Bilim Etiği Konu Anlatımı

Bilim Etiği

Bilimsel araştırmalar yalnızca bir soruya cevap bulmayı veya yeni bilgi üretmeyi amaçlamaz. Araştırmanın nasıl yürütüldüğü, verilerin nasıl toplandığı, nasıl raporlandığı, başka kişilerin katkılarının nasıl gösterildiği ve araştırmaya katılan kişilerin haklarının nasıl korunduğu da önemlidir. Ders kitabında bilim etiği; bilimsel araştırmaların etik ilkelere uygunluğunu sorgulama, araştırma sürecindeki etik dışı davranışları fark etme ve bunları güvenilir bilgiler ışığında değerlendirme üzerinden ele alınır.

Bu konuda özellikle iki örnek durum üzerinde durulur. İlki, COVID-19 döneminde sağlıklı gönüllülerin kontrollü koşullarda virüse maruz bırakıldığı “Human Challenge” araştırmasıdır. İkincisi ise öğrencilerin doğal yaşam parkında yaptıkları gözlem, anket ve raporlama çalışmasında ortaya çıkan etik sorunlardır.

1. Bilim Etiği Neden Gereklidir?

Bilimsel bir araştırmada sonuç kadar araştırma süreci de önemlidir. Araştırmada kullanılan verilerin doğru ve güvenilir olması, sonuçların gerçeğe uygun biçimde raporlanması, yararlanılan kaynakların belirtilmesi ve çalışmaya katkı sunan kişilerin katkılarının doğru gösterilmesi gerekir.

Bilimsel etik, araştırma sürecinde şu soruların sorulmasını sağlar:

• Toplanan veriler doğru ve güvenilir mi?
• Sonuçları desteklemeyen veriler de dikkate alınıyor mu?
• Anket veya gözlem sonuçları değiştirilmeden raporlanıyor mu?
• Başka kaynaklardan alınan bilgiler için kaynak gösteriliyor mu?
• Çalışmaya katkı sunmayan kişiler katkı sunmuş gibi gösteriliyor mu?
• Başka kişilerin bulgu veya verilerinden yararlanılırken kaynak belirtiliyor mu?
• İnsanların katıldığı bir araştırmada gönüllülerin hakları, kararları ve karşılaşabilecekleri riskler gözetiliyor mu?

2. “Human Challenge” Araştırması

Ders kitabında bilim etiğine giriş için 2021 yılının Şubat ayında İngiltere'de onay verilen COVID-19 araştırması örnek olarak verilir. “Human Challenge” adı verilen bu çalışmada klasik aşı araştırmalarından farklı bir yöntem uygulanmıştır.

Araştırmada 18-30 yaş arasındaki sağlıklı 36 gönüllüye kontrollü koşullarda canlı SARS-CoV-2 verilmiştir. Araştırmanın amaçları şunlardır:

• Virüsün bulaşması için gereken en düşük dozu belirlemek,
• Bağışıklık sisteminin özellikle ilk saatlerde verdiği tepkiyi incelemek,
• Bazı bireylerin neden daha fazla bulaştırıcı olabildiğini anlamak,
• Elde edilen verilerle aşı ve tedavi geliştirme çalışmalarını hızlandırmak.

Çalışma yüksek güvenlik önlemleri altında yürütülmüş; gönüllüler özel hava filtreleme sistemlerine sahip birimde tutulmuş, 14 gün boyunca dış dünya ile temas etmeden izole edilmiş ve sürekli doktor gözetiminde takip edilmiştir. Katılımcılara zaman ayırmaları ve karşılaşabilecekleri riskler nedeniyle yaklaşık 4.500 sterlin ödeme yapılmıştır.

3. Araştırmadaki Etik Tartışma

Bu çalışma bilim çevrelerinde ve kamuoyunda önemli tartışmalara yol açmıştır. Çünkü araştırma sırasında virüsün özellikle genç bireylerde uzun vadede oluşturabileceği etkiler henüz tam olarak bilinmemektedir.

Bir görüşe göre sağlıklı bireylerin bilerek enfekte edilmesi tıbbın temel etik ilkeleriyle çelişebilir. Diğer görüşe göre ise araştırmanın sağlayacağı bilgiler toplum sağlığı açısından büyük yarar oluşturabilir ve milyonlarca insanın yaşamını korumaya katkı sağlayabilir.

Bu nedenle örnek olay, bilim etiğinde iki önemli dengeyi düşünmeyi gerektirir:

• **Bireysel haklar ile toplumsal yarar arasındaki denge**
• **Araştırmanın sağlayacağı yarar ile gönüllünün karşılaşabileceği risk arasındaki denge**

4. Gönüllü Onamı ve Kararı Etkileyebilecek Unsurlar

Ders kitabında “Human Challenge” örneği üzerinden gönüllü onamı ve adalet ilkeleri sorgulanır. Özellikle katılımcılara yüksek miktarda ödeme yapılmasının gönüllülerin kararını etkileyip etkilemeyeceği düşünülür.

Bir kişi araştırmaya katılmayı kabul etmiş olsa bile şu sorular önemlidir:

• Katılım kararı gerçekten özgürce mi verilmiştir?
• Kişi araştırmanın risklerini yeterince değerlendirebilmiş midir?
• Yüksek ödeme, kişinin riskleri ikinci plana atmasına neden olabilir mi?
• Sağlıklı bir bireyin bilerek enfekte edilmesi kabul edilebilir bir risk midir?

Bu soruların amacı tek bir hazır cevap vermek değil; bilimsel araştırmalarda gönüllülerin kararlarının, haklarının ve risklerinin etik açıdan değerlendirilmesi gerektiğini göstermektir.

5. Acil Durumlarda Etik Kurallar

Pandemi gibi küresel ölçekte acil durumlarda bilimsel araştırmaların hızlandırılması toplum için önemli yararlar sağlayabilir. Ancak ders kitabı, aşının daha kısa sürede geliştirilebilmesi amacıyla etik kuralların esnetilmesinin veya bazı araştırma aşamalarının hızlandırılmasının etik açıdan sorgulanması gerektiğini vurgular.

Burada temel değerlendirme, “hız” ile “etik sorumluluk” arasında yapılır. Bilimsel araştırmanın acil olması, bireysel hakların ve araştırma güvenliğinin göz ardı edilmesi anlamına gelmez. Aynı şekilde araştırmanın toplumsal yararı da değerlendirilmelidir.

6. Bilimsel Etik Performans Görevinin Amacı

Ders kitabındaki performans görevinde öğrenciden bilim tarihindeki bir olayı seçerek etik ilkeler açısından incelemesi ve raporlaştırması beklenir. Araştırmada kullanılan bilgilerin doğruluğunun farklı ve güvenilir kaynaklardan kontrol edilmesi istenir.

Bu yaklaşım, bilim etiğinin yalnızca “yanlış davranışı bulmak” olmadığını gösterir. Etik değerlendirme yaparken güvenilir bilgiye ulaşmak ve iddiaları doğrulamak da gereklidir.

Araştırma sürecinde öğrencilerden:

• Güvenilir kaynaklardan araştırma yapmaları,
• Kullanacakları araçları bilinçli biçimde seçmeleri,
• Araştırma sürecini düzenli ve sistemli yürütmeleri,
• Grup içinde sabırlı, anlayışlı ve duyarlı olmaları,
• Etik dışı durumları tespit edip bunları araştırma süreciyle ilişkilendirmeleri,
• Sonuçlarını raporlaştırmaları

beklenir.

7. Doğal Yaşam Parkı Örnek Olayı

Ders kitabındaki örnek olayda bir biyoloji öğretmeni, öğrencilerden oluşan üç gruba dönem ödevi verir. Gruplardan:

• Bir doğal yaşam parkında beş yabani hayvanı gözlemlemeleri,
• Hayvanların fotoğraflarını çekmeleri,
• Hayvanlar hakkında güvenilir kaynaklardan bilgi toplamaları,
• Hayvanların doğal yaşam alanlarından uzak tutulmasına ilişkin bir anket hazırlamaları,
• Anketi on kişilik bir ziyaretçi grubuna uygulamaları,
• Gözlem, literatür bilgisi ve anket bulgularını raporlaştırıp sunmaları

istenir.

Dönem sonunda üç grup da raporlarını teslim eder. Öğretmenin incelemesinde bazı önemli farklılıklar görülür.

8. Katkının Doğru Gösterilmesi

Birinci raporda her grup üyesinin yaptığı işlemler açıkça belirtilmiştir. İkinci ve üçüncü raporlarda ise iş bölümünden söz edilmemiştir. Ayrıca sunum sırasında ikinci gruptaki iki öğrencinin ödev sürecinin hiçbir aşamasında görev almadığı ortaya çıkmıştır.

Bu durum, bilimsel bir çalışmada katkının doğru gösterilmesi gerektiğini öğretir. Çalışmaya katkısı olmayan bir kişinin çalışmada katkı sunmuş gibi yer alması bilimsel etik açısından uygun değildir.

9. Kaynak Gösterme

Üçüncü raporda herhangi bir kaynakçanın bulunmadığı tespit edilmiştir. Ders kitabındaki kontrol noktasında da bilimsel kaynaklardan derlenen bilgiler için mutlaka kaynak gösterilmesi gerektiği vurgulanır.

Bir araştırmada başka kaynaklardan bilgi toplanabilir. Ancak bu bilgilerin nereden alındığı belirtilmelidir. Aynı şekilde başka bir kişinin bulgu veya verilerinden yararlanmak da tamamen yasak değildir; önemli olan bu kullanımın açık ve uygun biçimde kaynakla ilişkilendirilmesidir.

10. Başkasının Fotoğrafı, Bulgusu veya Verisi

Örnek olayda ikinci rapordaki hayvan fotoğraflarının üçüncü rapordaki fotoğraflarla aynı olduğu görülmüştür. Bu durum, araştırma ürünlerinin kime ait olduğunun açıkça belirtilmesi gerektiğini düşündürür.

Ders kitabındaki kontrol noktasında “Bir başkasının bulguları veya verileri kullanılmamalıdır.” ifadesi yanlış olarak değerlendirilir. Buradaki önemli ayrım şudur: Başka kişilerin bilimsel bulgu veya verilerinden yararlanılabilir; ancak kullanımın kaynağı açık biçimde gösterilmelidir.

11. Anket Verilerinde Doğruluk ve Güvenilirlik

Örnek olayda ikinci grubun anketinde katılımcıların tamamının hayvanların kapatılmasını doğru bulduğu; üçüncü grubun anketinde ise katılımcıların tamamının hayvanların kapatılmasını yanlış bulduğu belirtilir.

Bu durum doğrudan “veriler kesinlikle değiştirilmiştir” anlamına gelmez. Ancak bilimsel araştırmalarda anket verilerinin doğruluğunun ve güvenilirliğinin sorgulanması gerektiğini gösterir.

Ders kitabındaki kontrol noktasında şu iki ilke açık biçimde vurgulanır:

• Bilimsel araştırmalarda anket verilerinin doğruluğu ve güvenilirliği önemlidir.
• Anket sonuçları araştırmacının istediği gibi değiştirilemez.

Bu nedenle veriler araştırmacının beklentisine uygun hâle getirilmemeli; elde edildiği biçimiyle değerlendirilmelidir.

12. Sonucu Desteklemeyen Veriler de Önemlidir

Ders kitabındaki kontrol noktasında “Araştırma sonuçlarını desteklemeyen veriler yayımlanmayabilir.” ifadesi yanlış olarak verilir.

Bilimsel araştırmada yalnızca beklenen sonucu destekleyen verilerin seçilmesi uygun değildir. Araştırmanın sonucuyla uyuşmayan veya beklentiyi desteklemeyen veriler de bilimsel değerlendirmenin parçasıdır.

Bu ilke, araştırmacının istediği sonuca ulaşmak için veriler arasında seçim yapmaması gerektiğini öğretir. Bilimsel raporlama, elde edilen bulguların gerçeğe uygun biçimde sunulmasını gerektirir.

13. Bilimsel Etik Raporunda Temel Bölümler

Ders kitabında performans görevi için verilen bilimsel etik araştırma raporu formatında şu bölümler yer alır:

I. Giriş

• Problem durumu
• Araştırmanın amacı
• Araştırmanın önemi

II. Alan Yazın Taraması

• Araştırmada yararlanılan kaynakların belirtilmesi

III. Bulgular

• Araştırma sırasında belirlenen bilimsel etik ihlalleriyle ilgili bilgilerin kaydedilmesi

IV. Tartışma, Sonuç ve Değerlendirme

• Seçilen olayın hangi etik sorunları içerdiğinin tartışılması ve sonucun değerlendirilmesi

Bu yapı, etik değerlendirme yapılırken iddiaların düzenli, kanıta dayalı ve kaynaklandırılmış biçimde sunulmasını sağlar.

14. Bilimsel Etikte Güvenilir Kaynak Kullanımı

Performans görevinde rapordaki bilgilerin doğruluğunun farklı ve güvenilir kaynaklardan doğrulanması özellikle istenir. Bunun nedeni, etik değerlendirmede kullanılan bilgilerin de güvenilir olması gerektiğidir.

Yanlış veya doğrulanmamış bilgiye dayanarak bir araştırmayı etik açıdan değerlendirmek sağlıklı değildir. Bu nedenle bilimsel etik çalışmasında hem olayın kendisi hem de olayla ilgili yorumlar güvenilir bilgilerle desteklenmelidir.

15. Bilim Etiğinde Temel Sorumluluklar

Ders kitabındaki örnek ve kontrol ifadelerinden hareketle bilimsel araştırmada şu sorumluluklar öne çıkar:

• Verilerin doğruluğunu ve güvenilirliğini korumak,
• Anket sonuçlarını değiştirmemek,
• Sonucu desteklemeyen verileri yok saymamak,
• Yararlanılan kaynakları belirtmek,
• Başka kişilerin bulgu veya verilerinden yararlanırken kaynak göstermek,
• Çalışmaya katkısı olmayan kişileri katkı sunmuş gibi göstermemek,
• Araştırmaya katılan kişilerin haklarını ve kararlarını gözetmek,
• Araştırmanın riskleri ile toplumsal yararı birlikte değerlendirmek,
• Bilgileri farklı ve güvenilir kaynaklardan doğrulamak,
• Araştırma ve raporlama sürecini düzenli ve sorumlu biçimde yürütmek.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Başkasının bulgu veya verisini kullanmak tek başına yanlış değildir; kaynak göstermeden kullanmak etik sorun oluşturur.
• Araştırma sonucunu desteklemeyen verilerin saklanması veya yayımlanmaması uygun değildir.
• Anket sonuçları istenen sonuca göre değiştirilemez.
• Çalışmaya katkısı olmayan bir kişi katkı sunmuş gibi gösterilmemelidir.
• “Toplum yararı var” demek bireysel hakları otomatik olarak önemsiz hâle getirmez.
• Yüksek ödeme, gönüllünün kararını etkileyebileceği için etik açıdan sorgulanabilir.
• Bilimsel etik yalnız insanlarla yapılan araştırmalarla sınırlı değildir; veri, kaynak, katkı ve raporlama süreçlerini de kapsar.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Soruda araştırmaya katılan bireyler varsa gönüllü karar, risk, bireysel hak ve toplumsal yarar ifadelerine dikkat et.
2. Veri veya anket sonucu değiştiriliyorsa bunun bilimsel etikle bağdaşmadığını belirle.
3. Sonucu desteklemeyen verilerin saklanması da etik açıdan sorunludur.
4. Başka bir kaynaktan bilgi veya veri kullanılmışsa kaynak gösterilip gösterilmediğini kontrol et.
5. Çalışmada adı geçen kişilerin gerçekten katkı sunup sunmadığını sorgula.
6. Bir raporun güvenilirliği soruluyorsa verilerin doğruluğu, kaynakların güvenilirliği ve raporlamanın gerçeğe uygunluğu birlikte değerlendirilmelidir.
7. “Hızlı sonuç” veya “toplumsal yarar” gerekçesi verilse bile bireysel haklar ve riskler göz ardı edilmemelidir.

Konu Özeti

Bilim etiği, bilimsel araştırmaların yalnızca sonuçlarını değil, araştırmanın bütün sürecini etik açıdan değerlendirmeyi gerektirir. Ders kitabındaki “Human Challenge” örneğinde sağlıklı gönüllülerin bilerek virüse maruz bırakılması, gönüllü onamı, yüksek ödemenin kararı etkileyebilmesi, bilinmeyen riskler ve bireysel haklar ile toplumsal yarar arasındaki denge tartışılır.

Doğal yaşam parkı örneğinde ise verilerin güvenilirliği, anket sonuçlarının değiştirilmemesi, sonucu desteklemeyen verilerin saklanmaması, kaynak gösterme, katkıların doğru belirtilmesi ve başkalarının bulgu-verilerinin kaynakla kullanılması gibi etik sorumluluklar öne çıkar. Bilimsel etik değerlendirme yapılırken güvenilir kaynaklardan araştırma yapılmalı, bilgiler doğrulanmalı ve sonuçlar düzenli bir raporla sunulmalıdır.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Bilimsel araştırmanın neden etik açıdan değerlendirilmesi gerektiğini açıklayabilmelisin.
• “Human Challenge” örneğindeki etik tartışmayı bireysel haklar, gönüllü karar, risk ve toplumsal yarar açısından yorumlayabilmelisin.
• Yüksek ödemenin gönüllü kararını neden etkileyebileceğini açıklayabilmelisin.
• Anket verilerinin doğruluğu ve güvenilirliğinin neden önemli olduğunu söyleyebilmelisin.
• Araştırma sonucunu desteklemeyen verilerin neden göz ardı edilmemesi gerektiğini açıklayabilmelisin.
• Kaynak göstermenin bilimsel araştırmadaki önemini açıklayabilmelisin.
• Başka kişilerin bulgu veya verilerinin hangi koşulda kullanılabileceğini ayırt edebilmelisin.
• Çalışmaya katkısı olmayan kişilerin raporda katkı sunmuş gibi gösterilmesinin uygun olmadığını belirleyebilmelisin.
• Bilimsel etik araştırma raporunun temel bölümlerini sayabilmelisin.
• Bir örnek olayda bilimsel etiğe uygun olmayan davranışları tespit edebilmelisin.