Dîvânu Lugâti’t-Türk Konu Anlatımı

Dîvânu Lugâti’t-Türk

1. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı ders kitabında **Dîvânu Lugâti’t-Türk**, *Kültür Yolculuğu* temasında ara metin olarak ele alınır. Eser, **Kâşgarlı Mahmud** tarafından hazırlanmıştır ve adı metinde **“Türk Lehçelerinin Divanı”** biçiminde açıklanır.

Ders kitabı bu eseri yalnız kelimelerin anlamlarını sıralayan bir sözlük olarak değerlendirmez. Metinden hareketle:

• Türk boylarının dil özellikleri,
• ortak kültürel değerler,
• atasözleri ve şiirler,
• gündelik hayat,
• dil bilimi açısından önem,
• eski kelimelerin anlam değişmeleri,
• dil ile kültür arasındaki ilişki

üzerinde durulur.

Eserin Adı ve Yazarı

Ders kitabındaki ara metnin sonunda eser: **Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti’t-Türk** şeklinde gösterilir.

Kâşgarlı Mahmud kendi açıklamasında kitabını **Dîvânu Lugâti’t-Türk**, yani **Türk Lehçelerinin Divanı** diye adlandırdığını belirtir.

Bu ad, eserin farklı Türk topluluklarının söz varlığını ve dil özelliklerini bir araya getirme amacıyla ilişkilidir.

Türk Boylarının Dilini İnceleme

Kâşgarlı Mahmud, metinde Türklerin ülkelerini ve bozkırlarını incelediğini belirtir. Özellikle:

• Türk,
• Türkmen,
• Oğuz,
• Çigil,
• Yağma,
• Kırgız

topluluklarının **lehçelerini ve kafiyelerini öğrendiğini** söyler.

Bu açıklama, eserin hazırlanmasında doğrudan gözlem ve dil araştırmasının önemli olduğunu gösterir.

Eserin Hazırlanma Amacı

Kâşgarlı Mahmud eserin hazırlanış amacını açıklarken Türk dilini öğrenmenin önemini vurgular. Ardından Türk boylarının yaşadığı yerleri ve dillerini incelediğini belirtir.

Kitabı:

• düzenli biçimde oluşturmak,
• kelimeleri arayanların onları kolayca bulmasını sağlamak,
• doğru ve yanlış kullanımları ayırt etmek,
• dilin inceliklerini açıklamak,
• eseri kalıcı bir hazine hâline getirmek

amacıyla hazırladığı anlaşılır.

Sözlük Düzeni

Kâşgarlı Mahmud, kitabı **sözlük harfleri sırasına göre** düzenlediğini belirtir.

Bu düzen:

• kelimelerin aranmasını kolaylaştırır,
• doğru yerde bulunmasını sağlar,
• sözlüğün sistemli kullanılmasına yardım eder.

Metinde yazar, kelimeleri arayan kişilerin onları belirlenen yerlerde bulabilmesi için uzun süre emek verdiğini ifade eder.

Eserin İçindeki Metin Türleri

Kâşgarlı Mahmud, açıklamaları daha anlaşılır ve etkili hâle getirmek için kitabını:

• hikmetler,
• seciler,
• atasözleri,
• şiirler,
• recezler,
• nesirlerle

süslediğini belirtir.

Bu özellik, sözlüğün yalnız “kelime = anlam” biçiminde kurulmadığını gösterir. Kelimeler farklı metin parçaları ve kültürel örneklerle birlikte açıklanır.

Dil Bilimi Açısından Önemi

Ders kitabı öğrenciden Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün **dil bilimi açısından önemli olmasının sebeplerini** açıklamasını ister.

Metinden hareketle bu önem:

• farklı Türk boylarının lehçelerinin incelenmesi,
• kelimelerin anlamlarının kaydedilmesi,
• kelimelerin kullanım örnekleriyle gösterilmesi,
• yazı ve ses özelliklerine ilişkin açıklamalar yapılması,
• eski ve yeni anlamların karşılaştırılabilmesi,
• Türkçenin zengin söz varlığının görülmesi

üzerinden açıklanabilir.

Yazı ve Harf Çevrimi

Ders kitabındaki Bilgi Köşesi’nde metnin yazı ve harf çevrimiyle ilgili özel işaretler açıklanır.

Türkçe kelimelerde:

• **ḍ**: yazmada zel ile gösterilen dişler arası d,
• **ŋ**: yazmada nun-kef veya yalnız kef ile gösterilen damak n’si,
• **w**: yazmada üç noktalı f ile gösterilen, b-f arası çift dudak ünsüzü

olarak açıklanır.

Ayrıca iki işaret kullanılır:

• ünlü üzerinde kullanılan çizgi, uzun telaffuzu gösterir,
• ünsüzden sonra kullanılan nokta, yazıda elif, vav veya ye bulunduğunu gösterir; uzunluk belirtmez.

Bu açıklamalar, eserin yalnız anlam değil **ses ve yazı özelliklerini** de göstermeye çalıştığını ortaya koyar.

“Öḍ” Kelimesi ve Zaman Düşüncesi

Sözlük örneklerinden biri **öḍ** kelimesidir ve “zaman” anlamıyla verilir.

Kelime bir atasözü içinde açıklanır. Atasözünün ana düşüncesi:

• zamanın geçmesi,
• insanın bunu her zaman fark etmemesi,
• insanın ebedî olmaması

üzerinedir.

Bu örnek, sözlüğün kelime anlamını açıklarken aynı zamanda hayat tecrübesi ve düşünce dünyasını da aktardığını gösterir.

“Ögüt” Kelimesi

**Ögüt** kelimesi “öğüt” anlamıyla verilir ve bir şiir parçasıyla örneklendirilir.

Şiirde:

• büyükten öğüt alma,
• erdem arama,
• bilge olma,
• topluma bilgi ve terbiye aktarma

düşüncesi öne çıkar.

Bu örnek, eğitim ve bilgelik değerlerinin Türk kültüründeki yerini göstermeye yardımcı olur.

“Erük” Kelimesi ve Anlam Değişmesi

Ders kitabında **erük** kelimesinin:

• şeftali,
• kayısı,
• siyah erik

türlerinin genel adı olarak kullanıldığı belirtilir.

Bu meyveler:

• tüylü erük,
• sarıg erük,
• kara erük

gibi nitelemelerle birbirinden ayrılır.

Kitap daha sonra öğrenciden Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki bu anlamla günümüzdeki anlamı karşılaştırmasını ister.

Günümüzde “erik” daha dar bir meyve grubunu karşılar. Bu yüzden kelimedeki değişim **anlam daralması** olarak değerlendirilebilir.

“Alım” Kelimesi

**Alım** kelimesi “insanın üzerindeki borç” anlamıyla açıklanır.

Kelime, alacaklı ve borçlunun durumunu karşılaştıran bir atasözü içinde verilir. Alacaklı güçlü ve rahat; borçlu ise çekingen ve korkulu bir benzetmeyle anlatılır.

Bu örnek:

• ekonomik ilişkiyi,
• borç-alacak kültürünü,
• benzetmeli halk anlatımını

birlikte gösterir.

“Ajun” Kelimesi

**Ajun** “dünya” anlamıyla açıklanır.

Çigil lehçesinde:

• bu dünya için **bu ajun**,
• ahiret için **ol ajun**

ifadelerinin kullanıldığı belirtilir.

Bu örnek, farklı lehçelerde kelimenin kullanımını göstermesi açısından önemlidir.

“Aç” Kelimesi ve Atasözü

**Aç** kelimesi bir atasözüyle örneklendirilir.

Atasözünde:

• aç insanın sunulan yemeği geri çevirmemesi,
• tok insanın ise yemeği eleştirebilmesi

anlatılır.

Bu söz, kelime anlamını verirken aynı zamanda insan davranışına ilişkin gözlemi aktarır.

“Eḍgü” Kelimesi ve Hediyeleşme

**Eḍgü**, “iyi olan her şey” anlamıyla açıklanır.

Verilen şiirde:

• yakınlara iyilik etmek,
• onları ağırlamak,
• alınan hediyeye güzel bir karşılık vermek

öğütlenir.

Ders kitabı bu örnekten hareketle öğrenciden **hediyeleşmenin ve yakınları ağırlamanın Türk kültüründeki yerini** yorumlamasını ister.

“Aŋduz” Kelimesi ve Tedbir

**Aŋduz**, andız otu olarak açıklanır.

Metinde:

• bitkinin kökünün kullanıldığı,
• karın ağrısı çeken atın bununla tedavi edildiği

belirtilir.

Bu kelime bir atasözüyle de açıklanır ve seyahate çıkacak kişiye **tedbirli olma** düşüncesiyle söylenir.

Bu örnek sözlüğün:

• bitki bilgisi,
• hayvan bakımı,
• seyahat kültürü,
• atasözü

gibi farklı alanları bir araya getirebildiğini gösterir.

“Uçma.k” Kelimesi

**Uçma.k** kelimesi “cennet” anlamıyla verilir.

Kelime baharın tasvir edildiği bir şiir parçasında kullanılır:

• çiçeklerin açması,
• yeryüzünün ipek halı gibi görünmesi,
• havanın ılıması

anlatılır.

Ders kitabı öğrenciden 10. sınıf bilgisinden hareketle bu şiirin türünü belirlemesini ister. Bahar ve tabiat tasviriyle verilen bu şiir **koşuk** geleneğiyle ilişkilidir.

Ortak Kültürel Değerler

Ders kitabı, sözlük bölümünden alınan örneklerde **Türk dünyasının ortak kültürel değerlerini** belirletir.

Örneklerden hareketle:

• öğüt ve bilgelik,
• erdem,
• yakınları ağırlama,
• hediyeleşme,
• tedbirli olma,
• çalışma ve hayat tecrübesi,
• doğa gözlemi

gibi değerler ve yaşam bilgileri görülür.

Bu nedenle eser, yalnız dil verisi değil **kültürel birikim** de taşır.

Dil Bir Kültür Hazinesidir

Ders kitabındaki Mehmet Kaplan parçasında, eski metinlerde artık maddi olarak bulunması zor olan kültür unsurlarının kelimeler aracılığıyla korunabildiği vurgulanır.

Örnek olarak karlı bölgelerde kullanılan, at kılından yapılmış gözlük benzeri bir araçtan söz edilir. Bu araç için **gözündürük** adı kullanıldığı belirtilir.

Bu örnekten hareketle dilin:

• eski yaşam biçimlerini,
• araçları,
• alışkanlıkları,
• kültürel ayrıntıları

gelecek kuşaklara taşıdığı düşüncesi geliştirilir.

“Yazılı Bir Atlı Göçebe Medeniyeti Müzesi”

Mehmet Kaplan, Kâşgarlı Mahmud’un sözlüğünü **“yazılı bir atlı göçebe medeniyeti müzesi”** olarak değerlendirir.

Bu ifade:

• sözlüğün yalnız kelime açıklamadığını,
• geçmiş Türk yaşayışından çok sayıda ayrıntı taşıdığını,
• kültür unsurlarını yazı içinde koruduğunu

anlatır.

Eserin içinde:

• toplumsal davranış,
• bitki ve hayvan bilgisi,
• yolculuk,
• hediyeleşme,
• öğüt,
• atasözleri,
• şiir,
• günlük yaşam kelimeleri

gibi çok çeşitli kültürel alanların bulunması bu değerlendirmeyi destekler.

Kül Tigin Âbidesi ile Karşılaştırma

Ders kitabı, Kül Tigin Âbidesi ile Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü:

• dil ve anlatım,
• yazılış amacı

bakımından karşılaştırmayı ister.

Kül Tigin Âbidesi:

• millete doğrudan seslenen,
• uyarıcı ve yönlendirici,
• hitabet yönü güçlü

bir metindir.

Dîvânu Lugâti’t-Türk ise:

• kelimeleri ve dil özelliklerini açıklayan,
• sözlük düzeni taşıyan,
• atasözü ve şiir gibi örneklerle anlamı destekleyen,
• Türk dili ve kültürünü tanıtan

bir eserdir.

İki metnin ortak yönü, Türk dili ve kültürünün geçmişten geleceğe taşınmasına katkı sağlamalarıdır.

Bir Türk Dilleri Sözlüğü Hazırlamak

Ders kitabı öğrenciden “Bir Türk dilleri sözlüğü hazırlamak isteseydiniz hangi çalışmaları yapmanız gerekirdi?” sorusunu düşünmesini ister.

Kâşgarlı Mahmud’un çalışma biçiminden hareketle:

• farklı toplulukların konuşmalarını incelemek,
• kelimeleri toplamak,
• anlamlarını belirlemek,
• kullanım örnekleri bulmak,
• lehçe farklılıklarını gözlemlemek,
• kelimeleri sistemli biçimde sıralamak,
• yazı ve ses özelliklerini göstermek

gibi adımlar çıkarılabilir.

Bu çalışma, Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün nasıl sistemli bir dil araştırması niteliği taşıdığını anlamaya yardımcı olur.

Sık Karıştırılan Noktalar

**Dîvânu Lugâti’t-Türk ≠ yalnız kelime listesi.** Atasözü, şiir, nesir, kültürel bilgi ve kullanım örnekleri içerir.

**Kâşgarlı Mahmud ≠ yalnız derleyici.** Türk boylarının dillerini inceleyerek sistemli bir sözlük düzeni kurar.

**Sözlükteki örnekler ≠ yalnız süs.** Kelimenin anlamını, kullanımını ve kültürel bağlamını açıklar.

**Erük ≠ günümüzdeki “erik” anlamıyla tamamen aynı.** Eski kullanım daha geniştir; anlam daralması görülür.

**Uçma.k ≠ uçmak fiili.** Sözlükte “cennet” anlamıyla kullanılır.

**Ajun ≠ yalnız tek biçimde kullanılmış kelime.** Çigil lehçesinde “bu ajun / ol ajun” ayrımı gösterilir.

**Dilin kültür hazinesi olması**, kelimelerin geçmiş yaşama ait ayrıntıları saklamasıyla ilgilidir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce sorunun eser adı, yazar, amaç, sözlük düzeni veya kültürel değerlerden hangisini sorduğunu belirle.
2. “Türk Lehçelerinin Divanı” ifadesini eser adıyla eşleştir.
3. Türk, Türkmen, Oğuz, Çigil, Yağma ve Kırgız adlarını lehçe incelemesiyle ilişkilendir.
4. Atasözü veya şiir verildiyse kelimenin anlamını ve kültürel iletisini birlikte düşün.
5. “Erük” sorusunda eski geniş anlam ile günümüzdeki dar anlamı karşılaştır.
6. “Eḍgü” sorusunda iyilik, misafir ağırlama ve hediyeleşmeyi birlikte değerlendir.
7. “Aŋduz” sorusunda bitki bilgisiyle tedbir düşüncesini ayırma.
8. “Uçma.k” sorusunda cennet anlamını ve bahar tasvirini koşukla ilişkilendir.
9. Yazı işaretleri sorusunda ses ve yazı gösterimini ayır.
10. Mehmet Kaplan’ın “medeniyet müzesi” değerlendirmesini dil-kültür ilişkisiyle açıkla.
11. Kül Tigin Âbidesi karşılaştırmasında amaç ve anlatım biçimini ayır.
12. Eseri değerlendirirken kitapta olmayan ek tarih veya biyografi bilgisini kullanma.

Konu Özeti

Dîvânu Lugâti’t-Türk, Kâşgarlı Mahmud’un Türk boylarının lehçelerini ve söz varlığını inceleyerek hazırladığı, “Türk Lehçelerinin Divanı” adını verdiği bir eserdir. Kitap sözlük harfleri sırasına göre düzenlenmiş; hikmet, seci, atasözü, şiir, recez ve nesirlerle desteklenmiştir.

Eserde kelimelerin yalnız anlamları değil, kullanım örnekleri, kültürel çağrışımları, bazı yazı ve ses özellikleri de gösterilir. Öḍ, ögüt, erük, alım, ajun, aç, eḍgü, aŋduz ve uçma.k gibi örnekler; geçmiş Türk toplumunun düşünce, günlük yaşam, hediyeleşme, tedbir, tabiat ve dil özellikleri hakkında bilgi verir.

Ders kitabı Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü dil bilimi ve kültür açısından önemli görür. Mehmet Kaplan’ın “yazılı bir atlı göçebe medeniyeti müzesi” değerlendirmesi, dilin geçmiş kültürü kelimeler içinde saklayabilmesini vurgular.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Dîvânu Lugâti’t-Türk’ün yazarını ve adının anlamını bilmelisin.
• Eserin Türk boylarının lehçelerini inceleme yönünü açıklayabilmelisin.
• Sözlük harfleri sırasına göre düzenlendiğini bilmelisin.
• Hikmet, seci, atasözü, şiir, recez ve nesirlerin işlevini yorumlayabilmelisin.
• Yazı ve harf çevrimiyle ilgili temel işaretleri ayırt edebilmelisin.
• Öḍ, ögüt, erük, alım, ajun, aç, eḍgü, aŋduz ve uçma.k örneklerinden çıkarım yapabilmelisin.
• “Erük” kelimesindeki anlam daralmasını açıklayabilmelisin.
• Hediyeleşme ve misafir ağırlama gibi kültürel değerleri metinle ilişkilendirebilmelisin.
• Dilin kültürel hafızayı taşıma işlevini açıklayabilmelisin.
• Kül Tigin Âbidesi ile Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü amaç ve anlatım açısından karşılaştırabilmelisin.