması; tarımsal üretimin yalnız bugünkü miktarıyla değil, gelecekte devam edip edemeyeceğiyle de ilgilenmeyi gerekli hâle getirmiştir. Bu noktada sürdürülebilirlik kavramı önem kazanır.

Sürdürülebilirlik, en genel anlamıyla bir varlığın, kaynağın ya da sürecin uzun vadede devamlılığını sağlayabilme yeteneğidir. Birleşmiş Milletlerin 1987 yılında yayımladığı “Ortak Geleceğimiz” raporunda bu yaklaşım, bugünkü ihtiyaçları karşılarken doğanın gelecek nesillerin ihtiyaçlarını karşılama yeteneğini tehlikeye atmama düşüncesiyle açıklanmıştır.

Sürdürülebilir tarım ise tarımsal üretimin devamlılığını sağlarken doğal kaynakları korumayı, çevreye verilen zararı en aza indirmeyi ve gelecek kuşakların ihtiyaçlarını gözetmeyi amaçlar.

Sürdürülebilir Tarımın Üç Ölçütü

Ders kitabında sürdürülebilir tarım üç temel ölçütle değerlendirilir:

1. Ekonomik ölçütler
2. Sosyal ölçütler
3. Çevresel ölçütler

Bir tarım uygulamasının sürdürülebilir olarak değerlendirilebilmesi için bu üç boyuta birlikte katkı sağlaması gerekir.

Ekonomik Ölçütler

Ekonomik sürdürülebilirlikte:

• üretimin devamlılığı,
• gelirin korunması,
• istihdamın artırılması,
• sermaye birikimi,
• çiftçi refahı,
• adil pazar

önemlidir.

Tarımsal üretimin uzun süre devam edebilmesi için çiftçinin üretimden gelir elde etmesi, pazara erişebilmesi ve üretim kapasitesini koruyabilmesi gerekir.

Sosyal Ölçütler

Sosyal sürdürülebilirlik:

• istihdamın sürdürülebilirliği,
• eğitim olanakları,
• çalışma koşullarının iyileştirilmesi,
• yaşam kalitesinin artması,
• kırsal kalkınma,
• gıda güvenliği,
• sürdürülebilir üretim

ile ilişkilendirilir.

Bu ölçütler tarımın yalnız ürün üretmekten ibaret olmadığını; kırsal yaşamın devamlılığını, çalışanların koşullarını ve tüketicinin güvenilir gıdaya ulaşmasını da içerdiğini gösterir.

Çevresel Ölçütler

Çevresel sürdürülebilirlikte:

• ekosistem hizmetleri,
• toprağın korunması,
• suyun korunması,
• havanın korunması,
• biyoçeşitliliğin korunması,
• canlı refahı,
• toplumsal bilinç,
• çevre duyarlılığı,
• doğal kaynakların verimli kullanımı,
• çevre dostu üretim

öne çıkar.

Gıda Üretme Kabiliyeti

Tarımsal süreklilik yalnız ürün elde etmek değildir. Doğal kaynakların korunması, tarımsal verimliliğin sürdürülmesi, kırsal yaşamın canlılığının korunması ve üretici-tüketici ilişkilerinin güçlendirilmesi de gerekir.

Ders kitabında toplumların mevcut ve gelecekteki ihtiyaçlarını karşılayacak biçimde yeterli, güvenilir ve sağlıklı gıda üretebilme gücü **gıda üretme kabiliyeti** olarak tanımlanır.

Bu kabiliyet:

• doğal kaynakların korunmasına,
• üretim sistemlerinin sürdürülebilirliğine,
• çiftçilerin sosyoekonomik koşullarının desteklenmesine

bağlıdır.

Tarımın Teknolojik Dönüşümü: Tarım 1.0'dan Tarım 4.0'a

Ders kitabı tarım sektörünün teknoloji ve üretim yöntemleri açısından geçirdiği dönüşümü dört aşamada gösterir.

Tarım 1.0

MÖ 10.000'den 18. yüzyıl sonlarına kadar uzanan dönemde:

• insan ve hayvan gücüne dayalı üretim,
• basit el aletleri,
• yerel tüketim için tarım,
• basit sulama yöntemleri

öne çıkar.

Tarım 2.0

1. yüzyıldan 20. yüzyıl başına kadar:

• sanayi devrimleriyle tarımda makineleşme,
• gübre ve tarım ilaçlarının kullanımı,
• bilimsel yöntemlerin tarıma uygulanması

gelişmiştir.

Tarım 3.0

1. yüzyıl ortasından 21. yüzyıl başına kadar:

• traktör ve biçerdöver gibi makineler,
• gelişmiş sulama sistemleri,
• kimyasal gübreler ve pestisitler,
• yüksek verimli ve dayanıklı tohumlar,
• verim odaklı modern tarım

yaygınlaşmıştır.

Tarım 4.0

1. yüzyıl başından günümüze:

• hassas tarım uygulamaları,
• uydu, GPS, drone ve sensörler,
• büyük veri ve yapay zekâ desteği,
• nesnelerin interneti,
• dikey tarım ve hidroponik sistemler

öne çıkar.

Sürdürülebilir Tarım Uygulamaları

Ders kitabında sürdürülebilir tarım uygulamaları arasında:

• organik tarım,
• iyi tarım uygulamaları,
• hidroponik,
• agrivoltaik,
• akuaponik,
• dikey tarım,
• Tarım 4.0 uygulamaları,
• sözleşmeli tarım,
• kırsal kalkınma

gibi yaklaşımlar yer alır.

Teknik uygulamalar daha çok fiziksel sürdürülebilirliğe odaklanırken sözleşmeli tarım ve kırsal kalkınma ekonomik ve sosyal dayanıklılığı destekler.

Organik Tarım

Organik tarım; doğayla uyum içinde üretimi esas alan, insan sağlığını ve çevreyi koruyan sürdürülebilir bir tarım sistemidir.

Bu sistemde:

• kimyasal gübreler ve sentetik ilaçlar yerine doğal gübreler,
• biyolojik mücadele yöntemleri

kullanılır.

Amaç kısa sürede yüksek verim almak değil; uzun vadede:

• toprağın canlılığını korumak,
• su, toprak ve hava kirliliğini azaltmak,
• toprağın verimliliğini sürdürmek,
• doğal kaynakları korumak,
• gelecek kuşaklara yaşanabilir çevre bırakmaktır.

Organik tarım üretici ile tüketici arasında güvene dayalı ilişki kurarak sağlıklı gıdaya erişimi destekler.

Ders kitabında organik tarımın:

• Avrupa'da Almanya ve Fransa,
• Okyanusya'da Avustralya ve Yeni Zelanda

gibi ülkelerde geniş alanlarda uygulandığı belirtilir.

Küresel ekonomik dalgalanmalar ve enerji krizleri organik tarım piyasalarını etkileyebilir. Buna karşın yerel pazarlara dayanması ve kimyasal girdilere bağımlılığı azaltması sistemi daha dayanıklı ve adil hâle getirebilir. Bu nedenle devlet desteği ve istikrarlı pazar koşulları önemlidir.

İyi Tarım Uygulamaları

İyi tarım uygulamaları; üretim sürecinde:

• çevre,
• insan sağlığı,
• hayvan sağlığını

gözeten bir tarım modelidir.

Kimyasal ilaç ve gübre tamamen yasaklanmaz; kontrollü ve güvenli düzeyde kullanılır.

Üretim aşamalarının kayıt altına alınması ve son aşamaya kadar denetlenmesi:

• gıda güvenliğini sağlar,
• izlenebilir bir üretim zinciri oluşturur.

Temel ilkeler:

• doğal kaynakların verimli kullanılması,
• atıkların azaltılması,
• su ve toprak kalitesinin korunmasıdır.

İyi tarım uygulamaları üreticinin emeğini korur, tüketiciye güvenilir ve kaliteli ürün sunar; verimliliği artırırken çevresel dengeyi gözetir.

Ders kitabında iyi tarım uygulamalarında öne çıkan ülkeler:

• Avrupa: Almanya, Hollanda, İtalya
• Amerika: ABD, Kanada, Brezilya
• Asya: Japonya, Çin, Türkiye

olarak verilir.

Türkiye'de İyi Tarım Uygulamaları Göstergeleri

Ders kitabındaki tabloda 2007-2024 döneminde iyi tarım uygulamalarının büyük ölçüde yaygınlaştığı görülür:

• İl sayısı: 18 → 71, yaklaşık 3 kat
• Üretici sayısı: 651 → 7.822, yaklaşık 12 kat
• Üretim alanı: 5.361 ha → 393.146 ha, yaklaşık 73 kat
• Üretim miktarı: 56.000 ton → 6.135.681 ton, yaklaşık 110 kat

Bu veriler, iyi tarım uygulamalarının hem mekânsal olarak hem üretici, alan ve üretim miktarı bakımından yaygınlaştığını gösterir.

Türkiye'de Bitkisel Üretimin Sürdürülebilirliği

Türkiye'de bitkisel üretimin sürdürülebilirliği için:

• topraktaki nemin korunması,
• biyoçeşitliliğin korunması,
• suyun verimli kullanılması,
• kimyasal ilaç yerine biyolojik mücadele,
• doğal veya dengeli gübreleme,
• yenilenebilir enerji kullanımı,
• ürün çeşitliliği ve rotasyonunun artırılması,
• tarla çevresinde ağaçlandırma,
• yerel bitki türlerinin korunması

önemlidir.

Bu uygulamalar çevreye zarar vermeden üretimin uzun vadede devam etmesini amaçlar.

Nöbetleşe Ekim

Baklagillerle ilgili bölümde **nöbetleşe ekim**, nadas yerine toprağı besleyen baklagillerin diğer tarım ürünleriyle dönüşümlü ekilmesi olarak açıklanır.

Bu yöntem:

• toprağın verimliliğinin korunmasına,
• üretim sürekliliğine

katkı sağlar.

Tarımsal Üretim, Sanayi ve Mekânsal İlişkiler

Bazı tarım ürünleri yetiştirildikten sonra hızla işlenmek zorundadır. Bu durum sanayi tesislerinin üretim alanlarına yakın kurulmasına yol açar.

Ders kitabındaki örnekler:

• şeker pancarı → hasat sonrası hızla işlenir; şeker fabrikaları üretim sahalarına yakın kurulur,
• çay → toplandıktan sonra kısa sürede işlenmesi gerekir; fabrikalar üretim alanları çevresinde yoğunlaşır.

Şeker pancarının yan ürünü olan küspe hayvan yemi olarak kullanıldığı için bu bölgelerde besi ve ahır hayvancılığı gelişebilir.

Bu örnekler tarımsal üretim ile sanayinin mekânsal olarak birbirini etkileyebildiğini gösterir.

Bitkisel Üretimde Sürdürülebilirlik ve Ürün Örnekleri

Ders kitabı Türkiye'deki tarım ürünlerinin dağılışını ve üretim özelliklerini harita ve grafiklerle gösterir.

Buğday:

• yarı kurak koşullara uyumludur,
• çimlenme döneminde yağış,
• olgunlaşma ve hasatta kuraklık ister,
• yıllık üretimi yağış miktarına bağlı olarak değişebilir,
• modern tarım teknikleri üretimi artırabilir.

Arpa:

• soğuk ve kurak koşullara dayanıklıdır,
• yüksek kesimlerde yetiştirilebilir,
• büyük ölçüde hayvan yemi olarak kullanılır.

Mısır:

• sıcak ve nemli iklim bitkisidir,
• bol su ister,
• sulama imkânı sağlanan yerlerde de yetiştirilebilir,
• sulama olanakları ve ikinci ürün uygulaması üretim artışında etkili olmuştur.

Pirinç:

• çeltik bitkisinin işlenmesiyle elde edilir,
• yüksek su ve sıcaklık ister,
• vadi tabanları, akarsu kenarları ve delta ovalarında yetiştirilir,
• üretim alanları sivrisinek ve sıtma riski nedeniyle yerleşimlerden uzağa konumlandırılır.

Baklagiller:

• protein bakımından önemlidir,
• nöbetleşe ekim toprağı besleyen bir uygulamadır.

Pamuk:

• yetişme döneminde sıcaklık ve bol su,
• olgunlaşmada kuraklık ister,
• tekstil ve kâğıt sanayisine ham madde sağlar,
• çekirdeğinden yağ elde edilir.

Şeker pancarı:

• sulama zorunludur,
• buğdayla nöbetleşe ekilebilir,
• hızla işlenmesi nedeniyle fabrikalar üretim sahalarına yakın kurulur.

Çay:

• yıl boyunca yağışlı ve ılıman koşullar ister,
• kısa sürede işlenmesi gerektiği için fabrikalar üretim alanlarında yoğunlaşır.

Ayçiçeği:

• yetişme döneminde bol su,
• hasatta kuraklık ister,
• yağ sanayisinin temel ham maddelerindendir.

Zeytin:

• sıcak-kurak yaz, ılık-yağışlı kış koşullarında yetişir,
• iki yılda bir ürün verme eğilimi üretimde dalgalanmalara yol açabilir.

Turunçgiller:

• sıcak iklim ürünleridir,
• düşük sıcaklıklardan olumsuz etkilenir,
• yaz kuraklığında sulama gerekir.

İncir:

• kıyı kesimleri ve iç kesimlerdeki alçak alanlarda yetişir,
• soğuğa hassastır.

Fındık:

• sürekli yağışlı, ılıman koşullarda yetişir,
• Türkiye dünya üretiminde %67 payla birinci sıradadır.

Üzüm:

• ılıman iklimde yetişir,
• hasat döneminde kuraklık ister,
• Türkiye'nin hemen her yerinde yetiştirilebilir.

Sebzeler:

• uygun sıcaklık,
• sulama,
• gübreleme,
• toprak yapısı,
• yoğun emek gerektirir.

Türkiye'de tarım alanlarının %4'ü sebze tarımına ayrılmış olmasına karşın sebzeler bitkisel üretimin yaklaşık %27'sini oluşturur.

Sürdürülebilir Hayvancılık

Sürdürülebilir hayvancılıkta üç temel unsur öne çıkar:

1. Kaliteli ve yeterli yem üretimi
2. Hayvan ıslahı ve genetik iyileştirmeler
3. Modern tesislerde hijyenik ve verimli üretim

Amaç:

• verimliliği artırmak,
• çevresel etkileri azaltmak,
• doğal kaynakları korumak,
• mevcut ve gelecek nesillerin gıda ihtiyacını karşılamak,
• hayvan refahını iyileştirmek,
• gıda sistemlerini dayanıklı hâle getirmek,
• güvenli, uygun fiyatlı ve erişilebilir ürün sağlamaktır.

Ders kitabındaki sürdürülebilir hayvancılık uygulamaları:

• bölgenin iklim ve koşullarına uygun hayvan yetiştirmek,
• yemde doğaya zarar vermeyen yöntemler kullanmak,
• hayvan beslemede metan salınımını azaltmak,
• suyu geri kazanıp yeniden kullanmak,
• yağmur suyunu depolamak,
• yeni teknolojilerle hayvan sağlığı ve verimliliğini izlemektir.

Türkiye'de Hayvancılığın Mekânsal Özellikleri

Küçükbaş hayvancılık:

• bozkırların geniş olduğu,
• yaz kuraklığının etkili olduğu yerlerde yaygındır.

Türkiye'de en fazla yetiştirilen küçükbaş hayvan koyundur.

Büyükbaş hayvancılık:

• yaz yağışlarının görüldüğü,
• çayır ve otlakların geniş olduğu alanlarda yaygındır.

Türkiye'nin büyükbaş hayvan sayısı yüksek olsa da et ve süt verimi gelişmiş ülkelere göre daha düşüktür.

Kümes hayvancılığı:

• pazarlama kolaylıkları nedeniyle nüfusu fazla şehirlerin çevresinde yoğunlaşır.

Kümes hayvanlarının %95'ini tavuk oluşturur.

Arıcılık:

• iklim çeşitliliği,
• zengin bitki örtüsü,
• çiçekli bitkiler,
• çam ormanları,
• yer şekilleri çeşitliliği

sayesinde yıl boyunca yapılabilir.

Balıkçılık: Türkiye üç tarafı denizlerle çevrili olmasına rağmen tarım sektörü içindeki payı %0,2'dir. Bunun nedenleri:

• modern yöntemlerin az kullanılması,
• açık deniz balıkçılığının yapılamaması,
• aşırı avlanma,
• su kirliliği,
• düşük balık tüketimi,
• kıyılarda turizm ve tarımın öncelikli olmasıdır.

Yakalanan balığın yaklaşık %70-80'i Karadeniz'den elde edilir. Kültür balıkçılığı son yıllarda önem kazanmıştır.

Gelecekte Sürdürülebilir Üretim

Ders kitabındaki uygulama, bitkisel ve hayvansal üretimin hem gıda güvenliği hem ekonomik kalkınma için temel olduğunu; ancak doğal kaynakların korunması ve iklim değişikliğine uyum için sürdürülebilir yaklaşıma ihtiyaç bulunduğunu vurgular.

Bitkisel üretimin sürekliliğini tehdit eden unsurlar:

• plansız üretim,
• küçük ve parçalı arazi yapısı,
• su kaynaklarının yanlış kullanımı,
• iklim değişikliğine bağlı düzensiz yağışlardır.

Gelecekte:

• suya duyarlı üretim planlaması,
• organik ve entegre tarım,
• iklim koşullarına dayanıklı çeşitler

önem kazanacaktır.

Hayvansal üretimde ise:

• yem bağımlılığı,
• sera gazı emisyonları,
• hayvan refahı

kritik bileşenlerdir.

Gelecekte:

• hassas hayvancılık teknolojileri,
• alternatif yem kaynakları,
• biyogaz üretimi

gibi çevre dostu uygulamaların yaygınlaşması beklenmektedir.

Monokültür Tarım

Monokültür tarım, bir tarlada ya da çiftlikte aynı anda yalnızca tek bir ürün veya hayvan türünün yetiştirilmesidir.

Avantajları:

• verimi artırabilir,
• toprak ve iklim koşullarının daha etkin kullanılmasını sağlayabilir,
• yeni tarım teknolojilerinin uygulanmasını kolaylaştırabilir.

Riskleri:

• ürün çeşitliliğinin azalması,
• toprağın yorulması,
• çevresel risklerin artmasıdır.

Seracılık

Seracılık, sıcaklık koşullarının tarımsal üretime uygun olmadığı dönemlerde bitkilerin cam veya naylon örtülü seralarda yetiştirilmesidir.

Türkiye'de seracılık en çok:

• İzmir'in güneyinden İskenderun Körfezi'ne uzanan kıyı şeridinde,
• kısmen Marmara'nın güneyinde

yapılır.

Kış aylarında:

• domates,
• salatalık,
• biber,
• patlıcan,
• çilek,
• baklagiller,
• süs bitkileri

üretilebilir.

Ürünlerin bir bölümü dış ülkelere gönderilerek ekonomik katkı sağlar.

Tarımsal Ormancılık

Ders kitabında tarımsal ormancılık, şehirlerde tarım, hayvancılık ve orman ürünlerinin aynı alanda birlikte yetiştirilmesi olarak açıklanır.

Katkıları:

• gıda üretimini artırmak,
• iklimi düzenlemek,
• toprağı iyileştirmek,
• biyoçeşitliliği desteklemek,
• organik ürün yetiştirme imkânı sağlamak,
• hava kirliliği ve ısı adası etkisini azaltmak,
• dinlenme ve sosyalleşmeye katkı sağlamaktır.

Zorlukları:

• alan yetersizliği,
• planlama sorunları,
• farkındalık eksikliği,
• toprakta kirleticiler,
• karmaşık yönetim süreci,
• yasal düzenleme ve koruma ihtiyacıdır.

Güneş Enerjili Tarım (Agrivoltaik)

Agrivoltaik tarım, gıda güvenliği ve temiz enerji ihtiyacını aynı sistemde birleştirir.

Temel özellik: aynı alan üzerinde:

• elektrik üretimi,
• biyokütle üretimi

eş zamanlı yapılır.

Bu ikili kullanım:

• tarım arazisi kaybını azaltmaya,
• yenilenebilir enerji kullanımını artırmaya

yardımcı olur.

Türkiye'deki örnek, İstanbul Komşuköy'deki Agrivoltaik Çiftlik Modeli'dir. Türkiye'deki ilk yükseltilmiş sabit panel sistemine sahip uygulama alanı olarak verilir ve tıbbi-aromatik bitki yetiştiriciliği çalışmaları yapılır.

Ders kitabına göre gıda ve elektriğin ayrı arazilerde üretildiği duruma göre agrivoltaik sistemlerde %33 ile %230 arasında daha az araziye ihtiyaç duyulabilir.

Topraksız Tarım (Hidroponik)

Hidroponik tarımda bitkiler ihtiyaç duyduğu besinleri topraktan değil özel hazırlanmış çözeltilerden alır.

Montreal örneğinde:

• ev garajlarından kullanılmayan bina çatılarına kadar farklı yerlerde uygulanabilir,
• yeni tarım alanı ihtiyacını azaltır,
• geleneksel tarıma göre çok daha az su kullanır,
• kapalı devre sistemle su geri dönüştürülebilir,
• üretim tüketicinin yanında yapılarak taşıma kaynaklı karbon ayak izi azaltılabilir,
• çatı seraları binaların yükselen ısısından yararlanabilir,
• geleneksel seraların yaklaşık yarısı kadar enerji kullanabilir.

Ders kitabında bitkilerin besine hızlı erişimi nedeniyle topraklı tarıma göre daha hızlı büyüyebildiği ve kısa sürede 300 kata kadar daha fazla ürün elde etme imkânı sağlanabildiği belirtilir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Sürdürülebilirlik yalnız çevresel koruma değildir; ekonomik ve sosyal boyutları da vardır.
• Organik tarım ile iyi tarım uygulamaları aynı değildir.
• Organik tarımda kimyasal gübre ve sentetik ilaç yerine doğal gübre ve biyolojik mücadele öne çıkar.
• İyi tarım uygulamalarında kimyasal gübre ve ilaç tamamen yasak değildir; kontrollü kullanılır.
• İyi tarım uygulamalarında kayıt, denetim ve izlenebilirlik önemlidir.
• Gıda üretme kabiliyeti yalnız üretim miktarı değildir; doğal kaynaklar ve çiftçi koşulları da önemlidir.
• Tarım 4.0 yalnız makineleşme değildir; sensör, uydu, GPS, drone, büyük veri, yapay zekâ ve IoT içerir.
• Monokültür verim avantajı sağlayabilir ancak çeşitlilik ve toprak açısından risk oluşturabilir.
• Seracılık ile hidroponik aynı uygulama değildir.
• Agrivoltaik tarım aynı arazide tarım ve elektrik üretimini birleştirir.
• Hidroponik tarımda toprak yerine besin çözeltisi kullanılır.
• Tarımsal ormancılık yalnız ağaçlandırma değildir; tarım, hayvancılık ve orman unsurlarını birlikte ele alır.
• Sürdürülebilir hayvancılık yalnız verimi değil çevresel etki ve hayvan refahını da gözetir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

**Ölçüt sorusundaysa:**

• gelir, üretim, pazar → ekonomik,
• istihdam, eğitim, kırsal kalkınma, yaşam kalitesi → sosyal,
• toprak, su, hava, biyoçeşitlilik → çevresel.

**Uygulama sorusundaysa:**

• doğal gübre + biyolojik mücadele → organik tarım,
• kayıt + denetim + izlenebilirlik + kontrollü kimyasal → iyi tarım,
• tek ürün → monokültür,
• örtü altında üretim → seracılık,
• tarım + hayvancılık + orman → tarımsal ormancılık,
• tarım + güneş enerjisi → agrivoltaik,
• besin çözeltisi + topraksız sistem → hidroponik.

**Teknoloji sorusundaysa:** Tarım 1.0 → insan/hayvan gücü Tarım 2.0 → makineleşmenin başlangıcı Tarım 3.0 → gelişmiş makine-sulama-kimyasal girdi Tarım 4.0 → dijital/hassas tarım.

**Harita/grafik sorusundaysa:** yalnız son değere değil:

• başlangıç ve bitiş değerine,
• değişim oranına,
• mekânsal dağılışa,
• doğal ve beşerî nedenlere

birlikte bak.

Konu Özeti

Sürdürülebilir tarım, üretimin devamlılığını sağlarken doğal kaynakları korumayı, çevresel zararı azaltmayı ve gelecek kuşakların ihtiyaçlarını gözetmeyi amaçlar. Ekonomik, sosyal ve çevresel üç ölçüt birlikte değerlendirilir. Organik tarım ve iyi tarım uygulamaları bu ölçütlere farklı yollarla katkı sağlar. Tarım 1.0'dan Tarım 4.0'a uzanan dönüşüm, insan-hayvan gücünden dijital ve hassas tarıma geçişi gösterir. Türkiye'de bitkisel ve hayvansal üretimin sürdürülebilirliği; su, toprak, biyoçeşitlilik, üretici geliri, hayvan refahı ve teknolojiyle birlikte ele alınır. Monokültür, seracılık, tarımsal ormancılık, agrivoltaik ve hidroponik uygulamaların her birinin ekonomik, sosyal ve çevresel sonuçları vardır. Sürdürülebilirlik değerlendirmesinde yalnız verim değil, üretimin uzun vadede devam edip edemeyeceği temel ölçüttür.