Türklerin Sosyal Yaşamları ve Ekonomik Faaliyetleri Konu Anlatımı

Türkistan’dan Türkiye’ye Uzanan Süreçte Türklerin Sosyal Yaşamları ve Ekonomik Faaliyetleri

1040-1299 yılları arasında Türklerin sosyal ve ekonomik hayatı, Türkistan’dan getirilen geleneklerin İslamiyet’le ve fethedilen bölgelerde karşılaşılan kültürlerle birleşmesiyle şekillenmiştir. Selçuklu toplumu yalnız askerî ve siyasi başarılarla değil; aile yapısı, dayanışma anlayışı, üretim biçimleri, ticaretin korunması, toprak düzeni, şehirleşme, mimari, Ahilik ve iskân uygulamalarıyla da güçlü bir toplumsal düzen kurmuştur.

Türklerin yerleşme biçimleri ile ekonomik faaliyetleri arasında doğrudan ilişki vardı. Hayvancılıkla uğraşan konargöçerler geniş otlakların bulunduğu alanlara yerleşirken zanaatkâr ve tüccarlar şehirlerde yoğunlaşıyordu. Tarımsal üretim yapan köylüler ise kırsal alanların ekonomik temelini oluşturuyordu. Bu nedenle şehir, köy ve konargöçer hayat birbirinden kopuk değil, birbirini tamamlayan yapılar olarak görülmelidir.

Selçuklu Toplumunun Temel Yapısı

Toplumların hayatı, geçmişten getirdikleri kültürel özellikler, yaşadıkları coğrafyanın şartları ve inançları tarafından şekillenir. Selçuklular da Türkistan’daki örf ve âdetlerini İslamiyet ve yeni yerleşilen bölgelerdeki kültürlerle birleştirerek kendilerine özgü bir sosyoekonomik yapı oluşturmuştur.

Selçuklu toplumu genel olarak **yönetenler ve yönetilenler** şeklinde iki ana gruba ayrılıyordu. Kaynaklarda yönetenler için “beyler”, yönetilen halk için “kara budun” ifadesi kullanılır. Yönetilen kesim içinde meslek ve zanaat sahipleri, köylüler, fakirler ve işsizler gibi farklı toplumsal gruplar bulunabiliyordu.

Toplumun temel kurumu **aile**ydi. Aile bireyleri arasında sevgi, saygı ve hoşgörü önemli değerlerdi. Kaynakta İslamiyet öncesinden gelen anlayış doğrultusunda, babadan sonra aileyi annenin temsil ettiği; Türk kadınının ev işleri ve çocuk bakımının yanında ekonomik hayata da katılabildiği belirtilir.

Aile Hayatı ve Günlük Yaşam

Selçuklu evleri oda, sofa ve mutfak gibi bölümlerden oluşabiliyordu. Kadınlar sosyal ve kültürel hayatın içindeydi. Saçların örülmesi ve takma zülüf kullanılması dönemin giyim-kuşam kültürünün örneklerindendir.

Çocuk sahibi olmak toplumsal statüyle ilişkilendiriliyor; doğumlardan sonra kutlamalar yapılıyor ve erkek çocuklar için sünnet törenleri düzenleniyordu.

Komşuluk ilişkileri, yardımlaşma ve dayanışma sosyal yaşamın önemli parçalarıydı. Dinî bayramlar, Nevruz ve hükümdarın tahta çıkışı büyük coşkuyla kutlanırdı.

Spor, Eğlence ve At Kültürü

Selçuklu sosyal hayatında avcılık, atıcılık, at biniciliği, güreş ve cirit gibi faaliyetler yaygındı. **Çevgen/çevgân**, at üstündeki iki grubun değneklerle bir topu sürmeye çalıştığı oyundu ve Karahanlılar ile Selçuklularda yaygın biçimde oynanıyordu.

At, Türk hayatında yalnız ulaşım veya savaş aracı değildi. Erkek ve kadınların küçük yaştan itibaren iyi binici olarak yetişmesi, at kültürünün sosyal hayata ne kadar güçlü biçimde yerleştiğini gösterir.

Yerleşme Biçimlerine Göre Toplum

Selçuklu toplumu yerleşme biçimine göre **şehirliler, köylüler ve konargöçerler** olmak üzere üç ana gruba ayrılıyordu.

• **Şehirliler:** Ticaret, zanaat ve çeşitli mesleklerle uğraşıyordu.
• **Köylüler:** Başta tarım olmak üzere üretim faaliyetlerini yürütüyordu.
• **Konargöçerler:** Özellikle hayvancılığa dayalı bir ekonomik hayat sürdürüyordu.

Bu gruplar arasında kesin bir kopukluk yoktu. Ticaret, vergi düzeni, üretim ve pazar ilişkileri toplumun farklı kesimlerini birbirine bağlıyordu.

Selçuklu Ekonomisinin Temel Faaliyetleri

Selçuklu halkı geçimini başlıca **tarım, hayvancılık, ticaret ve zanaat** yoluyla sağlıyordu. Üretim yapan halk devlete düzenli vergi ödüyordu.

Tüccarlar toplum içinde itibarlıydı ve ticari faaliyetlerinin korunması devlet politikası hâline gelmişti. Ticari mallar, günümüzdeki sigorta sistemine benzeyen bir yöntemle güvence altına alınıyor; saldırı veya beklenmedik zarar gören tüccarın kaybı devlet tarafından tazmin edilebiliyordu.

Tüccarlar, kervan sahipleri, hayvancılıkla uğraşan konargöçerler, ikta sahipleri ve bağlı devletler için farklı vergi yükümlülükleri bulunuyordu.

Toprak Sistemi

Selçuklu ekonomisinin temel unsurlarından biri toprak düzeniydi. Devlete ait ve farklı amaçlarla kullanılan topraklar çeşitli gruplara ayrılmıştı.

Has Arazi

Has arazi hükümdarın şahsına ait tarla, bağ, bahçe, koru ve otlak gibi arazilerdi. Bu arazilerden alınan aşar ve diğer vergiler, savaş ve olağanüstü durumlarda kullanılmak üzere ihtiyat hazinesine aktarılırdı.

İkta Arazi

İkta, hizmet karşılığında meliklere, emîrlere, valilere, komutanlara, hassa ordusu askerlerine ve ilgili görevlilere verilen gelir kaynağıydı. İkta sistemi, devletin hem yönetim hem askerî düzeniyle bağlantılıydı.

Öşrî Arazi

Arazi sahibi Müslümanlardan, yıllık mahsul durumuna göre **1/10 oranında** vergi alınan topraklardı.

Haraci Arazi

Selçuklu sınırları içinde yaşayan gayrimüslimlerin ellerindeki topraklara haraci arazi denirdi. Bu topraklardan yaşama ve himaye edilme karşılığında **haraç** alınırdı. Gayrimüslimler Müslüman olduğunda bu vergi alınmazdı.

Vakıf Arazi

Mirî arazinin bir bölümü hayır işleri için ayrılabiliyordu. Bu toprakların gelirleriyle cami, medrese, hastane ve kervansaray gibi yapılar inşa edilir ve bakımları sağlanırdı.

Şehir, Köy ve Üretim

Tüccarlar, sanatkârlar ve küçük zanaatkârlar şehir ve kasabalarda yaşıyor; kendi meslek örgütleri içinde çalışıyordu. Köylerde dihkanlar, toprak sahipleri ve köylüler ziraatla uğraşıyordu.

Ev, bahçe ve ağıl gibi bazı emlak özel mülkiyet içinde değerlendirilebilse de tarım arazisi, ormanlar, otlak ve yaylaklar devlet malı niteliğindeydi.

Oğuzların önemli bir bölümü daha önce göçebe hayat sürerken Türkistan ve Horasan’ın fethinden sonra şehir hayatına geçerek ziraat, zanaat ve ticaretle uğraşmaya başladı. Bu durum ekonomik faaliyetin yerleşme biçimini değiştirebildiğini gösterir.

Maden, Dokuma ve İhracat

Türkiye Selçuklu döneminde Anadolu maden bakımından önemli üretim alanlarına sahipti. Anadolu’dan çıkarılan **şap**, dokuma sanayisinde boya maddesi olarak kullanılmak üzere Batı Avrupa’ya ihraç ediliyordu. Demir, bakır ve gümüş madenleri de işletiliyordu.

Anadolu’nun güneyindeki dağlardan elde edilen kereste Antalya ve Makri/Fethiye Körfezi üzerinden Mısır’a ihraç ediliyor, Kastamonu kerestesi ise Sinop tersanesinde kullanılıyordu.

Türkmenlerin dokuduğu halı ve kilimler ile Ankara’nın **sof kumaşları** Avrupa ve İslam ülkelerine gönderiliyordu.

Türkistan’dan Şehir Hayatına Geçiş

Karahanlı, Gazneli ve Selçuklular hâkim oldukları bölgelerde mimari eserler inşa ederek şehirleri geliştirdi. Türkistan şehirleri, Orta Çağ Avrupası’ndaki şehirler gibi sur ve kalelerle çevrili olabiliyordu.

Karahanlılar medrese, türbe, köprü, cami, saray ve ribat gibi yapılar inşa etti. Talhatan Baba Camisi bu dönemin mimari örneklerinden biridir.

Gaznelilerde özellikle Sultan Mahmud döneminde saraylar, çarşılar, köprüler, su yolları ve su kemerleri yapıldı.

Selçukluların 1040 Dandanakan Zaferi’nden sonra çok sayıda Türk ailesi Horasan’a göç ederek yeni yurtlar edindi. Hükümdar desteğiyle imar faaliyetleri yürütüldü; Nişabur ve Rey gibi merkezlerde saraylar inşa edildi.

Türkler, Türkistan’dan getirdikleri kültürü Horasan, Mâverâünnehir, İran ve Irak’ta karşılaştıkları İslam kültürüyle birleştirdi. Böylece Karahanlı ve Selçuklu dünyasında yeni bir **Türk-İslam kent kültürü** oluştu.

Ticaret Yolları ve Şehirlerin Gelişimi

Orta Asya şehirlerinin gelişimi büyük ölçüde ticaret yollarıyla bağlantılıydı. Tahkimli çiftliklerin ve kervan yollarının çevresinde yeni nüfus toplanıyor; ticaret ve sanat faaliyetleri arttıkça yerleşim büyüyordu.

Şehirlerin gelişiminde **şehristan** ve zamanla ekonomik hayatın merkezi hâline gelen **rabad/ribat** alanları önemliydi.

Karahanlılar Mâverâünnehir’deki şehir hayatını benimsedi ve yeni şehirler kurdu. Selçuklular da Ön Asya’da şehir hayatını benimseyerek yeni yerleşim merkezleri oluşturdu.

Malazgirt Sonrası Anadolu’da İskân

Malazgirt Zaferi’nden sonra Anadolu’ya gelen Türkmenler çeşitli bölgelere iskân edildi. Bu yerleşmeler Anadolu’nun Türkleşmesinde önemli rol oynadı.

24 Oğuz boyuna mensup Türkmen kitleleri Türkistan, Horasan ve Azerbaycan’dan Anadolu’ya yönlendirildi. Türk nüfusu artarken Anadolu’daki birçok bölge, köy, ova, dağ, tepe, ırmak ve derenin Türkçe adı kalıcı hâle geldi.

Türkler Orta Anadolu’dan Adalar Denizi kıyılarına, Karadeniz ve Akdeniz kıyılarına kadar yayılarak yeni yurtlar edindi ve üretici hâle geldi.

Ekonomik Faaliyete Göre Yerleştirme

Anadolu’ya yerleşen Türkmenlerin iskânında ekonomik ihtiyaçlar dikkate alınıyordu.

• Hayvancılıkla uğraşan konargöçerler geniş otlaklara.
• Zanaat ve ticaretle uğraşanlar şehirlere.
• Tarımsal üretim yapanlar uygun kırsal alanlara yerleştiriliyordu.

Konargöçerlerin yerleştirildiği köyler kısa sürede büyüyebiliyordu. Bu nedenle yerleşme politikası ekonomik faaliyetlerin sürekliliğini sağlayan bir araç hâline geldi.

Şehirlerde Mahalle ve Ortak Pazar Düzeni

Şehirlerde Müslümanlar ve gayrimüslimler çoğu zaman farklı mahallelerde yaşasa da aynı çarşı ve pazarları kullanabiliyordu. Dinî, etnik ve mesleki farklılıklar mahalle kültürünün biçimlenmesinde etkiliydi.

İbadet, giyim-kuşam ve günlük yaşam biçimlerinde farklılıklar görülse de ekonomik hayat ortak pazar alanlarında kesişiyordu.

Bu durum şehirlerin hem farklı toplulukların kimliklerini koruduğu hem de ekonomik etkileşim kurduğu merkezler olduğunu gösterir.

Anadolu’da Mimari ve Şehirleşme

Türkler Anadolu’ya yerleştikten sonra yeni mimari eserler inşa etti veya mevcut yapıları dönüştürdü.

• İbadet için camiler yapıldı; bazı kiliseler camiye çevrildi.
• Şehir dışında ve kervan yollarında namazgâhlar açıldı.
• Tekkeler, şifahaneler ve medreseler halkın sosyal, dinî ve eğitim ihtiyaçlarına hizmet etti.
• Kabristanlar ölüye ve mezara saygı anlayışını sürdürdü.
• Şehir ve kasaba merkezlerindeki camilerin çevresinde sosyal faaliyetlerin gerçekleştiği meydanlar oluştu.

İsfahan Cuma Camisi, İran ve Türk şehircilik-mimarlık geleneklerinin birleşmesine örnek gösterilir. Büyük bir meydana bakan yapı geleneksel İran mimarisinin izlerini taşırken dört eyvanlı avlu ve iki tuğla kubbe Selçuklu özelliklerini yansıtır.

Ticaret Yollarını Canlandırma Politikası

Fetihler sırasındaki güvenlik sorunları ve istikrarsızlık, bazı uluslararası ticaret yollarının işlevini azaltmıştı. Selçuklular bu yolları yeniden canlandırmak için çeşitli tedbirler aldı.

• Konaklama mekânları tamir edildi.
• Yeni köprüler yapıldı.
• Tüccarlara vergi muafiyetleri ve kolaylıklar sağlandı.
• Panayır ve ticaret merkezleri desteklendi.
• Tüccarların can ve mal güvenliği korundu.
• Zarar gören tüccarların kayıpları tazmin edildi.

Kayseri yakınlarındaki **Yabanlu Panayırı**, uluslararası fuar niteliği taşıyan önemli ticaret merkezlerinden biriydi. Burada tüccarların faaliyetlerini kolaylaştıracak yaşam alanları oluşturuldu.

Tarımsal üretimi artırmak için köylülere araç ve gereç yardımı yapılması, ekonomik politikanın yalnız ticareti değil üretimi de desteklediğini gösterir.

Fütüvvet ve Ahilik

Selçuklu sosyoekonomik hayatının önemli kurumlarından biri **Ahilik**ti. Ahilik, Anadolu’da gelişirken Abbasi Halifesi Nasır Lidinillah öncülüğünde ortaya çıkan **fütüvvet teşkilatından** etkilenmiştir.

Fütüvvet başlangıçta tasavvufi nitelik taşırken XIII. yüzyıldan itibaren toplumsal, ekonomik ve siyasi yönleri güçlenen bir yapıya dönüşmüştür.

Türkiye Selçuklu döneminin şartları ve Moğol istilasının oluşturduğu sorunlar, Ahiliğin Anadolu’da kendine özgü millî ve dinî bir yapı hâline gelmesine zemin hazırlamıştır.

Türkistan’dan Anadolu’ya gelen esnaf ve zanaatkârlar:

• İş bulmak,
• Doğu Romalı zanaatkârlarla rekabet etmek,
• Ürün kalitesini korumak,
• Esnaf ahlakını iş hayatına hâkim kılmak

gibi amaçlarla **Ahi Evran** öncülüğünde teşkilatlanmıştır.

Ahilikte Dayanışma ve Ahlak

İbn Battûta’nın anlatımında Ahi gençlerinin kendi önderlerini seçtiği, tekke kurduğu, gündüz kazandıklarını geceleyin misafir ve ihtiyaç sahipleri için harcadığı belirtilir.

Fütüvvetnamelerde namaz, haya, helal kazanç, yardımlaşma, güzel söz, iyilik, diğergâmlık ve insanlara iyi davranma gibi değerler öne çıkar.

Bu değerler iş hayatıyla ahlaki hayatın birbirinden ayrı düşünülmediğini gösterir. Helal kazanç, kaliteli üretim ve dayanışma ekonomik hayatın güven ve itibar temelini güçlendirmiştir.

Para ve Ticaret

Selçuklu dünyasında farklı şehirlerde sikke basılıyordu. Konya, Sivas ve Erzincan gibi merkezlerde para basılması ekonomik hayatın canlılığının göstergelerinden biridir.

Türkiye Selçuklularında bakır sikke **mangır**, gümüş sikke **dirhem/sultani** olarak kullanılabiliyordu. Altın sikke de dolaşımdaydı. Selçuklularla ticari ilişki içindeki ülkelerin yabancı paraları da kullanılabiliyordu.

Sikke çeşitliliği ve yabancı paraların dolaşımı, Selçuklu ekonomisinin uluslararası ticaretle bağlantısını gösterir.

Venedik Ticaret Sözleşmesi

Türkiye Selçukluları **1220’de Venedik’le ticaret sözleşmesi** yaptı. Bu anlaşmayla tüccarlara güvenlik ve ekonomik ayrıcalıklar sağlandı.

Değerli taşlar, inci, gümüş, altın ve hububat gibi bazı mallar gümrük vergisinden muaf tutulabiliyor; diğer bazı mallarda düşük oranlı **%2 gümrük vergisi** uygulanıyordu.

Bu politika, devletin uluslararası ticareti kolaylaştırmak ve Anadolu’yu ticaret ağı içinde daha çekici hâle getirmek istediğini gösterir.

Kervansaraylar ve Sultanhanı

Kervansaraylar ticaret yollarının güvenli ve düzenli işlemesini sağlayan yapılardı. Tüccarların, kervanların ve malların korunmasına hizmet ederken şehirler arası ekonomik bağlantıyı da güçlendiriyordu.

**Sultanhanı Kervansarayı**, Konya-Aksaray yolu üzerinde I. Alâeddin Keykubad tarafından **1229’da** yaptırıldı. Bir vakıf eseri olan yapı, döneminde askerî ve ticari önem taşıyordu.

Sultanhanı örneği, vakıf kurumuyla ticaret altyapısının nasıl birleşebildiğini gösterir.

Sosyoekonomik Hayat ile Şehirleşme Arasındaki İlişki

Selçuklu şehirleşmesini anlamak için ekonomik faaliyetlerle şehir yapısını birlikte düşünmek gerekir.

Ticaret yolları üzerindeki yerleşimler büyümüş; pazar, çarşı, kervansaray ve köprü gibi yapılar gelişmiştir. Zanaatkârların ve tüccarların şehirlerde toplanması üretim ve ticareti yoğunlaştırmıştır. Vakıfların cami, medrese, hastane ve kervansaray gibi yapıları finanse etmesi şehirlerde sosyal hizmetleri artırmıştır.

Hayvancılıkla uğraşan konargöçerlerin otlak bölgelerine, üretici köylülerin tarım alanlarına, esnaf ve tüccarın şehir merkezlerine yerleştirilmesi ekonomik yapı ile mekân arasında doğrudan ilişki kurmuştur.

Bu nedenle Selçuklu şehirleri yalnız siyasî merkez değil; üretim, ticaret, eğitim, din, sağlık ve sosyal dayanışma merkezleriydi.

Sık Karıştırılan Noktalar

• Selçuklu toplumu yalnız şehirli değildir; şehirli, köylü ve konargöçer gruplardan oluşur.
• Kadınlar sosyal hayatın yanında ekonomik faaliyetlere de katılabilir.
• Çevgen, at üzerinde oynanan bir oyundur.
• Has arazi ile ikta aynı değildir.
• Öşrî arazide Müslüman üreticiden mahsule göre vergi alınır.
• Haraci arazi gayrimüslimlerin elindeki topraklarla ilişkilidir.
• Vakıf arazi gelirleri sosyal ve hayır kurumlarına yönelir.
• Ahilik yalnız ekonomik değil, ahlaki ve sosyal bir teşkilattır.
• Fütüvvet ve Ahilik bağlantılıdır; Ahilik Anadolu şartlarında kendine özgü yapı kazanmıştır.
• İskân yalnız nüfus taşımak değildir; üretim, Türkleşme ve şehirleşmeyle ilişkilidir.
• Ticaret yollarını canlandırma politikası vergi, güvenlik ve altyapı önlemlerini birlikte kapsar.
• 1220 Venedik sözleşmesi ticari ayrıcalıklarla ilgilidir; 1229 Sultanhanı ise ticaret altyapısının önemli örneğidir.

Soru Çözerken Kullanılabilecek Yaklaşım

1. Sorunun sosyal hayat mı, ekonomi mi, yerleşme-şehirleşme mi sorduğunu belirle.
2. “Aile, kadın, bayram, çevgen, komşuluk” → sosyal hayat.
3. “Tarım, hayvancılık, ticaret, zanaat” → temel ekonomik faaliyetler.
4. “Has, ikta, öşrî, haraci, vakıf” → toprak sistemi.
5. “Şap, kereste, halı-kilim, sof” → üretim ve ihracat.
6. “Şehristan, rabad, kervan yolu” → şehirleşme ve ticaret ilişkisi.
7. “Malazgirt sonrası Türkmen yerleşimi” → iskân ve Türkleşme.
8. “Ahi Evran, fütüvvet, kalite, helal kazanç” → Ahilik.
9. “Yabanlu Panayırı” → uluslararası ticaret merkezi.
10. “1220 Venedik” → ticari ayrıcalık ve düşük gümrük.
11. “1229, Konya-Aksaray” → Sultanhanı Kervansarayı.
12. Soruda sonuç isteniyorsa ekonomik faaliyetin yerleşme ve şehir yapısını nasıl etkilediğini de düşün.

Konu Özeti

Selçuklu sosyal hayatının merkezinde aile, dayanışma, komşuluk ve ortak kültürel değerler bulunuyordu. Kadınlar sosyal ve ekonomik hayata katılıyor; bayramlar, sporlar ve çevgen gibi oyunlar toplumsal yaşamı canlı tutuyordu.

Toplum şehirliler, köylüler ve konargöçerlerden oluşuyor; tarım, hayvancılık, ticaret ve zanaat ekonomik hayatın temelini meydana getiriyordu. Has, ikta, öşrî, haraci ve vakıf arazi türleri üretim, vergi ve sosyal hizmet düzenini destekliyordu.

Türklerin Türkistan, Horasan ve Anadolu’daki göç ve iskânları yeni şehirler ve Türk-İslam kent kültürü meydana getirdi. Malazgirt sonrasında Türkmenlerin ekonomik faaliyetlerine uygun alanlara yerleştirilmesi Anadolu’nun Türkleşmesini ve üretimin artmasını destekledi.

Selçuklular ticaret yollarını, köprüleri, panayırları ve kervansarayları destekledi; tüccarların can ve mal güvenliğini korudu. Ahilik, esnaf ve zanaatkârları Ahi Evran öncülüğünde meslek ahlakı, kalite ve dayanışma çevresinde örgütledi. Venedik’le yapılan ticaret sözleşmesi ve Sultanhanı gibi kervansaraylar Anadolu’nun uluslararası ticaretteki önemini güçlendirdi.

Konuyu Bitirdiğinde Bunları Yapabiliyor Olmalısın

• Selçuklu toplumunun sosyal yapısını yöneten-yönetilen ayrımıyla açıklayabilmelisin.
• Aile, kadın, komşuluk ve dayanışmanın sosyal hayattaki yerini yorumlayabilmelisin.
• Selçuklu eğlence ve spor faaliyetlerini örnekleyebilmelisin.
• Şehirli, köylü ve konargöçer yaşam biçimlerini ekonomik faaliyetlerle eşleştirebilmelisin.
• Tarım, hayvancılık, ticaret ve zanaatın ekonomi içindeki yerini açıklayabilmelisin.
• Has, ikta, öşrî, haraci ve vakıf arazileri birbirinden ayırabilmelisin.
• Maden, dokuma ve kereste ihracatına örnek verebilmelisin.
• Ticaret yollarının şehirleşmeye etkisini yorumlayabilmelisin.
• Malazgirt sonrası iskânın Anadolu’nun Türkleşmesiyle ilişkisini kurabilmelisin.
• Mimari eserleri sosyal, dinî ve ekonomik ihtiyaçlarla ilişkilendirebilmelisin.
• Ahilik ile fütüvvet arasındaki ilişkiyi açıklayabilmelisin.
• Ahiliğin ekonomik, ahlaki ve toplumsal işlevlerini ayırabilmelisin.
• 1220 Venedik sözleşmesinin ticaret politikası açısından önemini açıklayabilmelisin.
• Sultanhanı Kervansarayı’nın ticaret ve vakıf sistemiyle ilişkisini kurabilmelisin.
• Sosyoekonomik faaliyet ile yerleşme ve şehirleşme arasındaki çift yönlü ilişkiyi yorumlayabilmelisin.