Konu Anlatımı / Ders Notu
Psikolojik Danışma Kuramları, İlkeleri ve Teknikleri Konu Anlatımı
ÖABT Rehberlik psikolojik danışma kuramları, i̇lkeleri ve teknikleri için sınava yönelik konu anlatımı.
ÖABT Rehberlik — Psikolojik Danışma Kuramları, İlkeleri ve Teknikleri
Konu Özeti
Psikolojik danışma kuramları, danışanın güçlüğünü nasıl açıkladıkları, değişimin nasıl gerçekleştiğini düşündükleri ve hangi müdahaleleri tercih ettikleri bakımından farklılaşır. ÖABT'de yalnız kuramcının adını bilmek yetmez; **sorunun kaynağı–danışmanın rolü–tekniğin amacı** üçlüsüyle vaka eşleştirmesi yapmak gerekir. Psikodinamik yaklaşımlar bilinçdışı örüntülere, hümanistik yaklaşımlar yaşantıya ve ilişkiye, davranışçı yaklaşımlar öğrenme koşullarına, bilişsel yaklaşımlar yorum ve inançlara, çözüm odaklı yaklaşım işe yarayan istisnalara, öyküsel yaklaşım sorunla özdeşleşmemeye, gerçeklik terapisi ise mevcut seçim ve sorumluluğa odaklanır. Hiçbir yaklaşım bütün danışanlara tek başına zorunlu değildir; uygulama danışanın gereksinimleri, yetkinlik, bilimsel kanıt ve etik ilkelerle sınırlandırılır.
1. Psikanalitik Yaklaşım — Freud
Freud'un kuramında davranışın bir bölümü **bilinçdışı çatışmalar**, erken ilişkiler ve savunma düzenekleriyle açıklanır. **İd** haz ilkesine, **ego** gerçeklik ilkesine, **süperego** içselleştirilen ahlaki standartlara atıf yapar. **Bastırma** rahatsız edici içeriği bilinç dışında tutma, **yansıtma** kabul edilemeyen kendi eğilimini başkasına yükleme, **karşıt tepki geliştirme** kabul edilemeyen duygunun karşıtını aşırı sergileme, **yer değiştirme** tepkiyi asıl hedef yerine daha güvenli hedefe yöneltmedir. **Aktarım**, geçmişteki önemli ilişki örüntülerinin danışma ilişkisine taşınmasıdır; **karşı aktarım** danışmanın danışana yönelik kendi duygusal tepkilerini fark etmesini gerektirir. Serbest çağrışım ve rüya yorumları klasik araçlardır; yorumların kesin kanıt sayılmaması gerekir.
2. Adler'in Bireysel Psikolojisi
Adler'in odağı **aşağılık duygusuyla baş etme**, aidiyet, toplumsal ilgi ve kişinin davranışını yönlendiren öznel yaşam amaçlarıdır. Kişi yalnız geçmişte yaşadıklarının pasif sonucu değil, amaçlar geliştiren bir bütündür. **Yaşam stili**, kişinin kendine ve dünyaya ilişkin örüntüsel yaklaşımıdır. **Toplumsal ilgi**, iş birliği ve başkalarının yararını gözetme yönünü ifade eder. Doğum sırası tek başına kişiliği belirlemez; kardeş rollerinin bireyce nasıl algılandığı daha önemlidir. **Cesaretlendirme**, danışanın güçlü yönlerini ve katkı verebilme kapasitesini destekler.
3. Jung'un Analitik Psikolojisi
Jung **kişisel bilinçdışı** yanında kuramsal **kolektif bilinçdışı** ve **arketip** kavramlarını öne çıkarır. Persona, gölge, anima/animus ve benlik, kuram içindeki önemli sembolik örüntülerdir. **Bireyleşme**, kişiliğin farklı yönlerini bütünleştirme sürecidir. Bunlar psikolojik kuram kavramlarıdır; arketiplerin bilimsel olarak evrensel ve değişmez biçimde kanıtlandığı varsayılmaz.
4. Rogers'ın Birey Merkezli Danışması
Rogers'a göre değişimi destekleyen ilişkinin temel nitelikleri **empatik anlama**, **koşulsuz olumlu kabul** ve **içtenlik/uyumlu oluş**tur. **Benlik–yaşantı uyuşmazlığı**, kişinin kendi yaşantısını benlik tasarımına uyduramamasıyla ilgilidir. Danışman öğüt dağıtan otorite değildir; danışanın kendi yaşantısını keşfetmesini kolaylaştırır. **Duygu yansıtma** danışanın hissini içerikle karıştırmadan söze döker. Kabul, zarar veren davranışları onaylamak anlamına gelmez.
5. Varoluşçu Psikolojik Danışma
Varoluşçu yaklaşım **özgürlük, sorumluluk, anlam, yalnızlık, ölüm ve varoluş kaygısı** gibi temaları inceler. Kaygı her zaman yalnızca giderilecek bir belirti olmayabilir; kişinin yaşam seçimleriyle ilgili farkındalık da yaratabilir. Danışmanın görevi hazır bir “hayat anlamı” vermek değil, kişinin seçimini ve bu seçimlerin sonuçlarını sahiplenmesini desteklemektir.
6. Geştalt (Gestalt) Yaklaşımı — Perls
Geştalt danışması **şimdi ve burada farkındalık**, temas, sorumluluk ve tamamlanmamış işler üzerinde durur. **Boş sandalye** çalışması, kişiler arası ya da kişinin kendi içindeki tamamlanmamış diyalogu canlandırmak için kullanılabilir. **İki sandalye** çalışması çelişen benlik yönleri arasındaki gerilimi görünür kılabilir. Deneyimsel teknikler danışana zorla uygulanmaz; danışanın hazırlığı ve güvenliği dikkate alınır.
7. Davranışçı Yaklaşım
Davranışçı yaklaşım, güçlükleri **öğrenilmiş tepkiler**, öncüller ve sonuçlar bağlamında ele alır. **Klasik koşullanma**, uyarıcıların eşleşmesiyle oluşan tepkileri; **edimsel koşullanma**, davranışın sonuçlarına bağlı değişimini açıklar. **Sistematik duyarsızlaştırma**, hiyerarşi ve gevşeme/karşıt tepkiyi birlikte kullanabilen geleneksel bir tekniktir. **Maruz bırakma**, korkulan uyaranla güvenli ve planlı karşılaşmadır; her durumda gevşeme eşleştirmesi gerektirmez. **Pekiştirme davranışı artırır, ceza davranışı azaltmayı hedefler**; olumsuz pekiştirme ceza değildir. Edimsel süreçlerde işlevsel değerlendirme **öncül–davranış–sonuç (ABC)** dizisini izler; bu ABC, Ellis'in bilişsel ABC modeliyle karıştırılmamalıdır.
8. Ellis'in Akılcı Duygusal Davranışçı Terapisi (REBT)
Ellis'in **A–B–C modeli**: A = harekete geçirici olay; B = olay hakkındaki inanç; C = duygusal/davranışsal sonuçtur. **D**, işlevsiz/katı inancı sorgulama; **E**, daha işlevsel yeni bakış açısıdır. “Herkes beni mutlaka beğenmeli” gibi **zorunluluk/meli-malı** inançları REBT açısından önemlidir. Amaç bütün olumsuz duyguları silmek değil; mutlakçı inançları esnek, gerçekçi değerlendirmelere dönüştürmektir.
9. Beck'in Bilişsel Terapisi
Beck yaklaşımında **otomatik düşünceler**, daha derin **ara inançlar** ve **çekirdek inançlar** ile bağlantılıdır. Bilişsel çarpıtmalar arasında felaketleştirme, zihin okuma, aşırı genelleme, hep-ya-da-hiç düşünme ve kişiselleştirme sayılabilir. **Sokratik sorgulama**, düşüncenin kanıtlarını, alternatif açıklamalarını ve sonuçlarını danışanla birlikte araştırır. **Davranış deneyi**, bir öngörüyü gerçek yaşam verisiyle sınamayı amaçlar. “Düşünce kaydı” olay–duygu–otomatik düşünce–kanıt–alternatif düşünce gibi unsurları düzenleyebilir.
10. Gerçeklik Terapisi — Glasser, Wubbolding
Gerçeklik terapisi **seçim**, **sorumluluk**, **şimdiki davranış** ve temel gereksinimlerin karşılanması üzerinde durur. Wubbolding'in **WDEP** çerçevesinde W = istekler, D = yapılanlar/yönelim, E = mevcut davranışın değerlendirilmesi, P = uygulanabilir plan yapmadır. Sorunların tümünü yalnız bireysel seçimle açıklamak ve çevresel engelleri yok saymak doğru değildir.
11. Çözüm Odaklı Kısa Süreli Danışma
Çözüm odaklı yaklaşımda sorun ayrıntılarını sınırsız incelemek yerine **danışanın hedefi, işe yarayan istisnalar ve küçük ilerlemeler** araştırılır. **Mucize sorusu** danışanın istediği geleceği somutlaştırır. **İstisna sorusu**, güçlüğün daha az yaşandığı zamanlarda neyin farklı olduğunu sorar. **Ölçekleme sorusu** (ör. 0–10) değişim algısını ve bir sonraki küçük adımı belirlemeyi kolaylaştırabilir. “Sorun hiç konuşulmaz” düşüncesi bu yaklaşımı aşırı basitleştirir.
12. Öyküsel (Narrative) Danışma
Öyküsel yaklaşım sorun ile kişiyi ayırmaya çalışır: **“Kişi sorun değildir; sorun sorundur.”** **Dışsallaştırma**, “Ben başarısız biriyim” yerine “Başarısızlık düşüncesi benim seçimlerimi nasıl etkiliyor?” sorusunu kolaylaştırır. **Baskın öykü**, kişinin kendi hayatını tek bir açıklamaya sıkıştırmasıdır; **alternatif öykü** ve **özgün sonuçlar**, bu tek anlatıyla uyuşmayan yaşantıları görünür kılar.
13. Üçüncü Dalga ve Diğer Çağdaş Yaklaşımlar
**Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT)** psikolojik esneklik, değerlerle uyumlu eylem, kabul ve **bilişsel ayrışma** (düşünceyi gerçekliğin kendisi gibi almamak) üzerinde durur. **Diyalektik Davranış Terapisi (DBT)** farkındalık, duygu düzenleme, sıkıntıya dayanma ve kişiler arası etkililik becerilerinden yararlanır. **Motivasyonel görüşme**, danışanın değişim konusundaki ikilemini yargılamadan ele alarak **değişim konuşmasını** güçlendirmeyi amaçlar; yönlendirici çatışma veya vaaz verme değildir.
14. Temel Psikolojik Danışma Becerileri
**İçerik yansıtma**, söylenenin özünü; **duygu yansıtma**, yaşanan duyguyu; **özetleme**, görüşmede beliren önemli temaları bir araya getirir. **Açık uçlu soru** keşfi genişletir; **kapalı uçlu soru** belirli bilgiyi netleştirebilir. **Asgari teşvik**, danışanın sözünü sürdürmesine destek olabilir. **Yüzleştirme**, kişinin ifadeleri, duyguları veya davranışları arasındaki tutarsızlığı yargılamadan görünür kılar; azarlama değildir. **Yeniden çerçeveleme**, yaşantıyı farklı ve daha işlevsel bir anlam çerçevesinde ele alır. Teknik, amaçtan ve danışma ilişkisinden bağımsız seçilemez.
15. Kuram Seçiminde Mesleki Etik ve Kanıt
Kuramsal uyum kadar **bilgilendirilmiş onam**, gizlilik sınırları, kültürel duyarlılık, danışan hedefleri, zarar vermeme ve mesleki yetkinlik önemlidir. Müdahalelerin kanıtı ve danışanın özellikleri birlikte değerlendirilir; ağır risk, klinik değerlendirme veya uzmanlık gerektiren durumlarda uygun sevk yapılır. Danışan istemediği tekniklere zorlanmaz. Gizlilik istisnaları ciddi zarar riski ve mevzuat gibi durumlara bağlı olabilir; rutin merak gerekçe değildir. Bütün sorularda kuramı eşleştirirken **danışanın özerkliğini** gözet.
Sık Karıştırılan Noktalar
- **Freud–Adler:** Bilinçdışı çatışma / amaç, aidiyet ve toplumsal ilgi.
- **Aktarım–karşı aktarım:** Danışanın eski ilişkileri danışmana taşıması / danışmanın kendi tepkileri.
- **Rogers–Ellis:** İlişki koşulları ve empati / katı inançların sorgulanması.
- **Ellis'in ABC'si–davranışçı ABC:** Olay–inanç–sonuç / öncül–davranış–sonuç.
- **Beck otomatik düşünce–çekirdek inanç:** Anlık yorum / daha kalıcı ve derin inanç.
- **Duyguyu yansıtma–içeriği yansıtma:** Duygu / söylenen olay veya anlam.
- **Maruz bırakma–sistematik duyarsızlaştırma:** Güvenli karşılaşma / geleneksel olarak gevşeme + hiyerarşi.
- **Çözüm odaklı istisna–mucize sorusu:** Sorunun azaldığı gerçek zaman / tercih edilen geleceğin tasviri.
- **Öyküsel dışsallaştırma–duyguyu bastırma:** Kişiyi sorundan ayırma / duyguyu yok sayma.
- **Gerçeklik terapisi WDEP–otomatik reçete:** İstek, eylem, değerlendirme ve plan / danışanın yerine karar verme değil.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
- **Sorun açıklamasını bul:** Bilinçdışı, öğrenme, düşünce, seçim, ilişki, yaşantı, anlatı veya anlam mı?
- **Danışmanın müdahalesini sapta:** Empati mi, bilişsel sorgu mu, davranış deneyi mi, boş sandalye mi, mucize/istisna sorusu mu?
- **Vaka ile kuramı eşleştir:** Geçmiş çatışma = psikodinamik; koşullu öğrenme = davranışçı; katı inanç = Ellis; otomatik düşünce = Beck; şimdi-ve-burada deneyimi = Geştalt; değişimin istisnası = çözüm odaklı.
- **Yakın iki kavramı karşılaştır:** Aktarım/karşı aktarım; otomatik düşünce/çekirdek inanç; duygu/içerik yansıtma gibi.
- **Etik son kontrolü yap:** Danışanı zorlamak, kararını elinden almak ya da gereksiz bilgi paylaşmak uygun değildir.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- Freud, Adler, Jung, Rogers, Ellis, Beck, Perls ve Glasser'i temel kuramsal odaklarına göre ayırt etmek.
- SFBT, öyküsel ve varoluşçu yaklaşımların hedeflerini doğru eşleştirmek.
- Danışma cümlesini içerik, duygu ve özetleme becerileri açısından çözümlemek.
- Bilişsel çarpıtmaları örnek vakalarda belirlemek.
- Ellis'in ABC ve gerçeklik terapisinin WDEP aşamalarını açıklamak.
- Davranışçı, bilişsel ve yaşantısal müdahaleleri birbirinden ayırmak.
- Teknik seçerken danışanın özerkliğini ve etik yükümlülükleri korumak.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
ÖABT Rehberlik Psikolojik Danışma Kuramları, İlkeleri ve Teknikleri - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
ÖABT Rehberlik Psikolojik Danışma Kuramları, İlkeleri ve Teknikleri - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
ÖABT Rehberlik Psikolojik Danışma Kuramları, İlkeleri ve Teknikleri - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
ÖABT Rehberlik Psikolojik Danışma Kuramları, İlkeleri ve Teknikleri - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene