Konu Anlatımı / Ders Notu
Yumuşama Dönemi ve Türkiye Konu Anlatımı
ÖABT Tarih: Yumuşama Dönemi, SALT I-II, Helsinki, Türkiye-AET ortaklığı, Kıbrıs ve petrol krizlerinin ayrıntılı konu anlatımı.
Yumuşama Dönemi ve Türkiye — Konu Anlatımı
Konu Özeti
**Yumuşama (détente)**, Soğuk Savaş’ta **ABD ile SSCB arasındaki siyasi ve askerî gerginliğin kısmen azaltıldığı**, diplomatik görüşmelerin ve silah kontrolünün öne çıktığı dönemdir. Başlangıcı için tek bir keskin tarih vermek yerine **1960’ların sonu ve 1970’ler** vurgulanır. **1962 Küba Füze Krizi**, nükleer yıkım riskini gösterdi. **1963 Kısmi Nükleer Deneme Yasağı**, **1968 NPT**, **1972 SALT I**, **1975 Helsinki Nihai Senedi**, **1979 SALT II** diyalog girişimlerinin temel adımlarıdır. 1979 SSCB Afganistan müdahalesi ve SALT II’nin onaylanmaması yumuşama ortamını ciddi biçimde sarstı. **Yumuşama, Soğuk Savaş’ın tamamen bittiği anlamına gelmez**; bölgesel çatışmalar sürmüştür.
1962 Küba Füze Krizi ve Diyalogun Başlangıcı
**Ekim 1962’de** Sovyet füzelerinin Küba’ya yerleştirilmesi ABD ile SSCB arasında nükleer çatışma tehlikesini yükseltti. **John F. Kennedy** ve **Nikita Kruşçev** karşılıklı adımlar ve müzakerelerle krizi çözdü. Kriz sırasında hızlı ve güvenilir iletişim eksikliği dikkat çekti; **1963’te Washington–Moskova doğrudan iletişim hattı (hotline)** kuruldu. Türkiye’deki ABD **Jüpiter füzeleri 1963’te kaldırıldı**; bu gelişme Küba krizi diplomatik çözümünün Türkiye boyutuyla ilişkilidir. **1963 Kısmi Nükleer Deneme Yasağı Antlaşması**, ABD, SSCB ve Birleşik Krallık tarafından imzalanarak **atmosfer, uzay ve su altındaki nükleer denemeleri** yasakladı; **tüm yer altı denemelerini yasaklamadı**. “Kısmi” sözcüğü kapsamı anlamak için kritiktir.
Nükleer Silahların Kontrolü: NPT, SALT I ve SALT II
**1968 Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması (NPT)**, silahların yeni ülkelere yayılmasını önleme, barışçıl nükleer enerjiye erişim ve silahsızlanma hedeflerini kapsar. **SALT (Strategic Arms Limitation Talks)** ise **ABD ve SSCB** arasındaki stratejik silahları sınırlandırma görüşmeleridir. **1972 SALT I**, **ABM (Anti-Ballistic Missile) Antlaşması** ve stratejik saldırı silahlarıyla ilgili geçici anlaşmadan oluşan düzenlemeler getirdi. ABM anlaşması, balistik füzelere karşı **savunma sistemlerini** sınırlayan boyuttur. SALT I, tüm nükleer silahları imha etmedi.
**1979 SALT II**, **Jimmy Carter ve Leonid Brejnev** tarafından Viyana’da imzalandı; fakat **ABD Senatosu tarafından onaylanmadı**. Bu nedenle “SALT II 1979’da yürürlüğe girerek bütün nükleer silahları ortadan kaldırdı” türü seçenekler yanlıştır. **Aralık 1979 Sovyet Afganistan müdahalesi**, onay sürecinin durdurulmasını hızlandırdı. Sınavlarda **1972 imzalanıp uygulanan SALT I** ve **1979 imzalanan fakat ABD’de onaylanmayan SALT II** ayrımı önemlidir.
1975 Helsinki Nihai Senedi
**Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİK)**, Doğu ve Batı ülkeleri arasında daha kapsamlı güvenlik ve işbirliği ilkeleri geliştirdi. **1 Ağustos 1975’te 35 devletin imzaladığı Helsinki Nihai Senedi**, **egemenlik, sınırların dokunulmazlığı, anlaşmazlıkların barışçıl çözümü, ekonomik ve kültürel işbirliği ve insan haklarına saygı** başlıklarını ele aldı. Sadece askerî antlaşma veya sınırları baştan çizen yeni bir savaş sonrası barış antlaşması değildir. **SALT I** stratejik silahların sınırlandırılmasıyla ilgilenirken **Helsinki** daha geniş ölçekte Avrupa güvenliği ve temel hakları kapsadı. Helsinki süreci, daha sonra **AGİT** olarak kurumsallaşan işbirliğinin temel aşamasıdır. **1975 Helsinki**, Türkiye’nin 1952 NATO üyeliği ya da 1963 AET ortaklığı belgesi değildir.
Türkiye-AET Ortaklığı: Ankara Anlaşması ve Katma Protokol
Türkiye’nin Avrupa Ekonomik Topluluğu ile ilişkilerinde **12 Eylül 1963 Ankara Anlaşması**, **ortaklık rejiminin** hukukî temelini kurdu; **1 Aralık 1964’te yürürlüğe girdi**. Bu anlaşma **Türkiye’nin AET’ye tam üye olduğu anlamına gelmez**. Ortaklıkta ekonomik yakınlaşma ve sonraki aşamalar öngörüldü. **23 Kasım 1970 Katma Protokolü** imzalandı, **1 Ocak 1973’te yürürlüğe girdi**. Katma Protokol ortaklık ilişkisinin **geçiş dönemindeki yükümlülüklerini ve takvimini** belirledi. İki belge için **1963 imza – 1964 yürürlük; 1970 imza – 1973 yürürlük** sırası sınavda sık karıştırılır. “1970 Katma Protokol = 1995 Gümrük Birliği’nin tamamlanması” diye eşitleme; 1995 çok daha sonraki aşamadır.
Orta Doğu’da 1967–1973 Çatışmaları ve Petrol Krizi
**1967 Altı Gün Savaşı**, İsrail ile Arap komşuları arasında yaşandı. **1973 Yom Kippur/Ekim Savaşı**, İsrail ile başta Mısır ve Suriye arasındaki savaştır. **1973–1974 petrol ambargosu**, Arap petrol üreticilerinin İsrail’e destek veren bazı ülkelere yönelik ihracat kısıtlarıyla birlikte petrol fiyatlarında sert yükselişe yol açtı. Dünya çapında **enflasyon, enerji maliyeti, büyüme sorunları ve durgunluk** baskıları arttı. **1973 petrol krizinin 1967 Altı Gün Savaşıyla değil 1973 Ekim Savaşı bağlamıyla bağlantılı olduğunu** unutma. Küresel yumuşama sürerken bölgesel çatışma ve ekonomik krizler tamamen sona ermemişti.
1974 Kıbrıs Harekâtı ve Türkiye–ABD İlişkileri
Türkiye’nin **1960 Garanti Antlaşması** kapsamında sahip olduğu garantörlük, Kıbrıs meselesinin hukukî temelidir. **1963 Kanlı Noel olayları** ve **1964 Johnson Mektubu** Türk-Amerikan ilişkilerinde görüş ayrılıklarını göstermişti. **15 Temmuz 1974’te Kıbrıs’ta Yunan cuntasının desteklediği darbe** gerçekleşti. **20 Temmuz 1974** Türkiye’nin askerî harekâtının başlangıcıdır. Dönemde başbakan **Bülent Ecevit**, koalisyon ortağı **Millî Selamet Partisi (MSP)** lideri **Necmettin Erbakan** idi. Kıbrıs’la ilgili siyasal ve hukukî değerlendirmeler farklı aktörlerce farklı biçimlerde yapılır; soru çözümünde **tarih, diplomatik metin ve kurum adı** üzerinden ilerle.
Harekât sonrasında **ABD 1975–1978 arasında Türkiye’ye silah ambargosu** uyguladı; ikili savunma ilişkileri gerildi. **Türkiye NATO üyeliğini kaybetmedi veya terk etmedi**. Bu deneyim, savunma tedarikinde bağımlılık ve alternatif diplomatik-ekonomik ilişkiler hakkındaki tartışmaları artırdı. Türkiye, Batı güvenlik ittifakı içinde kalırken farklı ülkelerle ekonomik ve diplomatik ilişkiler de yürüttü. **1974 Kıbrıs harekâtı**, **1975 Kıbrıs Türk Federe Devleti** ve **1983 KKTC ilanı** kronolojik açıdan farklı olaylardır.
Yumuşamanın Sonundaki Krizler
**1979 İran İslam Devrimi**, İran’ın iç rejimini değiştirerek Orta Doğu dengelerini etkiledi. **1979 sonunda SSCB’nin Afganistan’a askerî müdahalesi**, ABD-SSCB ilişkilerinde yeniden sertleşme yarattı. **SALT II** imzalanmış olmasına rağmen ABD’de onaylanmadı. **1979** yumuşama döneminin sona ermesinde veya sınırlarının görünür olmasında sık kullanılan dönüm noktasıdır. Détente kavramını **Soğuk Savaş’ın 1989–1991’de çözülmesiyle** karıştırma: 1970’lerde iki kutup da varlığını korumuştur.
Sık Karıştırılan Noktalar
- **Yumuşama:** ABD-SSCB rekabetinde görüşme ve gerilimi azaltma; blokların tamamen kalkması değildir.
- **1963 Kısmi Deneme:** Atmosfer/uzay/su altı yasağı; bütün yer altı denemeleri değil.
- **1968 NPT:** Yayılmayı önleme; **1972 SALT I:** stratejik sınır; **1979 SALT II:** imza var, ABD onayı yok.
- **1975 Helsinki:** Güvenlik, sınırlar, işbirliği, insan hakları; yalnız nükleer pakt değil.
- **1963 Ankara/1964 yürürlük**, **1970 Katma/1973 yürürlük**; Türkiye-AET ortaklığı, tam üyelik değil.
- **1967 Altı Gün** ile **1973 Yom Kippur** farklı savaşlardır; petrol krizi 1973 çevresindedir.
- **1974 başbakan Ecevit, koalisyon MSP**, **15 Temmuz darbe, 20 Temmuz harekât**.
- **1964 Johnson Mektubu** ile **1975–78 ABD silah ambargosu** farklı Türkiye-ABD krizleridir.
- **1979 İran Devrimi** ile **1979 SSCB Afganistan müdahalesi** birbirine karıştırılmamalıdır.
- **1979 SALT II’nin imzası**, ABD’de **onay veya yürürlük** anlamına gelmez.
Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım
Önce sorunun **uluslararası silah kontrolü**, **Avrupa ekonomik ortaklığı**, **Kıbrıs/Türkiye-ABD**, **Orta Doğu krizi** veya **yumuşamanın sonu** alanlarından hangisine ait olduğunu belirle. **1963 test yasağı** sorusunda yasaklanan ortamları kontrol et. **SALT/ABM** sorusunda nükleer silahların tümden kaldırılmadığını, **Helsinki** sorusunda insan hakları ve sınır ilkelerinin dâhil olduğunu hatırla. **Ankara–Katma** sorusunda **imza ve yürürlük** yıllarını ayrı tut. “1973 petrol krizi” için **Yom Kippur**, “1974 Kıbrıs” için **Ecevit–Erbakan koalisyonu**, “1975–78” için **ABD silah ambargosu**, “1979 Afganistan” için **yeniden gerginleşme** izleğini kullan. “Tam”, “kesin”, “bütün” gibi aşırı genellemeler bu başlıkta yanıltıcıdır; bölgesel savaşlar yumuşama sırasında da sürmüştür.
Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın
- Yumuşamanın **tanımını ve sınırlarını** açıklayabilmelisin.
- **1962 Küba**, **1963 hotline/test yasağı**, **1968 NPT**, **1972 SALT I**, **1979 SALT II** kronolojisini kurabilmelisin.
- **1975 Helsinki** metnini stratejik füze antlaşmalarından ayırabilmelisin.
- **1963 Ankara Anlaşması** ile **1970 Katma Protokolü** imza ve yürürlük yıllarını eşleştirebilmelisin.
- **1967 Altı Gün**, **1973 Yom Kippur ve petrol ambargosu** farkını açıklayabilmelisin.
- **1974 Kıbrıs harekâtı ve koalisyon hükümeti** bilgilerini doğru eşleştirebilmelisin.
- **1964 Johnson**, **1975–78 ABD ambargosu** gelişmelerinin ayrı olduğunu anlayabilmelisin.
- **1979 İran Devrimi** ve **Afganistan müdahalesinin** farklı uluslararası sonuçlarını açıklayabilmelisin.
Bu Üniteyi Pekiştir
Konuyu tamamladıysan çalışma notlarıyla tekrar yapabilir veya seviyene uygun testlerle kendini ölçebilirsin.
Bu Konuyla İlgili Testler
ÖABT Tarih Yumuşama Dönemi ve Türkiye - Kolay Test
20 soru
Temel kavramları kontrol et
ÖABT Tarih Yumuşama Dönemi ve Türkiye - Orta Test
20 soru
Bilgini uygulamaya geçir
ÖABT Tarih Yumuşama Dönemi ve Türkiye - Zor Test
20 soru
Detay ve yorum gücünü ölç
ÖABT Tarih Yumuşama Dönemi ve Türkiye - Karma Test 1
20 soru
Gerçek sınav temposunda kendini dene