Türk Devlet ve Ordu Teşkilatında Değişim Ders Notu

Türkistan’dan Türkiye’ye Uzanan Süreçte Türk Devlet ve Ordu Teşkilatında Meydana Gelen Değişim Ders Notu

Türk devlet ve ordu teşkilatı, İslamiyet’in kabulünden sonra tamamen ortadan kalkmamış; eski Türk gelenekleri İslam devlet geleneğiyle birleşmiştir. Bu nedenle konu değişim ve süreklilik birlikte düşünülerek çalışılmalıdır.

Devlet Anlayışında Değişim ve Süreklilik

İslamiyet öncesinde devlet “il”, hükümdar kağan-han-hakan, meclis kurultaydı. Türkiye Selçuklu döneminde devlet “mülk”, hükümdar sultan, meclis divan olarak öne çıktı.

Kut anlayışında hükümdarın yönetme yetkisini ilahi kaynaktan aldığı düşünülüyordu. İslamiyet sonrasında bu anlayış zillullah fi’l-arz kavramıyla devam etti.

Töre tamamen terk edilmedi; şeri kuralların yanında örfi hukuk olarak etkisini sürdürdü.

Cihan devleti düşüncesi, ilayıkelimetullah ile birleşti. Gaza-cihat ve nizam-ı âlem anlayışı güçlendi.

Karahanlılar

• Eski Türk geleneği belirgindir.
• Devlet hanedan üyelerince iki kısım hâlinde yönetilebilirdi.
• Hakan, arslan han, ilig han gibi unvanlar kullanıldı.
• Meclis-i Âlî’nin başında yuğruş bulunurdu.

Gazneliler

• Daha merkeziyetçi ve askerî yapı.
• İran ve Abbasi etkisi.
• Sultan unvanının kullanımının başladığı dönem.
• Divan-ı Vezaretin başında hâce-i büzürg.
• Yönetimde Türk askerî görevliler ve İran asıllı sivil bürokratlar birlikte etkiliydi.

Büyük Selçuklu Merkez Teşkilatı

Hükümdar: es-Sultanü’l-A’zâm.

En önemli yönetim kurumu: Divan-ı A’lâ / Divan-ı Saltanat.

Alt divanlar:

• Divan-ı Tuğra: yazışma.
• Divan-ı İstîfâ: maliye.
• Divan-ı Arz: askerî işler.
• Divan-ı İşrâf: idarî ve malî teftiş.

Hâcibü’l-Hüccâb saray hâciblerinin başıdır.

Taşra ve Adalet

Melik: hanedan üyesi, eyalet yöneticisi. Atabey: melik öğretmeni ve rehberi. Şıhne: askerî vali. Amîd: sivil vali. Âmil: mali işler. Kadı: adalet. Subaşı/serleşker: güvenlik. Berid: posta-haberleşme.

Adalet:

• Kâdılkudât: şeri yargı.
• Emîr-i dâd: örfi yargı.
• Kadı asker: ordu mensuplarının davaları.
• Divan-ı Mezâlim: sultanın başkanlık ettiği yüksek mahkeme.

Atabeylik ve Veraset

Atabeylik meliklerin yönetim tecrübesi kazanmasını sağladı. Ancak bazı atabeylerin bağımsızlaşması merkezî otoriteyi zayıflattı. Türkiye Selçukluları atabeylerin yetkilerini sınırladı.

Devlet hanedanın ortak malı kabul edildiği için hanedanın erkek üyeleri tahta çıkma hakkına sahipti. Kesin veraset kurallarının bulunmaması taht kavgalarına yol açabiliyordu.

Hükümdarlık Alametleri

Eski: taht, otağ, tuğ, para, bayrak-sancak, ok-yay.

İslamiyet sonrasında eklenenler: hutbe, çetr, saray, taç, tevki/tuğra, nevbet, hilat/tırâz.

Türkiye Selçuklu Yönetimindeki Bazı Unsurlar

Naib-i saltanat: sultan adına vekâlet eder. Pervane: ikta kayıtları, menşur ve beratlarla ilgilenir. Sultanu’l-berr ve’l-bahr: kara ve denizin sultanı.

Ordu Teşkilatında Süreklilik

• Ordu-millet anlayışı.
• Onlu sistem.
• Ok-yay kullanımı.
• Süvari ağırlığı.
• Hükümdarın seferde başkomutan olması.

Gulam Sistemi

Gulamlar esir, satın alma, hediye veya intikal yoluyla elde edilen kişilerden yetiştirilen daimî ve maaşlı askerî sınıftır.

Gazneli ordusunun temel gücü Türk gulamlardan oluşan hassa ordusuydu.

Karahanlılarda saray muhafızları turgak ve yatgak adını taşıdı.

Büyük Selçuklu Ordusu ve İkta

Kuruluşta Türkmenler etkiliydi. Devlet kurumsallaştıkça merkez ordusunda gulamlar arttı, Türkmenler uçlarda akıncı olarak önemini korudu.

İkta sahipleri devlet toprağının gelirinden yararlanır; karşılığında asker besler ve güvenliği sağlardı. Selçuklu ordusunun en kalabalık bölümü ikta askerleriydi.

Türkiye Selçuklu Ordusu

Kara ve deniz kuvvetleri vardı.

Beylerbeyi / Emîrü’l-Ümerâ: başkomutan. Subaşı / sipehsalar / serleşker: ordu komutanları. Reisü’l-Bahr / Melikü’s-Sevahiller: donanma komutanları.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Yuğruş = Karahanlı veziri.
• Hâce-i büzürg = Gazneli başveziri.
• Divan-ı Arz = askerî işler.
• Kâdılkudât = şeri yargı.
• Emîr-i dâd = örfi yargı.
• Atabey = melik eğiticisi.
• Şıhne = askerî vali.
• Naib-i saltanat = sultan vekili.
• Pervane = ikta kayıtları, menşur ve beratlar.
• Gulam ile ikta askeri aynı değildir.

Türkistan’dan Türkiye’ye Uzanan Süreçte Türk Devlet ve Ordu Teşkilatında Meydana Gelen Değişim Kısa Özeti

Türk-İslam devlet teşkilatı, eski Türk devlet ve askerî geleneğinin İslam dünyasının kurumlarıyla birleşmesi sonucu oluşmuştur. Kut, hanedan veraseti, onlu sistem ve süvari geleneği devam ederken divanlar, şeri hukuk, gulam ve ikta gibi yeni unsurlar gelişmiştir. Büyük Selçuklu teşkilatı Türkiye Selçuklularına temel olmuş; yeni siyasi ve askerî ihtiyaçlara göre bazı kurumların görev ve yetkileri değiştirilmiştir.