İklim Sisteminde Yaşanan Değişiklikler Konu Anlatımı

İklim Sisteminde Yaşanan Değişiklikler

İklim sistemi bileşenlerinde meydana gelen değişimler iklim özelliklerini doğrudan etkiler. Dünya’nın oluşumundan günümüze kadar atmosfer, hidrosfer, kriyosfer ve diğer iklim sistemi bileşenlerinde çeşitli değişimler yaşanmıştır. Tarihî süreçte hava olayları ve iklim sistemi bileşenlerinde meydana gelen değişimlerin etkisiyle iklim özelliklerinde küresel çapta görülen değişimlere **küresel iklim değişikliği** adı verilir.

Küresel iklim değişikliğinin nedenleri iki ana grupta incelenir:

• doğal faktörler,
• insan faaliyetleri.

Küresel İklim Değişikliğinin Doğal Nedenleri

Ders kitabında doğal nedenler üç başlıkta ele alınır:

• ışınımsal etkenler,
• atmosferdeki sera gazlarının değişimi,
• tektonik hareketler.

Işınımsal Etkenler

İklim sisteminin en önemli girdisi:

• Güneş’ten alınan enerjidir.

Dünya her yıl Güneş’ten aldığı enerji kadar enerjiyi:

• yeryüzü ve atmosferden yansıma yoluyla uzaya geri verir.

Ancak ışınımsal etkenlerdeki değişimler nedeniyle:

• Dünya’nın aldığı ve uzaya verdiği enerji miktarı her zaman eşit olmayabilir.

Bu değişim:

• Dünya’nın enerji bilançosunu değiştirir,
• iklim değişikliklerine yol açabilir.

Bilim insanları iklim değişimlerini araştırırken:

• bitki ve hayvan fosilleri,
• tortulların fiziksel ve kimyasal özellikleri,
• okyanus tabanı çökelleri,
• relikt bitkiler,
• ağaçların yaş halkaları,
• deniz ve göl taraçaları,
• buzul örtüleri,
• buzul aşındırma ve biriktirme şekilleri

gibi kanıtlardan yararlanır.

Eksen Eğikliğindeki Değişim

Dünya’nın eksen eğikliği bugün yaklaşık:

• **23° 27’**dir.

Yaklaşık 42 bin yıllık süreçte:

• **22,1° ile 24,5°** arasında değiştiği tespit edilmiştir.

Bu değişimin:

• Güneş’ten alınan enerjide yaklaşık **%1’lik değişime** neden olduğu hesaplanmaktadır.

Yörünge ve eksen eğikliğindeki değişimlerin:

• belirgin sıcaklık değişimlerine,
• özellikle buzul çağlarının ortaya çıkmasına

katkı sağladığı bilimsel kanıtlarla ortaya konmuştur.

Atmosferdeki Sera Gazlarının Değişimi

Atmosferde ısıyı tutan:

• su buharı (H₂O),
• karbondioksit (CO₂),
• metan (CH₄)

gibi gazlara **sera gazı** adı verilir.

Dünya’nın ortalama sıcaklığı:

• yaklaşık **15 °C**’dir.

Bilim insanlarına göre sera etkisi olmasaydı:

• Dünya’nın ortalama sıcaklığı yaklaşık **-18 °C** olurdu.

Isının sera gazlarının etkisiyle atmosferde tutulmasına:

• **sera etkisi** denir.

Atmosferdeki:

• sera gazı miktarındaki,
• aerosol miktarındaki

değişimler yeryüzü sıcaklıklarını doğrudan etkiler.

Geçmişte sera gazı oranları:

• volkanik faaliyetler,
• biyolojik aktiviteler

nedeniyle değişmiştir.

Buzullardaki hava kabarcıklarından alınan örnekler:

• atmosferdeki karbondioksit seviyesi ile,
• iklim koşulları ve küresel sıcaklıklar

arasında yakın ilişki bulunduğunu göstermiştir.

Tektonik Hareketler

Yer kabuğu:

• levha adı verilen hareketli büyük parçalardan oluşur.

Levha hareketlerine genel olarak:

• **tektonizma** adı verilir.

Tektonik hareketler:

• okyanus ve kıtaların büyüklüğünü,
• konumunu,
• dağlık alanların ve derin çukurların oluşumunu

etkilemiştir.

Hindistan Levhası Örneği

Yaklaşık 200 milyon yıl önce:

• Güney Kutbu’na yakın olan Hindistan levhası,
• tektonik hareketlerle kuzeye doğru ilerlemiş,
• Asya kıtasıyla birleşerek günümüzdeki konumuna gelmiştir.

Eski konumunda:

• soğuk iklim koşulları,
• geniş buzullar

görülürken kuzeye doğru hareket ettikçe:

• sıcak kuşağa yaklaşmış,
• buzullar erimiş,
• sıcak iklim koşulları etkili olmaya başlamıştır.

Levha Tektoniği, Okyanus Akıntıları ve İklim

Ders kitabındaki örnek olayda Atlas Okyanusu ile Büyük Okyanus arasındaki doğal su yolunun:

• levha tektoniğine bağlı olarak,
• yaklaşık **13-2,6 milyon yıl önce**

yavaş yavaş kapanmaya başladığı belirtilir.

Bu gelişme:

• Gulf Stream akıntısını güçlendirmiştir.

Güçlenen Gulf Stream:

• Atlas Okyanusu’nun ılık ve tuzlu yüzey sularını Batı Avrupa kıyılarına taşımıştır.

Bunun sonucunda:

• okyanustan atmosfere daha fazla su buharı taşınmış,
• nemli batı rüzgârları Avrupa’daki yağışı artırmış,
• yağmur ve kar suları akarsularla Kuzey Buz Denizi’ne taşınmış,
• deniz buzlarının oluşumu kolaylaşmıştır.

Deniz buzlarının:

• Güneş ışığını geri yansıtması,
• okyanus suyundaki enerjinin atmosfere kaçmasını engellemesi

yüksek enlemlerin soğumasını ve buzullaşmayı desteklemiştir.

İnsan Faaliyetlerinin İklim Sistemine Etkisi

İnsan:

• tarım,
• hayvancılık,
• ulaşım,
• sanayi

gibi faaliyetlerle doğal sistemlerin işleyişini değiştirmiştir.

İlk dönemlerde etkiler:

• yerel ve bölgesel ölçekteydi.

Sanayi Devrimi sonrasında:

• fosil yakıt kullanımının artmasıyla,
• etkiler küresel ölçekte belirginleşmiştir.

Ders kitabında insan faaliyetleri arasında özellikle:

• sanayi faaliyetleri,
• ulaşım faaliyetleri,
• bitki örtüsünün tahrip edilmesi

iklim değişikliğini artıran başlıca unsurlar olarak gösterilir.

Antroposen ve İnsan Etkisi

Günümüzde insan etkisinin belirgin olduğu dönem:

• **Antroposen (İnsan Çağı)** olarak adlandırılır.

Ders kitabındaki verilere göre insan:

• yerküredeki karaların yaklaşık **üçte birini tarım alanı** hâline getirmiştir,
• Sanayi Devrimi öncesine göre orman alanlarının yaklaşık **beşte biri yok olmuştur**,
• insan nüfusunun **yarıdan fazlası kentlerde** yaşamaktadır.

Artan insan faaliyetleri:

• atmosferde sera gazı birikimini artırmış,
• doğal sera etkisini kuvvetlendirmiş,
• küresel sıcaklığın olağandan daha hızlı artmasına yol açmıştır.

Bu sıcaklık artışı:

• iklim değişikliğini hızlandırmaktadır.

İnsan Kaynaklı Sera Gazı Emisyonları

Ders kitabındaki 2019 verilerine göre insan kaynaklı sera gazı emisyonlarının yaklaşık dağılımı:

• enerji tedarik sektörü → **%33**,
• sanayi → **%24**,
• tarım, ormancılık ve diğer arazi kullanımı → **%22**,
• ulaşım → **%15**,
• konutlar → **%6**.

Küresel İklim Değişikliğinin Geçmişteki Etkileri

Yeryüzünde geçmişten günümüze:

• doğal,
• beşerî

süreçlerin etkisiyle iklim değişiklikleri yaşanmıştır.

Doğal süreçlerdeki değişimler:

• sıcak çağların,
• buzul çağlarının

yaşanmasına neden olmuştur.

Ders kitabına göre:

• son iki buçuk milyar yıllık süreçte birçok sıcak ve buzul çağı yaşanmıştır.

Günümüzden yaklaşık:

• **2,5 milyon yıl önce başlayıp 10 bin yıl önce sona eren dönemde 21 kez buzul çağı** yaşanmıştır.

Son buzul çağı:

• yaklaşık **21 bin yıl önce maksimum seviyeye** ulaşmış,
• yaklaşık **10 bin yıl önce sona ermiştir**.

Deniz, Göl ve Buzul Alanlarında Değişim

Araştırmalarda iklim değişikliği sonucunda:

• deniz seviyeleri,
• kıyılar,
• buzul alanları,
• çöl alanları,
• göl alanları

değişmiştir.

Son buzul çağında:

• deniz seviyeleri düşmüş,
• iç kesimlerde buharlaşmanın azalmasıyla göl seviyeleri yükselmiştir.

Ders kitabındaki örneğe göre:

• Hazar Denizi ile Karadeniz birleşmiştir.

Bitki ve hayvan topluluklarının yayılış alanları da değişmiştir.

Toros Dağları ve Erciyes Dağı örneğinde:

• Buzul Çağı öncesi,
• Buzul Çağı,
• günümüz

arasında bitki topluluklarının dağılışında belirgin değişiklikler görülür.

XX. Yüzyıldaki Küresel Isınmanın Gözlenen Etkileri

XX. yüzyılda atmosferde sera gazlarının artmasıyla:

• dünya genelinde sıcaklık yaklaşık **0,74 °C** yükselmiştir.

Bu durum:

• Kuzey Yarım Küre’de göl ve akarsuların donma süresini kısaltmış,
• ilkbaharda kar örtüsüyle kaplı süreyi azaltmış,
• şiddetli yağışları artırmış,
• buzulların erimesine yol açmıştır.

Okyanuslardaki Değişimler

Küresel sıcaklık artışına bağlı hızlı okyanus ısınması:

• okyanus akıntılarını,
• deniz buzullarının alanını,
• suyun yoğunluğunu,
• suyun hacmini,
• pH değerini,
• hava kütlesinin nem içeriğini,
• fitoplankton verimliliğini,
• klorofil üretimini

etkilemektedir.

Okyanus sularının ısınması:

• suyun yoğunluğunun azalmasına,
• suyun hacminin artmasına

neden olur.

Bu **termal genleşme**:

• deniz seviyesinin yükselmesine katkıda bulunur.

Kriyosferdeki Değişimler

Küresel sıcaklık artışının en belirgin hissedildiği iklim sistemi bileşenlerinden biri:

• **kriyosferdir**.

Araştırmalar son yüzyılda:

• kar örtüsü,
• deniz buzulları,
• permafrost,
• buzulların

alansal yayılımının ve hacminin değiştiğini göstermektedir.

Ders kitabında:

• Kuzey Okyanusu’ndaki deniz buzullarının son 30 yılda belirgin biçimde azaldığı

belirtilir.

Canlıların Yaşam Döngülerindeki Değişimler

XX. yüzyıldaki sıcaklık artışı:

• birçok canlı türünün yaşamsal süreçlerini etkilemiştir.

Özellikle bitkilerde:

• yaprak çıkarma,
• çiçek açma

tarihleri değişmiştir.

Ders kitabındaki Cenova örneğinde:

• 1808-2000 arasında at kestanesi ağaçlarının ilk tomurcuklanma tarihi incelenmiştir.

Sonuç:

• 1800’lü yıllarda nisanda gerçekleşen tomurcuklanma,
• 2000’li yıllara doğru daha erken aylara kaymıştır.

Ekstrem Doğa Olaylarındaki Artış

Son yüzyıldaki küresel sıcaklık artışının etkilerinden biri:

• ekstrem doğa olaylarının artmasıdır.

Özellikle hidroklimatik kökenli:

• kasırga,
• sel ve taşkın,
• kuraklık,
• sıcak hava dalgası

gibi olayların:

• sayısında,
• gerçekleşme düzeyinde

artış görülmüştür.

Bu olaylar birçok yerde:

• afete dönüşmüş,
• çok sayıda insanın zarar görmesine neden olmuştur.

Küresel İklim Değişikliğine Yönelik Öngörüler

Küresel ısınma ve iklim değişikliğiyle mücadele çalışmaları:

• **1990’lı yıllarda** başlamıştır.

Ders kitabındaki hesaplamaya göre atmosferdeki sera gazı ve aerosol miktarları:

• 2000 yılı düzeyinde tutulsa bile,
• küresel sıcaklığın her on yılda yaklaşık **0,1 °C** artacağı hesaplanmaktadır.

Bölgesel Sıcaklık Öngörüleri

Bilim insanlarına göre:

• Orta Asya’nın kuzeyi,
• Kuzey Amerika

en fazla ısınacak bölgeler arasında gösterilmektedir.

Türkiye ve çevresi için:

• **2071-2080** sıcaklık ortalamasının,
• **1961-1990** sıcaklık ortalamasından yaklaşık **4-5 °C daha yüksek** olacağı tahmin edilmektedir.

Kuraklık ve Yağış Öngörüleri

Küresel sıcaklık artışının:

• bazı bölgelerde buharlaşmayı,
• buna bağlı olarak kuraklığı

artıracağı tahmin edilmektedir.

IPCC raporuna göre 2080’de Afrika’da:

• kurak ve yarı kurak bölgelerin **%5-%8** genişleyeceği,
• kurak dönemlerin yoğunluk ve sıklığının artacağı

öngörülmektedir.

Bunun sonucunda:

• nem isteği yüksek bitkiler azalabilir,
• sıcaklığa dayanıklı türler yayılabilir,
• su kaynakları ve ekosistemler etkilenebilir.

Türkiye’de 2080’e kadar:

• Ege ve Akdeniz kıyılarında yağışın azalacağı,
• Karadeniz kıyılarında yağışın artacağı

öngörülmektedir.

Deniz Seviyesi Öngörüleri

XXI. yüzyılda:

• okyanus sularının ısınması,
• buzulların erimesi

deniz seviyesini yükseltmektedir.

Ders kitabındaki hesaplamalara göre küresel deniz seviyesi:

• 2100’e kadar **28 cm ile 2 m** arasında,
• 2150’ye kadar yaklaşık **5 m**

yükselebilir.

Maldivler gibi:

• yükseltisi çok az olan adaların,
• büyük ölçüde deniz altında kalabileceği

öngörülmektedir.

Sağlık ve Göç Üzerindeki Olası Etkiler

İklim değişikliğine bağlı olarak:

• hastalık taşıyan böcek,
• sinek,
• sivrisinek,
• kemirgenlerin

daha geniş alanlara yayılabileceği öngörülmektedir.

Bu durum:

• bu canlıların taşıdığı hastalıkların artmasına yol açabilir.

Kuraklaşan bölgelerden:

• milyonlarca insanın göç edeceği,
• ülkeler arasında büyük nüfus hareketleri yaşanacağı

tahmin edilmektedir.

Birleşmiş Milletler raporuna göre:

• 2005-2050 arasında,
• Hindistan, Pakistan, Bangladeş, Uganda ve Etiyopya gibi ülkelerden,
• ekonomik olarak gelişmiş ülkelere göç etmek isteyecek iklim mültecilerinin sayısının **100 milyona yaklaşacağı** öngörülmektedir.

Sıcaklık, Nem ve Hidrolojik Döngü

Araştırmalara göre:

• hava sıcaklığındaki her **1 °C artış**,
• atmosferdeki nem miktarını yaklaşık **%7 artırmaktadır**.

XX. yüzyıldaki sıcaklık artışı:

• buharlaşmayı,
• atmosferdeki su buharı miktarını

artırmıştır.

Ayrıca:

• yağış miktarı,
• yağışın mevsimlere dağılımı,
• yağışın şiddeti,
• yağış tipi

bölgelere göre değişmiştir.

İklim Değişikliğiyle Mücadele ve Sorumluluk

Ders kitabındaki etkinliklerde öğrencilerden:

• iklim sistemi bileşenlerindeki değişimleri yorumlamaları,
• iklim değişikliğinin karasal ve sucul ekosistemlere etkilerini değerlendirmeleri,
• üretim ve tüketim alışkanlıklarındaki olası değişimleri düşünmeleri,
• gelecekte ortaya çıkabilecek etkiler için alınabilecek önlemleri tartışmaları

istenir.

Bu yaklaşım:

• değişim ve sürekliliği algılama,
• sosyal farkındalık,
• sorumlu karar verme,
• sürdürülebilirlik okuryazarlığı,
• eleştirel düşünme,
• kanıta dayalı sorgulama

becerileriyle ilişkilidir.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Küresel iklim değişikliğinin nedenleri yalnız insan faaliyetleri değildir; doğal faktörler de vardır.
• Sera etkisi ile insan kaynaklı sera etkisinin kuvvetlenmesi aynı şey değildir.
• Sera gazları tamamen zararlı değildir; doğal sera etkisi Dünya’nın yaşanabilir sıcaklıkta kalmasına katkı sağlar.
• Işınımsal etkenler ile tektonik hareketler farklı doğal nedenlerdir.
• Atmosferde sera gazı artışı doğal ve insan kaynaklı süreçlerle gerçekleşebilir.
• Tektonik hareketler iklimi doğrudan değil; kıta-konum, su yolu ve okyanus akıntıları gibi süreçler üzerinden de etkileyebilir.
• Okyanus ısınması yalnız sıcaklık artışı değildir; yoğunluk, hacim, pH, akıntı ve canlı üretkenliği de etkilenir.
• Kriyosfer yalnız buzullardan oluşmaz; kar örtüsü, deniz buzları ve permafrost da bu bileşene dahildir.
• 0,74 °C değeri XX. yüzyıldaki küresel sıcaklık artışıyla ilgilidir.
• 0,1 °C değeri gelecek için her on yılda öngörülen artıştır.
• 4-5 °C değeri Türkiye ve çevresi için 2071-2080 ile 1961-1990 ortalamaları arasındaki tahmini farktır.
• 28 cm-2 m ve 5 m değerleri deniz seviyesi öngörüleridir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. “Güneş enerjisi / enerji bilançosu” → ışınımsal etken.
2. “H₂O-CO₂-CH₄” → sera gazları.
3. “15 °C / -18 °C” → doğal sera etkisi.
4. “Levha hareketleri” → tektonizma.
5. “Hindistan’ın kuzeye kayması” → tektonik hareket ve iklim.
6. “Gulf Stream’in güçlenmesi” → su yolu değişimi ve okyanus akıntısı.
7. “Sanayi Devrimi / fosil yakıt” → insan etkisinin küreselleşmesi.
8. “Antroposen” → İnsan Çağı.
9. “0,74 °C” → XX. yüzyıl küresel sıcaklık artışı.
10. “Deniz buzu/permafrost” → kriyosfer.
11. “Kasırga-sel-kuraklık-sıcak dalga” → ekstrem olaylar.
12. “0,1 °C/10 yıl” → gelecek sıcaklık öngörüsü.
13. “Türkiye +4-5 °C” → 2071-2080 öngörüsü.
14. “Ege-Akdeniz azalır, Karadeniz artar” → yağış öngörüsü.
15. “28 cm-2 m / 5 m” → deniz seviyesi öngörüsü.
16. “1 °C → %7” → sıcaklık-nem ilişkisi.

Konu Özeti

Küresel iklim değişikliği, iklim özelliklerinde dünya çapında meydana gelen uzun dönemli değişimleri ifade eder. Nedenleri doğal faktörler ve insan faaliyetleri olarak ikiye ayrılır. Doğal faktörler ışınımsal etkenler, atmosferdeki sera gazlarının değişimi ve tektonik hareketlerdir. İnsan faaliyetleri ise özellikle Sanayi Devrimi sonrasında fosil yakıt kullanımı, sanayi, ulaşım ve bitki örtüsünün tahribi yoluyla atmosferdeki sera gazlarını artırmıştır. XX. yüzyılda küresel sıcaklık yaklaşık 0,74 °C yükselmiş; buzullar, deniz buzları, permafrost, okyanuslar, yağış düzenleri, canlıların yaşam döngüleri ve ekstrem doğa olayları etkilenmiştir. Gelecekte sıcaklık ve kuraklık artışı, yağış rejimlerinde değişim, deniz seviyesinde yükselme, sağlık sorunları ve iklim kaynaklı göçlerin artması öngörülmektedir. Türkiye için 2071-2080 döneminde sıcaklığın 1961-1990 ortalamasından yaklaşık 4-5 °C daha yüksek olacağı; Ege ve Akdeniz’de yağışların azalacağı, Karadeniz’de artacağı tahmin edilmektedir.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Küresel iklim değişikliğini tanımlayabilmelisin.
• Doğal ve insan kaynaklı nedenleri ayırt edebilmelisin.
• Işınımsal etkenlerin iklim değişimine etkisini açıklayabilmelisin.
• Sera gazlarını ve doğal sera etkisini açıklayabilmelisin.
• Tektonik hareketlerin iklim üzerindeki etkisine örnek verebilmelisin.
• Sanayi Devrimi sonrası insan etkisinin neden küreselleştiğini açıklayabilmelisin.
• Antroposen kavramını açıklayabilmelisin.
• Geçmiş buzul çağlarının iklim sistemi üzerindeki etkilerini yorumlayabilmelisin.
• XX. yüzyıldaki 0,74 °C sıcaklık artışının sonuçlarını söyleyebilmelisin.
• Okyanus ve kriyosferdeki değişimleri açıklayabilmelisin.
• Ekstrem doğa olaylarındaki değişimi yorumlayabilmelisin.
• Türkiye ve dünya için verilen gelecek sıcaklık, yağış ve deniz seviyesi öngörülerini yorumlayabilmelisin.
• İklim değişikliğinin sağlık ve göç üzerindeki olası etkilerini açıklayabilmelisin.
• 1 °C sıcaklık artışı ile atmosferik nem arasındaki ilişkiyi açıklayabilmelisin.