Dormansi ve Çimlenme İlişkisi – Hızlı Tekrar

1. Önce kavramları ayır

**Dormansi:** Tohumdaki embriyonun büyümesi ve gelişmesi askıdadır; **metabolik hızı çok düşüktür**. Tohum canlı olabilir. **Çimlenme:** Embriyo uygun koşullarda gelişir, tohum kabuğunu çatlatır ve yeni bitkiyi oluşturmaya başlar. **Uyku hâli = ölüm** değildir.

2. Dormansi ne kadar sürer?

**Birkaç gün veya yıllarca.** Süreyi ve çimlenme yeteneğini **depo besinin miktarı–çeşidi, kabuk dayanıklılığı, çevresel koşullar** etkiler. Her tür aynı süre beklemez; aynı yere ekilen tohumlar da aynı anda çimlenmek zorunda değildir.

3. Çevresel uyaranları unutma

Kitaptaki örnekler: **Düşük sıcaklık, yüksek sıcaklık, ışık, yağmur, hayvanların sindirim sistemi enzimleri.** Bazı türler uygun yere ekildikleri hâlde belirli uyaran gelmeden dormanside kalır. Bu, bütün tohumların aynı uyarana gereksinim duyduğu anlamına gelmez.

4. Hormon dengesi

**ABA (absisik asit):** Dormansiyi sürdürür, **erken çimlenmeyi engeller**; embriyoyu su stresine karşı korur. Olgunlaşmada ABA miktarı **yaklaşık 100 kat artar** ve su oranı **%15'in altına iner**. **Giberellin:** Tohum gelişimini ve çimlenmesini **artırır**. Dormanside kalma üzerinde yalnız ABA değil, **ABA/giberellin oranı** da etkilidir.

**Oran örneği:** ABA=12, giberellin=3 → oran **4**; ABA=12, giberellin=6 → **2**. Giberellin artınca ABA sabitse oran düşer. Bu değerler tek başına “kesin çimlenme” kararı verdirmez.

5. Dormansiden çıkıştan çimlenmeye

**Çevresel ve hormonal faktörler uygunlaşır → dormansi sona erer.** Ardından yeterli **su, oksijen ve uygun sıcaklık** çimlenme sürecini destekler. **Su alma → enzim etkinliği → depo besin kullanımı → embriyonun mitoz ve gelişmesi → önce embriyonik kökün çıkışı**, ardından gövde/yaprak gelişimi.

Sınavda En Çok Karıştırılanlar

• **Dormansi ≠ ölüm:** Çimlenmeyen tohum mutlaka ölü değildir.
• **Dormansi ≠ çimlenme:** İlki bekleme; ikincisi embriyonun gelişmesidir.
• **Uyaran ≠ bütün türlerde zorunlu koşul:** Işık veya belirli sıcaklık bazı tohumlarda önemlidir.
• **ABA ≠ giberellin:** ABA erken çimlenmeyi engeller; giberellin çimlenmeyi artırır.
• **Yüz kat artış ≠ %100 artış:** 2 birim → yaklaşık 200 birim, 4 birim değil.
• **%15'in altı** koşulunda %14 uygundur; tam %15 uygun değildir.
• **Oran için iki hormon gerekir:** Yalnız ABA miktarıyla ABA/giberellin hesaplanamaz.
• **Çimlenme oranı ≠ hayatta kalma oranı:** Çimlenmeyenlerin tümü için ölüm kararı verilemez.

Son 2 Dakikalık Tekrar

**Dormansi = canlı tohum + çok düşük metabolizma + büyümenin askıya alınması.** **Amacı = fide için uygun zamanı beklemek.** **Süre = besin/kabuk/çevre.** **Uyaranlar = düşük veya yüksek sıcaklık, ışık, yağmur, sindirim enzimi.** **ABA = uyku + erken çimlenmeyi önleme; olgunlaşmada ~100 kat artış.** **Su = %15'in altına iner.** **Giberellin = çimlenmeyi artırır.** **ABA/giberellin oranı = önemli.** **Geçiş = çevre + hormonlar uygunlaşır.** **Temel çimlenme koşulları = su + oksijen + uygun sıcaklık.**

Kendini Kontrol Et

1. **Dormansi nasıl tanımlanır?** → Embriyoda gelişmenin askıda, metabolizmanın çok düşük olması.
2. **Çimlenmeyen tohum kesin ölü müdür?** → Hayır, dormanside olabilir.
3. **Dormansi ne işe yarar?** → Fide için uygun dönemi beklemeyi sağlar.
4. **Süreyi hangi üç etken belirler?** → Depo besin, kabuk dayanıklılığı, çevre.
5. **Kitap hangi çevresel uyaranları sayar?** → Düşük/yüksek sıcaklık, ışık, yağmur, sindirim enzimleri.
6. **ABA ve su nasıl değişir?** → ABA yaklaşık 100 kat artar, su oranı %15'in altına düşer.
7. **Giberellinin rolü nedir?** → Çimlenmeyi teşvik etmek.
8. **ABA/giberellin = 18/6 kaçtır?** → 3.
9. **Bir uyaranın etkisi nasıl sınanır?** → Yalnız o uyaran değiştirilir.
10. **Dormansi hangi durumda sonlanır?** → Çevresel ve hormonal faktörler uygunlaşınca.