Bileşiklerin Adlandırılması Konu Anlatımı

Bileşiklerin Adlandırılması

Bileşikler, kendilerini oluşturan elementlerin sembollerini içeren kimyasal formüllerle gösterilir. Bir bileşiğin formülü, bileşiği oluşturan elementleri ve bu elementlerin sayıca birleşme oranını belirtir. Organik bileşiklerin adlandırılması farklı kurallara sahip olmakla birlikte, bu konuda anorganik bileşiklerin sistematik adlandırılması ele alınır. Sistematik adlandırma kuralları IUPAC tarafından belirlenmiştir.

İyonlardan oluşan **iyonik yapılı bileşikler** ile kovalent bağla oluşan **moleküler yapılı bileşiklerin** adlandırma sistematikleri birbirinden farklıdır.

İyonik Bileşiklerin Adlandırılması

İyonik bileşiklerin adlandırılabilmesi için bileşiği oluşturan katyon ve anyonların adları bilinmelidir. İyonik bileşik adı yazılırken önce **katyonun adı**, ardından **anyonun adı** söylenir.

Kitaptaki örnekler:

• NaCl → sodyum klorür
• Na₂S → sodyum sülfür
• Al₂S₃ → alüminyum sülfür
• MgBr₂ → magnezyum bromür
• MgCl₂ → magnezyum klorür

Formüldeki Atom Sayıları İyonik Adlandırmada Kullanılır mı?

İyonik bileşiklerin adlandırılmasında formüldeki atom sayıları adlandırmaya eklenmez. Örneğin Na₂S bileşiğinde iki Na bulunmasına rağmen bileşik “disodyum sülfür” olarak değil, **sodyum sülfür** olarak adlandırılır.

Bazı Katyonların Adları

Kitapta verilen bazı katyonlar:

• Li⁺ → lityum
• Na⁺ → sodyum
• K⁺ → potasyum
• Rb⁺ → rubidyum
• Cs⁺ → sezyum
• Mg²⁺ → magnezyum
• Ca²⁺ → kalsiyum
• Sr²⁺ → stronsiyum
• Ba²⁺ → baryum
• Al³⁺ → alüminyum
• Zn²⁺ → çinko
• NH₄⁺ → amonyum

Bu katyonlar bileşik adı oluşturulurken doğrudan kendi adlarıyla kullanılır.

Bazı Anyonların Adları

Kitapta verilen bazı anyonlar:

• F⁻ → florür
• Cl⁻ → klorür
• Br⁻ → bromür
• I⁻ → iyodür
• S²⁻ → sülfür
• N³⁻ → nitrür
• C⁴⁻ → karbür
• H⁻ → hidrür
• O²⁻ → oksit
• SO₄²⁻ → sülfat
• NO₃⁻ → nitrat
• CO₃²⁻ → karbonat
• PO₄³⁻ → fosfat
• OH⁻ → hidroksit
• CN⁻ → siyanür
• HCO₃⁻ → bikarbonat
• CH₃COO⁻ → asetat

Poliatomik İyon İçeren İyonik Bileşikler

İyonik bileşiklerde yalnız tek atomlu iyonlar değil, birden fazla atom türü içeren poliatomik iyonlar da bulunabilir. Kitapta NH₄⁺, CO₃²⁻, NO₃⁻, SO₄²⁻ ve PO₄³⁻ örnekleri verilir.

Poliatomik iyon bulunması adlandırma kuralını değiştirmez. Yine önce katyon adı, sonra anyon adı söylenir.

Örnekler:

• CaCO₃ → kalsiyum karbonat
• Mg(NO₃)₂ → magnezyum nitrat
• (NH₄)₂SO₄ → amonyum sülfat
• K₃PO₄ → potasyum fosfat

Birden Fazla Katyon Oluşturan Metaller

Bazı geçiş ve p bloku metalleri bileşiklerinde birden fazla pozitif yükseltgenme basamağına sahip olabilir. Böyle metallerin bulunduğu iyonik bileşiklerde metalin bileşikteki yükseltgenme basamağı **Romen rakamıyla parantez içinde** belirtilir.

Kitapta verilen bazı örnekler:

• Cr → +2, +3, +6
• Mn → +2, +4, +7
• Cu → +1, +2
• Pb → +2, +4
• Sn → +2, +4
• Fe → +2, +3
• Co → +2, +3
• Ag → +1, +2

Örnek adlandırmalar:

• CuO → bakır(II) oksit
• Cu₂O → bakır(I) oksit
• CuF₂ → bakır(II) florür
• CuBr → bakır(I) bromür
• FeCl₃ → demir(III) klorür

Gümüşün Adlandırılmasındaki Özel Durum

Kitapta gümüş için yaygın yükseltgenme basamağının adlandırmada Romen rakamıyla verilmediği belirtilir.

Örnek:

• AgF → gümüş florür
• AgF₂ → gümüş(II) florür

Bu örnek, birden fazla yükseltgenme basamağı bulunan metallerin adlandırılmasında yaygın yük değerinin kullanımına ilişkin özel durumu gösterir.

Moleküler Yapılı Bileşiklerin Adlandırılması

Moleküler yapılı bileşiklerin adlandırılmasında Latince sayı ön ekleri kullanılır. Bileşik formüllerinde genellikle elektronegatifliği daha az olan element önce yazılır.

Adlandırma yapılırken:

1. İlk elementin sayısı Latince ön ekle birlikte element adına eklenir.
2. İkinci elementin sayısı Latince ön ekle birlikte elementin anyon formundaki adına eklenir.

Ancak ilk elementin sayısı 1 ise **mono** ön eki basitlik amacıyla kullanılmaz. İkinci element için “mono” ön eki kullanılmalıdır.

Latince Sayı Ön Ekleri

Kitapta verilen Latince ön ekler:

• 1 → mono
• 2 → di
• 3 → tri
• 4 → tetra
• 5 → penta
• 6 → hekza
• 7 → hepta
• 8 → okta

Bu ön ekler moleküler bileşiklerde element sayısını belirtmek için kullanılır.

Moleküler Bileşik Adlandırma Örnekleri

Kitaptaki örnekler:

• N₂O₃ → diazot trioksit
• SO₃ → kükürt trioksit
• CS₂ → karbon disülfür
• CCl₄ → karbon tetraklorür
• N₂O → diazot monoksit
• CO → karbon monoksit
• N₂O₅ → diazot pentaoksit

İlk Elementte “Mono” Ön Eki

İlk elementin alt indisi 1 olduğunda “mono” ön eki kullanılmaz.

Örneğin:

• CO → karbon monoksit
• SO₃ → kükürt trioksit
• CS₂ → karbon disülfür

İkinci elementin sayısı 1 ise “mono” ön eki kullanılır.

Oksit Adlarında Sesli Harf Düşmesi

Kitapta oksit adına “mono-”, “tetra-” veya “penta-” ön eki getirildiğinde ön ekteki son sesli harfin düştüğü belirtilir.

Bu nedenle:

• mono + oksit → **monoksit**
• tetra + oksit → **tetroksit**
• penta + oksit → **pentoksit**

Formülde Elementlerin Yazılış Sırası

Moleküler bileşik formüllerinde genellikle elektronegatifliği daha az olan element öne yazılır.

Kitapta verilen elektronegatiflik örnekleri:

• N: 3,04; O: 3,44 → N₂O₃
• S: 2,58; O: 3,44 → SO₃
• C: 2,55; O: 3,44 → CO
• C: 2,55; Cl: 3,16 → CCl₄
• H: 2,20; S: 2,58 → H₂S

Bu örneklerde daha düşük elektronegatiflikli element genellikle formülde önce yer alır.

Yaygın Adı Kullanılan Bileşikler

Bazı bileşiklerin sistematik adları yerine geleneksel adları çok yaygın olduğu için bu geleneksel adlar kullanılır.

Kitaptaki örnekler:

• H₂O → **su** (dihidrojen monoksit)
• NH₃ → **amonyak** (trihidrojen mononitrür)

İyonik ve Moleküler Adlandırmayı Karşılaştırma

İyonik bileşiklerde

• Katyon adı önce gelir.
• Anyon adı sonra gelir.
• Formüldeki atom sayıları sayı ön eki olarak kullanılmaz.
• Birden fazla katyon oluşturabilen metal varsa yükseltgenme basamağı Romen rakamıyla belirtilir.
• Poliatomik iyonlar adlandırma kuralını değiştirmez.

Moleküler bileşiklerde

• Genellikle daha az elektronegatif element önce yazılır.
• Atom sayıları Latince ön eklerle belirtilir.
• İlk elementte sayı 1 ise mono kullanılmaz.
• İkinci elementte sayı 1 ise mono kullanılır.
• İkinci element anyon biçimindeki adıyla kullanılır.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Na₂S “disodyum sülfür” değil, **sodyum sülfür**dür.
• İyonik bileşiklerde atom sayıları adlandırmaya sayı ön eki olarak girmez.
• Moleküler bileşiklerde atom sayıları Latince ön eklerle belirtilir.
• İlk element için mono genellikle kullanılmaz.
• İkinci element için mono kullanılmalıdır.
• FeCl₃ → demir(III) klorür.
• Cu₂O → bakır(I) oksit.
• AgF → gümüş florür; AgF₂ → gümüş(II) florür.
• Poliatomik iyon bulunması iyonik adlandırma kuralını değiştirmez.
• CO → karbon monoksit.
• N₂O₅ → diazot pentoksit.
• H₂O ve NH₃ için yaygın geleneksel adlar kullanılır.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Önce bileşiğin iyonik mi moleküler mi olduğuna karar ver.
2. İyonik bileşikte katyon ve anyonu ayır.
3. Katyon adı + anyon adı sırasını kullan.
4. Metal birden fazla katyon oluşturabiliyorsa yükseltgenme basamağını bul ve Romen rakamı ekle.
5. Poliatomik iyon varsa iyonu tek bir adlandırma birimi olarak düşün.
6. Moleküler bileşikte formüldeki atom sayılarını belirle.
7. Uygun Latince ön ekleri kullan.
8. İlk elementte “mono” kullanılmaması kuralına dikkat et.
9. Oksit adlarındaki monoksit, tetroksit ve pentoksit yazımlarına dikkat et.
10. H₂O ve NH₃ gibi yaygın adı kullanılan bileşikleri ayırt et.

Konu Özeti

Bileşiklerin sistematik adlandırılması, bileşiğin iyonik veya moleküler yapıda olmasına göre değişir. İyonik bileşiklerde önce katyon, sonra anyon adı söylenir; formüldeki atom sayıları adlandırmaya eklenmez. Birden fazla katyon oluşturabilen metallerde yükseltgenme basamağı Romen rakamıyla belirtilir. Moleküler bileşiklerde ise atom sayıları Latince ön eklerle gösterilir; genellikle elektronegatifliği daha az olan element önce yazılır ve ikinci element anyon biçimindeki adıyla adlandırılır.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• İyonik ve moleküler bileşik adlandırmasını ayırt edebilmelisin.
• Katyon ve anyon adlarını kullanarak iyonik bileşik adlandırabilmelisin.
• Poliatomik iyon içeren bileşikleri adlandırabilmelisin.
• Birden fazla katyon oluşturan metallerde Romen rakamı kullanabilmelisin.
• Latince sayı ön eklerini doğru kullanabilmelisin.
• Moleküler bileşiklerde ilk ve ikinci elementin adlandırma kurallarını uygulayabilmelisin.
• Monoksit, tetroksit ve pentoksit yazımlarını ayırt edebilmelisin.
• Yaygın adı kullanılan H₂O ve NH₃ örneklerini tanıyabilmelisin.