Dîvânu Lugâti’t-Türk Ders Notu

Temel Bilgiler

Dîvânu Lugâti’t-Türk:

• Kâşgarlı Mahmud tarafından hazırlanmıştır.
• Adı “Türk Lehçelerinin Divanı” olarak açıklanır.
• Türk boylarının lehçelerini ve söz varlığını inceleyen sözlük düzenli bir eserdir.

İncelenen Türk Toplulukları

Metinde Kâşgarlı Mahmud:

• Türk,
• Türkmen,
• Oğuz,
• Çigil,
• Yağma,
• Kırgız

topluluklarının lehçelerini ve kafiyelerini öğrendiğini belirtir.

Sözlük Düzeni

Eser sözlük harfleri sırasına göre düzenlenmiştir.

Kelime açıklamaları:

• hikmet,
• seci,
• atasözü,
• şiir,
• recez,
• nesir

örnekleriyle desteklenir.

Dil Bilimi Açısından Önemi

Eser:

• farklı lehçeleri gösterir,
• kelimelerin anlamlarını kaydeder,
• kullanım örnekleri verir,
• yazı ve ses özelliklerini açıklar,
• eski anlamlarla günümüz anlamlarını karşılaştırmaya imkân verir.

Yazı ve Harf Çevrimi

Kitapta:

• ḍ,
• ŋ,
• w

gibi işaretlerin hangi sesleri gösterdiği açıklanır.

Ünlü üzerindeki çizgi uzun telaffuzu; ünsüzden sonraki nokta ise yazıda elif, vav veya ye bulunduğunu gösterir.

Sözlük Örnekleri

**Öḍ:** zaman **Ögüt:** öğüt **Erük:** şeftali, kayısı ve siyah erik türlerinin genel adı **Alım:** borç **Ajun:** dünya **Eḍgü:** iyi olan her şey **Aŋduz:** andız otu **Uçma.k:** cennet

Anlam Değişmesi

“Erük” kelimesi eski metinde geniş bir meyve grubunun adı iken günümüzde daha dar anlamdadır. Bu durum anlam daralmasıdır.

Kültürel Değerler

Sözlük örneklerinde:

• öğüt ve bilgelik,
• misafir ağırlama,
• hediyeleşme,
• iyilik,
• tedbir,
• doğa gözlemi,
• gündelik yaşam

gibi kültürel unsurlar görülür.

Dil ve Kültür

Mehmet Kaplan, Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü “yazılı bir atlı göçebe medeniyeti müzesi” olarak değerlendirir.

Bu değerlendirme, dilin geçmiş kültür unsurlarını kelimeler içinde koruyabilmesiyle ilgilidir.

Kül Tigin Âbidesi ile Fark

Kül Tigin Âbidesi:

• doğrudan millete seslenen,
• uyarıcı ve yönlendirici,
• hitabet yönü güçlü bir metindir.

Dîvânu Lugâti’t-Türk:

• sözlük düzenlidir,
• kelime ve lehçe bilgisi verir,
• örnek metinlerle dil ve kültürü açıklar.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Eser yalnız kelime listesi değildir.
• Atasözü ve şiirler kelimelerin anlam ve kültürel kullanımını destekler.
• “Erük” eski metinde günümüzdekinden daha geniş anlamdadır.
• “Uçma.k” sözlükte cennet anlamındadır.
• Dil bilimi ve kültür yönü birlikte değerlendirilmelidir.

Dîvânu Lugâti’t-Türk Kısa Özeti

Dîvânu Lugâti’t-Türk; Türk boylarının lehçelerini, söz varlığını, kullanım örneklerini ve kültürel değerlerini sözlük düzeninde bir araya getiren, dil ile kültür arasındaki bağı görünür kılan bir eserdir.