Konu Anlatımı / Ders Notu
MSÜ Türkçe – Sözcükte Yapı Ders Notu
Sözcükte yapı kuralları, ek türleri ve sınav için kısa örnek çözümlemeler.
Sözcükte Yapı — Ders Notu
Kök ve Gövde
**Kök** sözcüğün anlamlı en küçük temelidir. **Gövde**, kökün veya önceki gövdenin yapım eki almasıyla ortaya çıkar.
- *Göz* isim kökü → *gözlük* gövde → *gözlükçü* yeni gövde.
- *Sev-* fiil kökü → *sevgi* ismi.
- *Su* isim kökü → *sula-* fiili.
- *Söz* isim kökü → *sözlük* → *sözlükçü*.
Yapım Ekleri
| Tür | Ek | Örnek | | --- | --- | --- | | İsimden isim | -lık, -cı, -sız, -lı | tuzluk, balıkçı, evsiz, bilgili | | İsimden fiil | -la, -len, -leş | sula-, seslen-, evsizleş- | | Fiilden isim | -gi, -üş, -ıcı | sevgi, gülüş, yazıcı | | Fiilden fiil | -dır, -t | yazdır-, koştur- |
Yapım eki, sözcüğün anlamını veya türünü değiştiren yeni bir sözcük kurar. Bir sözcük birden fazla yapım eki alabilir: *tuz-suz-luk*.
Çekim Ekleri
- **Çokluk:** ev-ler, okul-lar.
- **Hâl:** ev-e, ev-i, ev-de, ev-den.
- **İyelik:** ev-im, ev-imiz.
- **Fiil kip/zaman:** gör-dü, yaz-acak.
- **Fiil kişi:** gel-di-m, oku-yor-uz.
Çekim ekleri yeni sözlük anlamı oluşturmaz; bu yüzden tek başına sözcüğün yapı sınıfını değiştirmez.
Yapısına Göre Üç Grup
**Basit:** Yapım eki almamıştır. *Kalemlerimizden = kalem + ler + imiz + den*; ekler çekim olduğu için basit.
**Türemiş:** En az bir yapım eki vardır. *Kitapçı, tuzsuzluk, gözlükçülerimizden*.
**Birleşik:** En az iki sözcük birleşmiştir. *Hanımeli, gecekondu, başkent, çekyat*. *Gecekondulardan* hâlâ birleşik yapılıdır.
Örnek Çözümlemeler
- *Kitap-çı-lar-da:* Bir yapım (-çı), iki çekim (-lar, -da) → türemiş.
- *Deniz-ci-lik-ten:* İki yapım (-ci, -lik), bir çekim (-ten) → türemiş.
- *Ev-ler-imiz-de:* Üç çekim; yapım yok → basit.
- *Tuz-suz-luk-lar-dan:* İki yapım, iki çekim → türemiş.
- *Gecekondu-lar-dan:* Birleşik kök, iki çekim → birleşik.
Sık Karıştırılan Noktalar
- Sözcüğün uzunluğu yapısını belirlemez; yapım eki ve birleşme belirler.
- Çekim eki alan sözcük basit kalabilir.
- Kök ile ilk türemiş gövde aynı şey değildir.
- Yapım ekinin ardından çekim eki gelebilir.
- Kökü ayırırken anlam ilişkisini mutlaka kontrol et.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
Kökü ayır, yapım eklerini soldan sağa belirle, son çekim eklerini ayrıca say. Birleşik sözcüklerde iki ayrı kökün yeni bir kavram oluşturup oluşturmadığını kontrol et. Sonuçta sorunun istediği ek sayısını veya yapı türünü seçeneklerle karşılaştır.
Kısa Özet
**Kök** temel anlamlı birim; **gövde** yapım eki almış biçimdir. **Yapım eki** yeni sözcük kurar; **çekim eki** cümlede görev ve ilişki sağlar. Yapım eki yoksa **basit**, yapım eki varsa **türemiş**, iki ayrı sözcük birleşmişse **birleşik** yapı vardır. Birden çok çekim eki almak basitliği bozmaz.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
MSÜ Türkçe Sözcükte Yapı - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
MSÜ Türkçe Sözcükte Yapı - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
MSÜ Türkçe Sözcükte Yapı - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
MSÜ Türkçe Sözcükte Yapı - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene
Bu notu bu sayfada ücretsiz okuyabilirsin. PDF olarak indirmek Premium üyelere özeldir.